Cot oryndaýshysy solqyldaq bolmasyn

Talap jáne tártip

Sot aktileriniń júzege asýyn qamtamasyz etetin sot oryn­daý­shy­larynyń quzyreti Joǵarǵy Sot qaramaǵynan ajyratylyp, Ádilet mı­nıs­trliginiń qaraýyna berildi. Osyǵan oraı jańa júıege jańa qurylymdyq kúı­de aýysqan komıtet qyzmetinde ne ózgerister bar ekenin bilý maq­sa­tyn­da Sot aktilerin oryndaý komıtetiniń tóraǵasy G. Kımge jolyqqan edik. – Georgıı Vladımırovıch, sottardyń bedeli onyń shyǵarǵan sheshiminiń túp­kilikti oryndalýynda jatqany belgili. Alaıda halyq arasynda sot oryn­daýshysy týraly yntasyz, qaýqarsyz, isi mardymsyz jáne baıaý qımyldaıtyn sheneýniktiń jaǵymsyz beınesi qalyp­tasqan. Endi komıtet  Joǵarǵy Sot qu­ramynan alynyp, Ádilet mınıstrligine berilgende ne ózgeris bolmaq? – Joǵarǵy Sottyń quramynda bolǵan kezde komıtettiń qyzmetine sot sheshimderin oryndaýmen qatar, sottardyń qyzmetin uıymdastyrý, olardy materıaldyq-tehnı­kalyq qamtamasyz etý kirse, qazir ol qyz­metten tolyqtaı bosatyldy. Endi basty nazar sot aktileriniń oryndalýyna ǵana bólinedi. Iаǵnı, mınıstrlikke aýysýdaǵy bas­ty maqsat – sot sheshimderin oryndaý qyzmetin jaqsartý, sot oryndaýshylardyń  már­tebesin kóterý. Sottar shyǵarǵan zańdy sheshimderdiń oryndalmaı kelgeni shyndyq. Soǵan oraı byltyr «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týra­ly»  jańa zań kúshine endi. Bul jaǵdaıda Mem­leket basshysynyń sot aktilerin oryn­daý sapasyn kóterý sheshimin júzege asy­rý sharalarynyń biri retinde jeke sot oryndaýshylar ınstıtýtyn engizý bolyp tabyldy. О́ıtkeni, ár adamnyń ózi múd­delilik tanytýshy tarap retinde sot akti­leriniń oryndalý óndirisiniń barysy ja­ıynda tolyqqandy shynaıy aqparatty ýa­qytyly alyp otyrý múmkindigine ıe bolýy tıis. Olar komıtetke óz mindetin du­rys atqarmaǵan sot oryndaýshysy týraly tikeleı aryz túsire alýy kerek. Mundaı baılanys sot oryndaýshylarynyń jumy­syndaǵy mańyzdy qaǵıdalardyń biri – sot sheshimderin júzege asyrýdyń ashyqtyǵyn jáne májbúrlep oryndatý sharalaryn is júzinde júzege asyrýǵa múmkindik bermek. – Jeke sot oryndaýshylarynyń qyz­metin uıymdastyrý turǵysynda qan­daı sharalar atqarylýda? – Komıtet jeke sot oryndaýshylary ju­mys isteıtin atqarý okrýgterin aı­qyndady. Zańnyń negizinde jeke jáne memlekettik sot oryndaýshylarynyń qyzmetin rettestiretin aktiler daıarlandy. Jeke sot oryndaýshysy qyzmetimen aınalysý quqy­ǵyna beriletin lısenzııa blankileri bekitildi. Sonymen birge, jeke sot oryn­daýshylary birlese qyzmet jasaıtyn ekinshi deńgeıli banktermen, salyq organda­rymen, saqtandyrý kompanııalarymen já­ne t.b. mekemelermen daıyndyq jumys­tary júrgizilýde. Mysaly, banktermen jeke