Synnan qorytyndy shyǵarý kerek

Quqyqtyq reforma qadamdary

Almaty qalalyq sotynyń tóraǵasy Tilektes Bárpibaevpen áńgime

– Tilektes Esheıuly, Prezıdent N.Nazarbaev Qazaqstan hal­qyna bıylǵy Joldaýynda quqyq qorǵaý júıesinde júr­gizilip jatqan reformaǵa oń baǵa bere kele, sybaılas jem­qorlyqqa qarsy bitispes kúres júrip jatqany jóninde erekshe toqtaldy. Sońǵy úsh jyldyń ishinde elimiz álemdik an­tı­kor­rýpsııalyq reıtıngtegi kór­set­kishin birden 45 satyǵa jaqsar­typty. Al Almaty qalalyq sotynda osy qylmysqa qarsy kúrestiń jaǵdaıy qalaı? – «Aýrýdy emdegennen góri onyń aldyn alǵan áldeqaıda paı­daly» degen bar. Osy qanatty sóz­di sál ózgertip aıtsaq, sybaı­las jem­qorlyqty áshkerelegen du­rys shy­ǵar, al menińshe, onyń aldyn alý qajet. Ol úshin bas­shy qatal tártip pen talap qoıa bilý kerek. Ár jibergen zań buzýshy­lyq jaýapsyz qal­maýy tıis. Sot salasy qyz­met­kerleriniń adam taǵ­dyryn sheship oty­ryp, qa­telesýge quqy joq. Meni qatal deı­di. Biraq 10 jyl basshy bolyp, eshkimniń obalyna qalǵa­nym joq, bireýdi «kóziń qylı eken» dep qýdalaǵan emespin. Almaty qalalyq sotynyń sýdıa­­lary men sot qyzmet­ker­le­ri­niń arasynda korrýpsııalyq qyl­mysty boldyrmaý jumysta­ryn jú­ıe­li júrgizip kelemiz. Osy maq­satta 2010 jyly sybaılas jem­qorlyqtyń aldyn alý shara­la­ryn júrgizetin jumys tobyn uıym­dastyrdyq, is-sharalar jos­pary ja­salyp, zerdeleý sabaq­tary ót­kizilýde. Onyń ná­tıjesin baı­qap ta otyrmyz. Soń­ǵy úsh jyl­da qala sottarynyń birde-bir sýdıasy nemese mamany sy­baılas jem­qorlyq faktileri úshin jaýapkershilikke tartylǵan joq. – 2009 jyldyń qorytyn­dy­sy boıynsha sot tóreligi sapa­sy­nyń nasharlyǵyna baıla­nys­ty qalalyq sottyń ju­my­sy qatań synalǵany esimizde... – Bul syn negizsiz emes edi. Shy­nymen de azamattyq isterdi qa­raý barysynda biraz kemshilikter jiberdik. Osyǵan baılanysty jaǵ­daıdy durystaý úshin birqatar sha­ralardy qolǵa aldyq. Eń al­dymen bul jumysty sottardy ma­mandan­dy­rýdan bastadyq. Má­se­len, qa­la­daǵy Jetisý, Bostan­dyq, Almaly, Áýezov aýdandyq sottaryn aza­mat­tyq, qyl­mystyq isterdi qaraıtyn sottar dep ból­dik. Olardy solaı dep ból­genmen azamat­tyq ister qaraǵan sýdıalar, qyl­mys­tyq sottarda nemese kerisinshe, qylmystyq isterdi qaraýǵa ma­mandanǵan sýdıalar aza­mattyq isterdi qaraıtyn sottarda qalyp qoıdy. Biraq sottardy mamandandyrý isi óziniń oń nátıjesin berdi. My­saly, qala sottarynda 2007 jy­ly 18608 sheshim shyǵyp, onyń 303-i buzylsa, 394-i ózgertilgen, al 2008 jyly shyǵarylǵan 23915 she­shimniń 311-i buzylyp, 473-i ózgertilgen, 2009 jyly 28046 sheshimniń 365-i buzylyp, 563-i ózgertilgen bolsa, 2010 jyly bul kórsetkish áldeqaıda jaqsaryp, 36179 sheshimniń 244-i buzylyp, 499-y ózgertilgen. Munyń ózi bu­zylǵan jáne ózgertilgen she­shim­derdiń jyldan-jylǵa kemip otyr­­ǵanynyń dáleli. Sýdıalardyń kásibı biliktilikterin anyqtaý maqsatynda 2010 jyldan bastap, Joǵarǵy Sottyń bastamasymen sot monıtorıngi jú­ıeli túrde júrgizilip keledi. Sot tóreligin atqarýda tómen kór­setkishterge ıe sýdıalarǵa talap­ty qataıttyq. 