Aıtylmaǵan aqıqat

Mundaı bi­rine-biri uqsaǵan kúndelikti egiz tirlikke bári moıynsunǵan. Iаǵnı, tańǵy segizden talasyp-tarmasyp ǵımaratqa kirý, sosyn syǵylysyp lıftimen jumys kabınetińe kóte­rilý, kompıýterińniń túımesin basý, odan ári telefon qońyraýy, qaǵaz, qujat. Keshkisin súldeńdi súıretip úıge ketip bara jatqanyń jattandy tirliktiń taýsylmas paraqtaryna aınalǵan. Osyndaı qyzmettegiler aptanyń sońyn asyǵa kútedi. Biri dostarymen kezdesedi, endi biri týystaryn aralaıdy, kelesisi sportpen shuǵyldanady, taǵysyn-taǵylar. Mekemede aralas-quralas júrgen joldastardyń birqatary senbi kúnderi bılıardty ermek etetini bar. Tastaıaqtyń talǵampaz oıynshysy bolmasaq ta áıteýir apta boıy sharshaǵan mıyńdy biraz sergitip, joldas-joramen seıildep qalý úshin biz de anda-sanda sol jerge soǵyp turamyz. Senbi kúni aldyn ala kelisim boıynsha qaladaǵy bılıard ortalyqtarynyń birine erterek keldim. Jigitter áli tolyq jınalmapty. Ár jerde qoltyǵy jańa sógilgen báıge attaryndaı qalyń dúbirge endi kirisip jatqan oıynshylar. Qarap turmaı shashy qaıratty, qazaqy óńdi jigit aǵasyn áńgimege tarttym. Jasy elýden assa da, syptaı bolǵan dene bitiminen sportpen udaıy shuǵyldanatyny kórinip tur. Jańa tanysymnyń áńgimege ket ári emestigin ańǵarǵandyqtan ba «aǵash qazan qaınata» túsýge ózim de yńǵaı tanyttym. – Bılıard degen de maıdan dalasy sııaqty ǵoı. Eptilik te, taktıka da, shydamdylyq ta kerek, dedim aldaǵy júıeli áńgimege arna tartyp. – Onyń da durys shyǵar, baýyrym. Biraq shyn soǵysty eshbir oıynmen salystyra almaısyń. Soǵys ólim men ómirdiń talasy. Aman qalýyń áskerı daıyndyǵyń, aıla-amalyńa ǵana emes, jolyń bolýyna da tikeleı baılanysty. Elýdi jańa ǵana eńsergen aza­mattyń quddy Uly Otan soǵysynda ot keship, fashıstermen qasyq qany qalǵansha shaıqasqan ardager atalarymyz sııaqty sóılegenine tańyrqaı qaradym. – Áńgimeńizge qaraǵanda Aýǵan soǵysynda bolǵansyz-aý deımin. – Durys aıtasyń, inim. Aýǵan soǵysy jaıly áli de aıtylmaǵan aqıqat kóp qoı, – dedi jigit aǵasy aldaǵy búkpesiz áńgimesiniń tıegin aǵytýǵa yńǵaılanyp. 1979 jyl. Keńes áskerleriniń shekteýli jasaǵy jergilikti halyqty azat etý, sosıalıstik ıdeıalardy jaqtaý maqsatymen Aýǵanstanǵa kirdi. Bul sol kezde Keńester Odaǵy kommýnıstik partııasy Ortalyq komıteti Saıası bıýrosynyń Iý.An­dropov, D.Ýstınov, A.Gromyko, L.Brejnev sııaqty sanaýly ǵana músheleriniń qupııa túrde shuǵyl qabyldaǵan sheshimi edi. Keńes basshylyǵynyń túpki maqsaty Aýǵanstanda bılikke talas­qan resmı úkimet pen oppozısııa modjahedter arasynda qarýly qaqtyǵystarǵa aralasyp, atalǵan elde tolyqtaı saıası baqylaý júrgizý bolatyn. Nátıjesinde, Aýǵan elin basqaryp otyrǵan shah Hafızýlla Amındi alyp tastap, ornyna Babrak Karmaldi otyrǵyzý týraly ıdeıa­syn kúsh kórsetý arqyly júzege asyrǵany belgili. Osylaısha Keńes Odaǵynyń áskerleri uzaq jyldarǵa jalǵasqan qarýly qaqtyǵystardyń qaq ortasynan bir-aq shyqty. Belorýssııanyń Vıtebsk qala­synda áskerı boryshymyzdy ótep júrgen kezimiz. Bas-aıaǵy tórt-bes aıda ásker ómirine ájeptáýir tóselip qaldyq. Talap óte kúshti. Parashıýtpen ushaqtan 30 ret sekirip, atysý, kúnine 10 shaqyrym júgirý, erejesiz jekpe-jek sııaqty jattyǵýlarǵa jany siri adam ǵana