sot oryndaýshylarynyń jumystaryn yńǵaıly sharttarmen nesıelendirý múm­kindikteri, saqtandyrý kompa­nııala­rymen  qyzmetin saqtandyrý jaıy talqylanýda. – Jeke sot oryndaýshylaryn engizýden ne kútiledi? –  Eń basty kútilip otyrǵan nátıje  – sot aktileriniń shuǵyl ári sapaly oryn­dalýy. Mysaly, AQSh-ta sot sheshimderin sherıfter men sot prıstavtary, jeke zań agenttikteri júzege asyrady. Al Fransııada májbúrlep oryndaýshylar, Germanııada sot tirkeýshileri oryndaıdy. Post­keńestik elder ishinde Baltyq boıy elderinde jeke sot oryndaýshylary tıimdi ju­mys atqa­ryp keledi. Bizdiń qoǵamnyń da jeke sot oryn­daýshylary júıesin engizýge daıar ekendigine senimdimin. Oǵan búgingi kúni sot aktilerin shynaıy oryndaýmen aınalysyp, ju­mys atqaryp otyrǵan kollektorlyq jáne ózge de uıymdar dálel bola alady. Olar­dyń qyzmeti eshbir zańmen rettelmegenimen, tabysty jumys jasaýda. Atalǵan uıymdar qyzmetterin ásirese bankter men kásipkerlik qurylymdar kóp tutynýda.   Je­ke sot oryndaýshylaryna keler bolsaq olardyń korpýsy birtindep qalyptasatyn bolady. Biraq bul sot oryndaýshylarynyń memlekettik júıeden múlde ajyraýyna jol bermeıdi. –  Jeke sot oryndaýshylarǵa eńbek­aqy qalaı tólenbek? – Materıaldyq qyzyǵýshylyq pen jo­ǵarǵy jaýapkershilik  sot oryndaýshyla­ry­nyń jumysyna qatysty eki mańyzdy shart ekendigin aıtqym keledi. Sebebi, zańnyń 116-babynyń 1-bólimine sáıkes «Jeke sot oryndaýshysy óz qyzmetin ózi qarjy­lan­dyrady». Ol óz kezeginde boryshkerden óndirilgen qarjynyń eki quramdas tólem­deri esebinen júzege asyrylady: Úkimet bekitken tarıfter boıynsha oryndalǵan qyzmetke baılanysty tólenetin soma jáne atqarý qujaty tolyq nemese ishinara oryn­dalǵan  jaǵdaıda sot óndirisine tó­lenetin soma. Jeke sot oryndaýshysyna óz qyzmetine bekitilgen tólem kólemin ózgertýge tyıym salynady. Onyń eńbekaqysy atqarý ón­dirisi aıaqtalǵannan keıin múliktiń nemese óndirilgen qarjynyń 10 paıyzy kóle­minde nemese jeke tulǵalardyń 10 aılyq eseptik kórsetkishteriniń, zańdy tul­ǵalardyń múliktik emes sıpattaǵy oryn­daý qujattary boıynsha 20 aılyq eseptik kórsetkishteriniń kóleminde aıqyndalady. Ol soma tek atqarý qujaty tolyq nemese ishinara oryndalǵan jaǵdaıda tólenedi. Qarjylyq sıpattaǵy atqarý qujaty ishinara oryndalǵan jaǵdaıda sot oryn­daýshysy óndirilgen somaǵa tepe-teń kó­lemde aqy alatyn bolady. Al borysh­kerdiń atqarý qujatyn óz erkimen oryn­daýy jaǵdaıynda tólem kólemi azaıtylady.  