33 sýdıaǵa monıtorıng júrgizilip, onyń ishinde eki sýdıa jumysta jibergen keleńsiz­dikteri úshin atqaryp otyrǵan qyzmet­terinen bosatyldy. 7 sýdıa ózderiniń mundaı jaýapkershiligi zor qyzmetti atqara almaı­tynyn túsinip, óz erikterimen jumys­tarynan ketti. Almaty qalasynyń sot kor­pýsyn­da jas sýdıalar óte kóp. Olar ózderiniń kásibı tájirı­besiniń azdyǵynan qatelikterge jıi jol berip jatady. Biz bul máselede de biraz jumystar at­qaryp jatyrmyz. Atap aıtsaq, Al­maty qalalyq sotynda olar­dyń qatysýlarymen kásibı bilimin jetildirý maqsatynda zerdeleý sabaqtary ótkizilip, tájirı­beli sýdıalar qatarynan olarǵa tálimgerler taǵaıyndaldy. – Elbasy bıylǵy Jol­da­ýyn­da «Úlken qaýip tóndir­meı­tin qyl­mystar boıynsha qyl­mys­tyq zań­dylyqty izgilendirý júr­gi­zil­di, bostandyǵynan aıyrýmen baı­lanysty bolmaı­tyn, sondaı-aq qa­maýǵa alýǵa balama jazalardy qoldanýdyń aıasy keńeıtildi» degen bola­tyn. Osy máselege, ıaǵnı qyl­mystyq zańdylyqty izgilendirýge baılanysty qandaı ju­mystar atqardyńyzdar? – Jaqynda qylmystyq ja­za­ny izgilendirý týraly tıisti zań qa­byldandy. Qazirgi kezde sýdıa­larymyz izgilendirý má­se­le­sine kó­birek nazar aýdaratyn bol­dy. Son­dyqtan Almaty qa­la­sy­nyń sot­tarynda bas bostan­dy­ǵy­nan aıyrý jazasyna sottal­ǵan­dar­dyń sany birshama kemidi. 2010 jyly 128 adamǵa qatysty úkim­­der ózger­tildi, sonyń ishinde 115 adamǵa bas bostandyǵynan aıy­rýmen baıla­nys­ty emes jazalar taǵaıyn­daldy. Olardyń ishinde aýyr qylmys jasaǵandarǵa da jazanyń osy túrin qoldanǵan ister boldy. Biraq, bul qylmystyq ister boıyn­sha zardaptyń ornyn toltyrý, jábirlenýshiniń pikiri, sot­talý­shy­nyń alǵashqy sot­ty­ly­­ǵy, jeke basy sol sııaqty taǵy basqa da erekshe mán-jaılar eskerildi. – Qarap otyr­saq barlyq sottardaǵy má­seleler ortaq, astarlas bo­lyp shyǵady. Jetistikterin aıta bastasa, ol da bir-birine uq­sas, kemshilikterin tize bastasa, ol da bir-birinen aınymaıdy. Al, kerisinshe, problemalar tý­ra­ly aıtatyn bolsaq, ártúr­li­lik baıqalady. Almaty qala­lyq sotyna tán negizgi problema qandaı? – Men Almaty qalalyq so­tynyń tóraǵasy qyzmetine 2007 jyldyń jeltoqsan aıynda ta­ǵaıyndaldym. О́zime júktelgen min­detterdi atqarý aldynda qa­la­lyq jáne aýdandyq sottar jumy­synyń jaǵdaıymen tanysyp, ná­tıjesinde aldyma úsh másele qoı­dym. Birinshisi, sot isterin qaraý­dy jedeldetý. Ekinshisi, sot is­teriniń ádil ári zańdy qarala­ýyn qamtamasyz etý, al úshinshisi, sot­­tardy mamandandyrýdy aıaq­taý. Osy máselelerdi sheshý maqsa­tynda tıisti is sharalar belgilenip, olardyń oryndalýy qatań ba­qylaýǵa alyndy. Sonyń nátı­jesinde búgingi kúni zańda be­kitil­gen merzimderi buzylyp qa­ral­ǵan ister joqtyń qasy. – Sýdıalardyń ústinen sha­ǵym­dar túsip jatatyny da ja­syryn emes. Bul jóninde qan­daı pikirińiz bar? – Sýdıalyq qyzmet – abyroı­ly da jaýapty qyzmet. Ol adam taǵdyryn sheship, azamattardyń buzylǵan quqyqtarynyń saqta­lýyn qamtamasyz etýge mindetti. Sot ádebi kodeksiniń talaptaryna saı sýdıa mádenıetti, qarapa­ıym, sonymen birge ádil bolyp, zań talaptaryn qatań saqtaýy tıis. Degenmen, 2010 jyly sýdıa­lar­dyń áreketine qatysty 334 shaǵym túsken. Atalǵan shaǵym­dardyń ishinen 36-sy negizdi bo­lyp, bul shaǵymdar boıynsha ki­náli sýdıalardyń jaýapkershilikteri qarastyryldy. Sýdıalardyń ústinen shaǵym­dar­dyń túsýiniń bir sebebi olar­dyń ózderiniń jibergen kemshilikteri bolsa, onyń ekinshi jaǵy da bar. Sotqa júgingen eki tarap­tyń daýyna sýdıa tórelik etedi, she­shim shyǵarady. Sot sheshimi daýlasyp otyrǵan taraptardyń árqaısysynyń kóńilderinen shy­ǵýy múmkin bola bermeıdi. Utyl­ǵan jaq kóbinese sheshim shyǵar­ǵan sýdıany kinálaıdy, proses­sýal­dyq tártippen kelispegen sot sheshimine narazylyq bil­di­rýdiń ornyna, onyń ústinen negizsiz shaǵym túsiredi, ıaǵnı bul kóp­shilik halyqtyń áli de bolsa qol­da­nystaǵy zańdardyń talaptaryn jete bile bermeýleriniń dáleli. – Prezıdent bıylǵy Jol­daýynda: «Qazaqstandyqtardyń ózi­miz ómir súrip, elimizdi jaq­sylyqtarǵa bastap bara jat­qan týǵan jerge ataýyn bergen memlekettik til – qazaq tilin qur­metpen jáne laıyqty oqyp úı­rene bas­taǵandyǵyn atap ótý­diń ózi qýa­nyshty», degen bola­tyn. Ra­syn aıtýymyz kerek, memlekettik tilge degen kóz­qa­ras jyldan-jyl­ǵa jaqsaryp keledi. Al siz basqarǵan ujym­da memlekettik tildiń ahýaly qandaı? – Almaty qalasyndaǵy sýdıa­lardyń memlekettik tilde is qaraı alatyny saýsaqpen sanarlyq. Qa­lalyq sotta tek 5-6 sýdıa ǵana mem­lekettik tilde jaza alady. Men osyǵan namystanam. 20 jyl­dan beri úırenetin ýaqyt jetti emes pe? О́zderi bilmese olardyń ba­lalary, nemereleri qaıdan bilmek. «Qazaqstan Respýblı­kasyn­da­ǵy til týraly» Zańdy júzege asy­rý maqsatynda Almaty qalasy­nyń sottarynda memlekettik tildi is júrgizýge engizý jáne qazaq tilinde is júrgizýdi ońtaılandyrý jó­nindegi jumys jospary da­ıyn­dalyp, jumys toby quryldy. Joǵarǵy Sot tóraǵasynyń 2009 jylǵy maýsymdaǵy ókimine sáı­kes Almaty qalasynyń sottaryn­da sýdıalar jáne sot qyzmetker­leri arasynda memlekettik tildi bilý boıynsha baıqaýlar ótkizilip turady. Bul baıqaýlardyń jeńim­paz­dary respýblıkalyq deńgeı­degi baıqaýlarǵa qatysady. Son­daı-aq memlekettik tildi damytý máseleleri boıynsha dóńgelek ús­telder, semınarlar, konferen­sııa­lar ótkizilip turady. Memlekettik til máselesine qatysty qandaı da bolsyn sharalar bir kúndik nemese az ǵana ýaqyttyq sharalar bolyp qalmaýy kerek. Bul – úz­diksiz júrgiziletin úderis. Áńgimelesken Sharafaddın ÁMIR.