shydas beredi. Bir kúni keshkisin dıvızııa komandıri bárimizdi shuǵyl jınap, KSRO Ortalyq komıteti men úkimetiniń keńes áskerin Aýǵanstanǵa attandyrý jóninde qabyldaǵan sheshimin jarııalady. Tosyn aqparatqa tosyrqap, búkil polk bolyp sapta miz baqpaı tur­myz. Dıvızııa komandıri búkil jaǵdaıdy túsindirip bolǵannan keıin, «al endi Aýǵanstanda áskerı boryshyn óteýdi jalǵastyrǵysy keletinder bir qa­dam alǵa bassyn», dedi nyǵarlap. Polktyń toqsan paıyzdaıy top bastady. Sóıtip, edel-jedel jolǵa jınalyp, bir táýliktiń ishinde Kabýl qalasyna kelip qondyq. Aınala atys, zýyldaǵan oq, oıran-topyr ot-jalyn. Kabýl áýejaıynda 10-15 tikushaq ushýǵa daıyn tur eken. Ár tikushaqqa 15-20 adamnan bólinip otyrǵannan keıin qara túndi tilip beımálim baǵytqa bet túzedik. Aramyzda eshkim qaıda, qaı baǵytqa, qandaı maqsatta ushyp bara jatqanymyz jaıly eshnárse bilmeıdi. Elden Aýǵanstanǵa attan­ǵanda ushaq ishinde bárimizge avtomat taratyp bergen-tin. Aldaǵy sátte ajal oǵyn búrkıtin sý jańa avtomattarymyzǵa súıenip, kómeski tartqan kóreshegimizdi oılap abyrjyp otyrmyz. Sóıtip shamamen bir jarym saǵattaı qalyń túnde áýede «qalaqshalaryn aınaldyrǵan» tikushaq bıiktigin tómendetip, qonýǵa bet aldy. Jerge jaqyndaǵanda qarasaq taǵy da nóserli jańbyrdaı jaýǵan nópir oq (trasserlik oq –túnde janatyn). Ottan qashqan ınelikteı tikushaq birazǵa deıin dyryldap jerge qona almaı júrdi. Bir kezde ázer degende yńǵaıly orynǵa tabanyn tıgizdi. Shıraq qımyldap jerge túsip jatyrmyz. Sol mezette bizdiń aldymyzda barǵan barlaý jaýyngerleriniń birazy jaralanǵany, jer jastanǵany bar, qan sasyǵan bozdaqtardy tikushaqqa tıep jatyr. Ot pen oqtyń arasyndaǵy astan-kesten dalany, jaraly jaýyngerlerdi óz kózimizben kórgende ǵana biz kınodaǵy emes ómirdegi soǵystyń órtine túskenimizdi túsindik. Bizdiń batalon Laǵman provınsııasy Mehterlam qyshlaǵyna kelip ornalasty. О́zim jańadan jasaqtalǵan batalonda jalǵyz qazaqpyn. Kommýnıstik rýhta ezilgen halyqqa erkindik áperemiz dep kelgen jaýyngerler munda oryn tepkenimizde jergilikti jurttyń bizdi basqynshy retinde qabyldaıtyndyqtaryn baıqadyq. Elden attanarda sanamyzǵa sińir­gen qalyń jaýdyń qarasy endi kórinbeıdi, eki jaq bolyp qarý asynyp surapyl shaıqas jasap jatqan jurtshylyq ta joq. Adýyndy jel aspandaǵy qorǵasyn bulttardy qoralata qýyp shyqqandaı alǵashqy kúngi aqyrzaman atys-shabys ta izim-ǵaıym. Bizdiń biletinimiz, tek qana bir-birimen ıtjyǵys túsip jatqan jergilikti taıpalar. Jeńilgen jaq keńes áskerlerinen kómek suraıdy. Birde myna taıpaǵa, kelesi kúni qarsy jaqqa bolysady. Bir kúni rota barlaýǵa shyǵady. Taýdaǵy tıisti mejege jetip, dýshmandardyń Pákistan jaǵynan qarý-jaraqpen ótýin baqylaý úshin jaıǵastyq. Sol eki ortada múlgigen tynyshtyq qaıta ornady. Mundaı kezde soldattar erigip, árkim óz bilgenimen aınalysady. Sondaı ezilgen kún­derdiń birinde áskerı boryshyn birge ótep júrgen efreıtor jigit qolyna snaıperlik vıntovkany alyp, qyshlaqtyń aýlasynda oınap júrgen aýǵan balalaryn bir birlep atqylaı bas­tady. Bireýi qulap, endi bireýi jaraqattanyp, súıretile qashyp jatyr. Efreıtor óziniń ospadar qylyǵyna ózi óte máz. Kóz aldynda bolyp jatqan, tilmen aıtyp jetkize almaıtyn sumdyq kóriniske