Barlyq tólemderdiń borysh­ker esebinen tólenetindigine erekshe nazar aýdarý qajet. Sonda boryshker úshin sot sheshimin óz erkimen oryndaýdyń tıimdi ekeni anyq. – Jalpy, sot oryndaýshylardyń qazirgi deńgeıi qanaǵattandyra ma? – Sot oryndaýshylyǵynyń qazirgi deń­geıi bizdi qanaǵattandyrmaıdy. Sot she­shim­deriniń tórtten biriniń oryndalmaý sebepteri sot aktilerin qasaqana orynda­maıtyn jáne oryndaýǵa kedergi keltiretin tulǵalardyń jazalanbaýynan bolyp otyr. Atqarý óndirisi týraly jańa zańnyń engizilýimen sot oryndaýshylary boryshker­lerdiń respýblıka aýmaǵynan shyǵýyn shekteý, zańdy tulǵalardyń lısenzııa­laryn ýaqytsha toqtatý syndy qosymsha quzyretterge ıe bolǵandyǵyn atap ótýge tıispiz. Oǵan qosa, qasaqana jaltarǵan boryshkerler komıtettiń arnaıy saıtyna shyǵarylatyn senimsiz tulǵalar tizimine engiziletin bolady. – Boryshker memlekettik organdardan óndirip alý jaǵdaıyna toqtalyp ótseńiz. – Boryshker memlekettik mekeme bol­ǵan jaǵdaıda onyń múlkinen sot oryndaýshysy óndirip ala almaıdy. Mun­daı boryshker óz qaryzdary boıynsha tek qarjylaı ótem jasaı alady.  Úkimet aktisine sáıkes, memlekettik mekemeler qol­danystaǵy zańnamada kórsetilgen negizder bolǵan jaǵdaıda sheshimdi barlyq sot ınstansııalarynda shaǵym jasaýǵa mindetti. Biraq, oryndaýǵa túskennen keıingi sot sheshimine shaǵym jasaý sot oryndaý­shy­synyń atqarý áreketterin toqtata al­maıdy. Atqarý óndirisi týraly jańa zańǵa sáıkes, boryshker sot sheshimin ýaqytyly oryndamaǵan jaǵdaıda ósimaqy belgileıtin norma ǵana qarastyrylǵan. – Alıment óndirip alý qoǵamymyzda beleń alyp otyrǵan mańyzdy máse­le­lerdiń biri bolyp otyr... – «Neke jáne otbasy týraly» Zańnyń 155-babynyń 6-tarmaǵyna sáıkes, alı­ment­ti tóleýden jaltarǵan boryshkerdi izdestirý ýaqytynda kámelettik jasqa tol­maǵan balany asyraýǵa aı saıyn tó­lem­aqy tólenedi. Bolashaqta bul soma onyń ata-anasynan óndiriledi, ótelgen qar­jynyń on paıyzy bıýdjetke jiberiledi. Sońǵy ýa­qyt­qa deıin alıment tóleýden jaltarǵan bo­ryshkerlerge yqpal etetin ádis­ter bol­mady. Qazir jańa zańnama boıynsha bo­rysh­­ker alıment tólemegen jaǵ­daıda sot oryndaýshysy onyń eń­bekaqysy men ózge de tabystarynyń 70 paıyzyn óndire ala­dy. – Memleket paıdasyna ákimshilik aıyppul óndirý týraly sot sheshimderi men ózge de memlekettik organdardyń aktileri oryndalýsyz qaıtarylyp ja­tady, oǵan ne sebep? – Bul sanattaǵy atqarý qujattary kóp jaǵdaıda zań talaptaryna jaýap bermeıdi. Máselen, ákimshilik aıyppul salýǵa qu­ziretti memlekettik organdar hattama tol­tyrý kezinde quqyq buzýshyǵa qatysty aqparatty durys toltyrmaıdy. Kóp jaǵ­daı­da memlekettik organdardyń ınspek­tor­lary aıyppul salý hattamasynda qu­qyq buzýshynyń aıtqan meken-jaıyn kór­setedi, alaıda oryndaý barysynda bo­rysh­kerlerdiń ol meken-jaılarda turmaıtyn­dyqtary anyqtalady. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV.