Jastarǵa jaıdarylyq jarasady

Qoǵamda “túngi klýb jaǵalaǵannan durys jas shyqpaıdy” degen ushqarylaý pikir bar. Búgingi kúnniń jasy retindegi meniń pikirim qaı zaman men urpaqty, qaı eldi almaıyq, jastardyń kóńil-kóterýi oryndy sanalǵan. Biz­ge deıingi qazaq qoǵamynda da aýyl jas­tary bas biriktirip, bastańǵy jasaǵan. Qa­zirgideı araq iship alyp azǵyndamasa da oıyn oınap, kóńil kótergen. Aıly túnde altybaqan teýip, syrlasqysy kelse aqsúıek oınaǵan. Al qazirgi jastardyń túngi klýbty jaǵalap, bı bılegeninde turǵan ábestik joq. Árıne, qazirgi kúni erkindik pen bos­tandyqty absolıýtti aqıqat dep biletin jastar jaýapkershilikten qashar joldy da jaqsy tańdap alǵan. Degenmen búgingi kúni bastańǵy joralǵysyn ishimdik ishpeı-aq dástúr retinde jal­ǵastyryp senbi, jeksenbi kúnderi dema­latyn jastardy buzylǵan deýge de kelmeıdi. Aptasyna jeti kún jumystan ózgeni bilmeıtin bıkeshter men úılenbeı júrgen súrboı­daqtarymyz qaraqan basyn kóshbasshy sanap, “bebı-býmǵa” úles qospaıtynyn aıtyp zar qaqsaımyz. Jeke ómirine ýaqyt arnap, eshqaı­da shyqpasa, qatarlas zamandastarymen pikir alyspasa nesi jas? Tula boıynda jastyq ja­lyny jalyndap turǵan zamandastarymnyń túngi mýzykaǵa eltýi tabıǵı zańdylyq sekildi. “Jastar álem-jálemge áýeıi, juris-tu­rys­ta­ry jadaǵaı, bedeldi kisilerge betbaqtyq kór­setedi. Úlkenderdi syılamaıdy, jumyssyz sendelip, ósek órbitkennen basqany bilmeıdi. Ata-ana­larymen aıtysady da jatady, áńgimege jón­siz kıligip, ózderine jurt nazaryn aýdartýmen bolady, obyrlyqqa beıim, ustazdaryn man­suq­taıdy”. Bul sózderdi ataqty Sokrat b.e.d.V ǵasyrda aıtyp ketken. Birde aǵylshyn parlamentinde jastar týraly másele kóterilgen kórinedi. Sheshen minberden jastar, keleshek urpaq týraly 4 sóılem keltiredi. Olar bylaısha órbıdi. Qazirgi jastar sán-saltanatpen, baı kıinýdi unatady. Olar nashar tárbıelengen, bas­shylaryn mazaqtap-mysqyldap, qarııalardy qurmettemeıdi. Bizdiń qazirgi balalarymyz meıirimsiz tırandarǵa aınaldy. Olar bólmege úlken kisi kirgende oryn­da­rynan turmaıdy, ata-analaryna qarsy sóı­leıdi. Qarapaıym túr­de aıtsam, olar óte nashar. Eger qazirgi jastar basqarý bıligin qolyna alyp, eldi basqaratyn bolsa, onda men elim­niń bolashaǵyna qatysty barlyq úmitimdi jo­ǵalttym. О́ıtkeni qazirgi jastar adam tózgisiz, shydamsyz, sumdyq. Bizdiń álemimiz óziniń sońǵy damý saty­sy­na jetti. Jas urpaq óz ata-analaryn tyńda­maı­dy. Aqyrzaman jaqyndap qalǵan sııaqty. Bul jastar ábden buzylǵan. Olar zulym, aram oıly jáne ebedeısiz, ıkemsiz. Keleshek urpaq eshqashan aldyńǵy býyn ókilderine uq­saǵylary kelmeıdi. Búgingi kúnniń jastary bizdiń mádenıetimizdi saqtaı almaıdy. Bul oı-pikirler parlamentte qyzý qol sha­palaqpen qarsy alynyp, úmitsiz bolashaq pen tár­bıeniń nasharlyǵy týraly másele qýat­talady. Sol kezde álgi sheshen bul oılarynyń sheshimin jarııalaıdy. Sóıtse bul oı-pikirler 4 kezeń ǵulamalarynyń artyna qaldyrǵan sózderi eken. Alǵashqy pikir Sokratqa, ekinshisi – Gesıodqa, úshinshisi – egıpettik abyzǵa tıesili, al sońǵysy Vavılonnyń qıran­dy úıindisinen tabylǵan qysh qumyradaǵy jazý. Al qysh qumyra jasy 3000 jyldan asyp ketken kórinedi. Iаǵnı, jastardy ıkemsiz, ebedeısiz dep oılaý 3 myń jyldan beri jal­ǵasyp kele jatqan másele. Adamzat tarıhy sıkldy dúnıe ekeni belgili. Aǵa urpaqtyń qashanda keıingilerge syn kóz­qaraspen qaraýy zańdylyq. Alaıda aǵa býyn ýaqytynda ózderiniń de jas bolǵan­dyǵyn umytyp ketetin sııaqty. Bizdiń pikirimizshe, eńbeksúıgish, óz múddesi men talaby, maqsaty bar jastar árdaıym bolǵan jáne bola beredi de. Olaı emes deıtin bolsaq, adamzat damýyna, órkenıet pen mádenıet úderisine keltirer ýájińiz qaısy? Oǵan qalaı qol jetkizdik? Sondyqtan qaı kezde bolmasyn adamǵa zamanǵa táýelsiz bolashaq urpaǵy úshin senimsizdik, bolmasa alańdaýshylyq basym. Múmkin osy alańdaýshylyq osyndaı pikirler aıtýǵa máj­búrleıtin bolar. Jastar qasań qaǵıdaǵa ja­ńa dem, qoǵamǵa jańa nárse, jańa qun­dylyqtar ákeletini úshin jastar bolmaq. Jastar engizgen jańalyqtyń barlyǵy birden qa­byldanbaıdy. Adamzat ja­ńashyldyqtan qor­qady. Alda-jalda dúnıe ózgere qalsa men qaıtpekpin degen taptaýryn oı arqyly ja­ýap­kershilik kóbine jastarǵa artylady. Tó­mende zamandastarymnyń eki jaǵyn da ashyp kórsetýge tyrystym. Árıne, jastar biryńǵaı demalyp ketse másele sonda týmaq. Olardy kúndiz mashınadan, túnde tek klýbtan kórseńiz dabyl qaǵýǵa bolar. О́ıtkeni, jaqsy men jamannyń, burys pen durystyń ara jigin ajyrata bilmeıtin jastyń túngi klýbtan durys nárse úıre­ne­tinine kim kepil? Al kúndiz kitaphanadan kórseńiz nemese izdenis ústinde júrse ol bas­qa áńgime. Qala berdi, eki aptada bir ret túngi klýbqa baratyn jastar aıyna bir ret operaǵa nemese baletke bara ma eken? Osy jóninde oılanyp kóreıikshi. Qyzyǵýshylyq tanytyp, mýzeıge jolaı ma? Adamzat balasy aqparatty 30-35-te jaqsy qabyldaıdy eken. Ǵylymı turǵyda dep alyp, oıǵa kelmeıtin oralymsyz neshe túrli nárseni aıta beremiz. Jurttyń bári danyshpan emes. Bul jastan asqan soń kóp­shiliginiń alǵan bilimi men izdenisi tesik qapshyqqa salynǵan nársege teń. Sondyqtan jas kezde reti kelse bos ýaqytty tıimdi ótkizgen jón. Basseın, sýǵa júzý, konkı tebý, til úırený – tek kóńil shirkin qalasa deńiz. Syn sadaǵyna iliner boıkúıez, enjar jastar týraly ne aıtýǵa bolady? Qazirgi kezde qaı basylymdy alsańyz, qaısysynda da qap­taǵan “juldyzdar”. Qol jetkeniniń bárine ózin jarnamalap, qolynan kelse jalpaq álemdi jalpaǵynan basyp júrgenderdi kórgen toǵysharlyq sanada soǵan elikteý bastalady. “Jul­dyz” atanyp, jaryq dúnıeni qony­shy­nan basý úshin qarjysy jetpeıtindigin kórgen kezde ata-anaǵa qarsy shyǵýshylyq, olardy tyńdamaý, qadirlemeý sekildi qylyqtar boı kóteredi. Mine, osyndaı sanasy tómen, bilimsiz jastar óz múddelerine qol jetkizý bary­synda qarjymen qamtamasyz etpegendigi úshin áke-sheshesin kinálaı bastaıdy. Osyndaıdan adal eńbekpen barlyǵyn birden ala almaısyń degen oı qalyptasady da, zańdy aınalyp ótseń bárine birden qol jetkizýge bolady degen daqpyrtqa ergen jas oılamaǵan jerden ot basqanyn ádette kesh túsinedi. О́zimiz jıi jú­ginetin Eýropańyzdan úırenetin bir nárse bar. Jastary “saqal shyqqansha” áke-shesheniń moınynda otyrmaıdy. Kámeletke tolysymen bólek shyǵyp, qarjylyq turǵyda ata-anaǵa táýeldilikten qutylýǵa umtylady. Sheshimdi ózi qabyldaıdy. Aıtpaǵym, bizdegi sekildi óz aýzyna ózi qoly jeter jasqa kelse de ata-ana nápaqasyna ortaqtasyp otyra bermeıdi. Bilim iz­deıdi, bolmasa jumys jasaýǵa talpynady. Uıaly baılanys telefondarynan sońǵy kezde jıi kórinetin beınerolıkterdiń biri – jastar arasyndaǵy tóbeles. Tek uldar emes, qyzdardyń da shashtasyp tóbelesetinin baı­qaı­tyn boldyq. Jan túrshiktirer sol kóri­nisterdiń arǵy jaǵynda jasóspirimder ara­syndaǵy qatygezdik, kúshpen qorqytyp aqsha talap etý, jábir kórsetý beleń alyp bara jat­qandyǵyn jasyrýǵa bolmaıdy. Jaýapsyz mahabbat, úı ishindegi jaǵymsyz jaǵdaı – bos syltaý. Sońǵy kezde ózine-ózi qol jumsaý faktisi kóbeıýde. Statıstıkaǵa sóz bereıik. Res­pýblıkamyzdaǵy ár 100 myń adamǵa shaqqanda 26,9 ózin-ózi óltirý jaǵdaılary tirkelgen. Bu­nyń qorqynyshtysy sany 16 210 144 hal­qy­myz úshin tym kóptigi. Búkilálemdik densaý­lyq saqtaý uıymynyń málimetterine júgin­sek sýısıdtiń eń joǵary deńgeıi – ár 100 myń adamǵa 20-dan eken. Jas kórsetkishi boıynsha esepke alsaq, elimizdegi osyndaı ókinishti ólimderdiń negizgi bóligi jastarǵa tıesili. Bul san ár 100 myńǵa shaqqanda 34,5-ti kórsetedi. Álem boıynsha 3-oryn. Elimiz úshin maq­ta­narlyq emes, dabyl qaǵarlyq jáıt. Ishki ister organdarynyń bergen málimeti boıynsha, 13 myń jaısyz otbasy jáne 16 myń jasóspirim arnaıy tirkeýde tur. Bul neni bildiredi? Elimizdiń irgesin bekitetin 13 myń ýyq pen kerege solqyldaq degen sóz. 16 myń jasóspirim erteń eldi órge súıreıtin bolashaq jastar. Olardyń tirkeýde turýy da bolashaǵymyzǵa alańdaýymyzǵa sebep bolyp otyr. Sarap­shy­lar bolsa úıdegi tárbıeniń nasharlyǵy men mektep psıhologtarynyń álsiz jumys at­qaratyndyǵyn alǵa tartady. Onyń ústine qazaqy dil psıhologqa barýdy asa jaqtyra bermeıtini de ras. Máseleniń ekinshi jaǵy bar. Zamandas­ta­rymnyń arasynda ózderine senimdi, qaı iste bolmasyn bastamashy bola alatyn azamattar barlyǵy qýantady. Olar – óz maqsat-múddesi jolynda talmaı ter tógip, sapaly bilim men ony durys qoryta bilý arqyly erinbeı eńbek etetinder. “Aqsha, bolmasa qyzmet baspal­da­ǵymen” degen arzan túsinik olar úshin ma­ńyzdy emes. Bilimdi myńdy jyǵatynyna senetin, dúnıe damýynyń tetigi bilimdi jas­tardyń qolynda ekendigine kóz jetkizgen olar ilim-bilimniń sońyna túsken. Bilimdiniń al­maıtyn asýy, jetpeıtin bıigi joq. Daryn­syzdardyń satyp alyp jatqan qujaty durys uıqyǵa kepildik bermeıdi. Qazir Qytaıda, Reseıde, AQSh-ta, Ulybrıtanııada, Japonııada, Sıngapýrde álemniń túpkir-túpkirinde oqyp júrgen qazaq jastarynyń qatary kóbeıip keledi. “Bolashaq” baǵdarlamasymen ǵana emes, bilim kúshteri arqyly oqýǵa túsip jatqandary qanshama. Erik-jigeri myqty olarmen pikir alysýdyń ózi ǵanıbet. Joǵaryda keltirilgen ǵulamalar pikiri qa­zirgi jastardyń keıbir sıpatyn naqty­laı­tyn sekildi. Aqtaı otyryp, dattaımyz. Biraq bir nárse aıqyn, ol – jastar tárbıesi. Jas­ta­ry­myz sanaly bolyp ósýi úshin olardy tár­bıe­leý isinde úlkender úlgi kórsetip jatsa quba-qup. Siz qalaı deısiz? Venera TÚGELBAI.