shydaı almaǵandyqtan artynan jetip kelip, qolymdaǵy qarýmen qaq mańdaıdan uryp, jerge sulattym. Birazdan keıin esin jınaǵan efreıtor: «Sen, jaý jaǵyna shyqtyń. Sen satqynsyń», dedi qalsh-qalsh etip. Keıin batalonǵa oralǵannan soń, batalondaǵy asabıstke (áskerdegi Ulttyq qaýipsizdik qyzmetkeri) baryp men týraly shaǵym túsirdi. Artynsha aıaqtalyp bolmaıtyn tergeý-tekserý jumystary bastaldy. Áýeli keńes áskeriniń jaýyngerin qasaqana uryp qulatýdyń artynda qandaı aram pıǵyl jatqany suraldy. Kishkentaı jetkinshekterge bolysýyma ózimniń jáne aýǵan balalarynyń bir musylmannyń balalary ekendigimiz sebep bolǵany aıtyldy. Kommýnıstik buljymas ıdeıalarǵa degen turaqsyzdyǵym qatań synǵa alyndy. Is nasyrǵa shaýyp, meni elge qaıtarý, odan ári qylmystyq is qozǵaý jóninde kúrdeli máseleler ýshyǵa bastady. Áńgúdik jaýyn­gerdiń ázázil áreketine aralasamyn dep ózimniń tutylǵanymdy sezip, kúreserge dármen tappaı júrgende Almatydan attanarda alǵashqy daıyndyq jattyǵýlaryna jetekshilik jasaǵan komandırimiz bizdiń batalonǵa kelgenin estidim. Dereý izdestirip, shtabtyń janynda jolyǵýdyń retin taptym. Mán-jaıdy búge-shigesine deıin jaıyp saldym. Asyqpaı tyńdaǵan baısaldy komandır óziniń toqtamyn aıtty. – О́zge elde júrgen soń jer­gilikti jurttyń senderdi ógeısine qa­byldaıtynyn bilesińder. Son­dyqtan árbir qadamdaryńdy baıyppen basyp, saq júrýleriń kerek. Biraq seniń balalarǵa arasha túsýiń­di men quptaımyn, azamat ekenińdi kórsettiń. Osyndaı eskertpelerimen qosa biraz aqyl-keńesin aıtqan jerlesimiz beıkúná balalardy basynǵan bas­buzarǵa jaza qol­danylatynyn jáne ózimniń odan ári áskerı boryshyn jalǵastyra beretinimdi jetkizdi. Arada bir-eki aı ótkende bizdiń jaýyngerlik toptyń oryn aýys­tyrýy týraly joǵarydan buıryq keldi. Shuǵyl jınala bastadyq. Shatyrdy jınastyrýǵa, tehnıkany tıeýge jáne áskerılerdi sapqa turǵyzýǵa jaýapty serjant komandırdiń aldyna kep tik turyp, jolǵa shyǵýǵa ázir ekendikterin baıandady. Baıanatynyń sońynda ortalyqtan kelisilgen qosymsha júk kóliginiń jetpeı qalýyna baı­lanysty biraz zattardy, onyń ishinde salmaǵy aýyr qarý-jaraqty qaldyryp ketýge týra keletinin aıtty. Batalon komandıri únsiz oılanyp qaldy. Bet álpetinen bir jymysqy áreketke barǵysy kep turǵany baıqalady. Bir kezde túıini qıyn eseptiń sheshimin tapqandaı yrjıdy da, serjantty shetke shyǵaryp kúbirlep túsiniksiz tapsyrmalar berip jatty. Sóıtsek, zymııan oıly komandır joǵary jaqtan eki aı boıy erigip jatty degen eskertý alyp qalmaý úshin bir oqpen eki qoıandy atyp almaq pıǵylda aý­yr qylmysqa barýdy uıǵarypty. Jaýyngerlerge zeńbirekterge ar­tyq-aýys snarıadtardy oqtaýdy jáne taý bókterinde turǵyndary tynysh uıqyda jatqan qyshlaqqa qaraı baǵyttaýdy buıyrdy. Bir páste aıly aspan astynyń astan-kesteńi shyǵyp, kóz aldymyzda bútindeı bir eldi mekenniń kúli kókke ushty. Adamnyń aıýannan beter mundaı azǵyndyǵyna denem qalshyldap, kózimnen jas yrshyp shyqty. Jańa orynǵa bekingennen keıingi tynysh kúnder taǵy bas­taldy. Bir kúni komandırimiz asa mańyzdy áskerı operasııa josparlanyp otyrǵanyn qupııa túrde jetkizip, erekshe daıyndyqtan ótken azamattar aldyn ala barlaýǵa jiberiletinimizdi eskertti. Tań qylań bere barlaýǵa shyqtyq. Múmkindiginshe tóbe-tóbeniń tóńiregin tasalap jaıaý júrip kelemiz. Kelesi bir tóbeniń ústine shyǵa bergenimiz sol edi jan-jaqtan ysyldaǵan oqtardyń daýysy estildi. Japa-tarmaǵaı jerge jabystyq. Jaýdyń tóńirekti aınaldyra oq jaýdyrtyp jatqanynan-aq bárimiz qorshaýda qalǵanymyzdy sezdim. Eńbektep qasymda kele jatqan joldasymnyń janyna barsam ajalyna týralap kelgen oq bet álpetin opyryp ketken eken. Jaralylardyń yńyrsyǵan daýystary estiledi. Es jıǵandarymyz avtomattarymyzdy dereý yń­ǵaılap qarsy jaqqa oq attyq. Qal-qaderimizshe qaraýyl tó­beni qorǵaýmen kesh batty. Bizdiń arnaıy daıyndyqtan ótken top ekenimizdi estigendikten be, tún­de shabýyl jasala qoıǵan joq. Tań­erteń jan-jaqtan taǵy da sýsyldap oq atyldy. Ekinshi kún bastaldy. Talǵajaýǵa alyp shyqqan azyn-aýlaq tamaq ta taýsyla bastady. Sheıit bolǵan joldastarymyzdyń máıitteri buzylyp, jaǵymsyz ıis qolqany qabady. Ańdyǵan jaýdyń almaı tynbasyna moıynsuna bastadyq. Bárimiz qaljyradyq. Meniń de ál-dármenim taýsyla túskenin sezemin. Dýshmandar kúnde keshkisin rýpor arqyly: «Sender berilińder, jandaryń aman qalady, Pákistannan záýlim úı beriledi, qalaǵan qyzdaryńa úılenesińder» dep bizdi úgitteıdi. Qazaqstan tur­ǵanda qaıdaǵy záýlim úı, qaıdaǵy qor qyzy!? Kóz aldyma Aýǵanǵa at­tanyp bara jatqandaǵy týǵan el, jasyl jelek aýylym keldi. Ata-anam, baýyrlarym, dostarymnyń bári-bári janarymnyń aldynda kıno lentadaı zymyrap ótip jatyr, ótip jatyr. Kenet shynymen de bóten elde aıdaladaǵy bir tóbeniń basynda osylaı kóz jumam ba degen sumdyq oı sanama saq ete qaldy. О́kinishti-aq. Mańaıdy bir sholyp alyp, ózimmen birge alyp júretin shaǵyn qol radıonyń qulaǵyn buraı bastadym. Bir arnada túsiniksiz tilde án aıtylyp jatyr, endi birinde suhbat júrip jatqan syńaıly. Bir kezde janyma jaqyn ánniń áýezine selt ete qaldym. Sener-senbesimdi bilmeımin, radıodan ánshi Roza Rymbaeva «Atameken» ánin áýeletip jatyr. «Aınaldym seni-aı, atameken-aı» dep ánniń qaıyrmasyna kelgende kózimnen jas qalaı shyǵyp ketkenin baıqamadym. Jańa ǵana qımastyqpen eske alyp jatqan týǵan eldiń kórinisteri ózgeshe bir jarqyn sýrettermen jalǵasty. О́limmen betpe-bet kelip otyrǵandyqtan ba, ajalǵa moıynsuna otyryp Alladan shyn júregimmen tilek tiledim. «E, Jarat­qan ıem janymdy erte me, kesh pe alatynyńdy anyq bilemin. Qaı kezde alsań da óz quzyryńda, tek qana týǵan Otanym Qazaqstandy bir ret kórýge jar bola kór», dedim. Taǵy da qas qaraıa bastady. Aı­nala qorshaǵan jaý biz áli esh­qaı­da ketken joqpyz degendeı anda-sanda oq atyp qoıady. Kenet tikushaqtar kelip, dýshmandar pozısııasyn atqylaǵannan keıin biz sytylyp shyqtyq. ... Únsizdik. Aǵamyz qolyndaǵy tastaıaǵyn qatty qysyp ustap birshama oılanyp qalǵan eken. Men de erekshe áńgimeniń áserinen aryla almaı, ózimniń jáne dos-jarannyń búgingi beıbit ómirdiń baǵasyn bilmeı, tynyshtyqtyń qadirine jetpeı júrgenimizdi sezingendeı boldym. – Atamyz qazaq: «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen. Osylaısha, Alla taǵalanyń jazýymen aman qaldyq, inim. Esińde bolsyn, bul dúnıede aqsha da, qyzmet te otbasyńnyń amandyǵyna, Otanyńnyń tynysh­tyǵyna esh­qashan jetpeıdi, dep túıindedi áńgimesin aǵalyq aqadal tilekpen.

Qýat BORASh,

jýrnalıst