Azyq-túligiń jetkilikti me, aǵaıyn?

О́tken jyly óńir agro­óner­kásip kesheninde 7,7 mlrd. teńge ıgerildi. Atap aıtsaq, «KazAgro» ulttyq kompanııasy arqy­ly 2,5 mlrd., Ońtústik áleý­met­tik-kásipkerlik korporasııasy arqyly 476,1 mln. jáne basqa kózderden 1,7 mlrd. teńge tar­tyl­ǵan. Respýblıkalyq jáne jer­gilikti bıýdjetterden bólin­gen qarjy men tikeleı transfertterdi, sýbsıdııalardy qosa eseptegende aýyl sharýashylyǵy salasyna barlyǵy 2 mlrd. 819 mln. 246 myń teńge josparlansa, onyń naqty ıgerilgeni 2 mlrd. 643 mln. 476,1 myń teńge bo­lyp­ty. Al memleket tarapynan jasalyp otyrǵan mundaı qarjy­laı qoldaýǵa qyrýar jumystar atqarýǵa bolady. Áńgimeni agroónerkásipshiler qol jetkizgen jaqsy nátıjeler­den bastasaq, oblysta aýyl sha­rýa­shylyǵynyń jalpy ónimi jyl­dan-jylǵa ulǵaıyp keledi. Mysaly, ol 2008 jyly – 63,2 mlrd., 2009 jyly 68,4 mlrd. teńgeni quraǵan. О́tken jyl da jaman bolǵan joq. Al alda Elbasy Joldaýyna baılanysty burynǵydan da aýqymdy mindetter tur. My­sa­ly, oblys agroónerkásip kesheni qyzmetkerleri 2014-2015 jyl­dary aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimin 79,0-84,0 mlrd. teńgege jetkizýdi mejeleýde. Oblys agroónerkásip­shi­leri­niń «azyq-túlik sebeti» tizimindegi 20-ǵa jýyq áleýmettik máni zor tamaq ónimderiniń ishinen 12 túr boıynsha óńirdi jetkilikti qamtamasyz ete alatyn jaǵ­daı­da eken. Bul, árıne, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý tapsyrmasyn oryndaýda jaman nátıje emes. Biraq «О́ńirdi áleý­mettik máni zor tamaq ónim­derimen nege tolyq qamtamasyz etpeske?» degen de saýaldyń qoıylýy múmkin ǵoı. Mysaly, oblys turǵyndaryna qajetti I sortty unnyń 60-70 paıy­zy jáne nan, toqash, kondıter taǵamdaryn óndirýge qajetti joǵary sortty sapaly undar soltústik oblystardan tasymal­danady. Bul talaı jyldan beri sóz bolyp kele jatqan másele. Osy sebepti Qazaqstannyń as­tyq odaǵy, «Azyq-túlik kelisim shart korporasııasy» aksıonerlik qoǵamy jáne oblys ákimd­igi arasynda qol qoıylǵan memo­ran­dýmǵa sáıkes 4 astyq óńdeý kásiporyndarymen kelisim-shart jasalǵan. Olar oblystaǵy nan zaýyttaryn kelesi jyldyń qa­zan aıyna deıin 1 kılosy 46 teńge turatyn birinshi sortty unmen turaqty qamtamasyz etpek. Áleýmettik mańyzy bar negizgi azyq túrlerine baǵa turaq­tylyǵyn qamtamasyz etý maq­satynda oblystyq bıýdjetten 114 mln. teńge bólingen. Negizgi astyq túrlerin satyp alý, saqtaý jáne ıntervensııa jasaý tetikteri anyqtalǵan. Alǵashqy ıntervensııa ótken jyldyń jeltoq­san aıynda baǵany turaqty ustap turýǵa múmkindik bergen. Al oblys agroóner­kásip­shi­leri ósirgen mol astyq she? Ha­lyq qajetin ótemese oǵan qyrýar kúsh pen qarjy jumsap keregi ne? Mysaly, ótken jyly oblys boıynsha 230,2 myń gektar alqaptan masaqty dándi daqyl jınaldy. Ár gektardyń ortasha túsimdiligi 15,8 sentnerden aınaldy. Barlyq alynǵan ónim 364,6 myń tonnany qurap­ty. Masaqty dándi daqyldardan oblystyq ortasha kórsetkishten joǵary ónim alǵan Qordaı (21,0 s/ga), Jýaly (17,0 s/ga) aýdan­dary ǵana. Sharýashylyqtar ara­synda egin ósirýdiń barlyq ag­rotehnıkalyq sharalaryn du­rys paıdalaný nátıjesinde ana­ǵur­lym joǵary nátıjege jet­ken­der de az emes. Máselen, Merki aýdanynyń «Sypataı batyr» sharýashylyǵy 250 ga sýarmaly jerge egilgen aq egistiń ár gektarynan 65 sentnerden dán bastyryp, oblys boıynsha eń joǵary kórsetkishke qol jetkizdi. T.Rysqulov atyndaǵy aýdan­nyń «Sháýshen», «Qaıqy», «Shal­qar» sharýa qojalyqtary aq egistiń ár gektarynan – 30-32 sentnerden, Qordaı aýdanynyń «Nural», «Blagoveshenka», «Qaq­patas-Qordaı» sharýashylyqtary 27-29 sentnerden ónim alǵan. Biraq «Jerden ósken jerde qalmaıdy» degen dıqan ata sózine adal oblys agroónerkásipshileri óz ónimderin sapaly un shyǵarýǵa múmkindigi bar kásiporyndardyń suranystaryna jáne sharýashy­lyqtar men turǵyndardyń ishki qajettilikterine kerekti kólemde ǵana óndirýge baǵyt alýda. Sony­men birge, aldaǵy ýaqytta aýys­paly egis talabyna sáıkes joǵa­ry rentabeldi, rynoktaǵy sura­nysy joǵary maıly daqyldar, qant qyzylshasy, burshaq tuqym­das ónimder, jemis-kókónis jáne mal azyǵy daqyldaryna basym­dyq berýge baǵyt ustaı bastapty. Mysaly, oblysta jyl saıyn óndiriletin astyqtyń orta eseppen 200 myń tonnadan astamy sharýashylyqtardyń óz qajeti men qaıta óńdeý kásip­oryn­dary­nyń suranystaryna jumsalady. Masaqty dándi daqyl degende dıqandardyń jerdi ıgerýdegi jaıbaraqattyǵy da oıǵa oralady. О́tken jyly oblys boıynsha barlyq egistik jer kólemi 762,3 myń gektardy qurasa, onyń 145,1 myń gektaryn – parlar, 497,2 myń gektaryn ár túrli aýyl sha­rýashylyǵy daqyldary qurapty. Bul eginshilik salasy boıynsha qunarly jerlerdiń ıgerýsiz qalý máselesin týyndatyp otyr. Al bul másele der kezinde sheshimin tabýdyń ornyna jyldan-jylǵa jalǵasyp keledi. Mysaly, bur­naǵy jyly oblys boıynsha 128,2 myń ga. nemese oblystaǵy barlyq egistik jerlerdiń 16,9 paıyzy ıgerilmegen bolsa, ótken jyly 120,0 myń ga jer nemese barlyq egistik jerdiń 15,7 paıyzy ıgerýsiz qalǵan. Igerýsiz qalǵan jerler, ásirese, Shý, Jambyl, Jýa­ly, Talas aýdandarynda kóp. Bul másele oblys ákimdiginde arnaıy qaralyp, tıisti tapsyrmalar berilgenine qaramastan oryn alyp otyr. Maıly daqyldarǵa degen bazar suranysy árqashanda joǵary. Ári onyń baǵasy da turaqty. Osy­ǵan baılanysty oblysta maı­ly daqyldardy ósirý kólemin arttyrýǵa umtylý baıqalady. Bul úshin oblystaǵy ósimdik ma­ıyn shyǵaratyn kásiporyndardy qajetti shıkizatpen qamtamasyz etýdi tolyq júzege asyra otyryp, turǵyndardyń ósimdik maıyna degen ishki qajettiligin 50 paıyzǵa deıin qanaǵattandyrý mejelenýde. О́tken jyly oblys boıynsha maıly daqyldar 68,4 myń gektardan jınalyp, olardan 5,3 s/ga ortasha túsimmen barlyǵy 38 myń tonna ónim alynǵan. Maıly da­qyl ósirýde ázirge Jýaly aýda­ny­nyń «Agro-Ordahan» aýyldyq tutynýshylar kooperatıvi 863 ga maqsary alqabynyń ár gek­tary­nan 12 sentnerden ónim jınap, erekshelenip otyr eken. Al kókónis ónimderi oblys tur­ǵyndarynyń suranysyn to­lyq qamtamasyz etedi jáne eli­mizdiń basqa óńirlerine satýǵa da jetkilikti óndirilýde. О́tken jy­ly oblys boıynsha 18,2 myń gektardan kókónis ónimderi jına­lyp, jalpy túsimi 383,6 myń ton­nany quraǵan. Qordaı aýdanynyń «Almaz» sharýa qojalyǵy pııaz alqaptarynyń ár gektarynan 700-800 sentnerden ónim jınasa, Jýaly aýdanynyń «Zylıha», «Bo­randy», «Oraq-Balǵa» sharýa qojalyqtary kartop alqaptary­nyń ár gektarynan 300-400 sentnerden ónim alypty. Baızaq aý­danynyń «Baınazarov», «Veteran» sharýa qojalyqtary da kól-kósir kókónis jınaýymen erekshelendi. Oblysta jemis-júzim ónim­deriniń tapshylyǵyn boldyrmaý maqsatynda da biraz jumystar atqarylýda. Sońǵy úsh jylda 2 myń 301,8 ga alqapqa jemis aǵash­tary, 45,3 ga alqapqa júzimdikter otyrǵyzylǵan. О́tken jyly 150 ga alqapqa tamshylatyp sýarý tehnologııasyn engize otyryp, jemis aǵashtarynyń jas kóshet­teri otyrǵyzylypty. Oblys baǵ­bandarynyń jemis baqtaryn sa­pa­ly kóshettermen qamtamasyz etý maqsatynda 4 orıgınator-sharýashylyqtar jumys isteýde eken. Ol sharýashylyqtardyń ekeýine kóshetter ósirip, daıyndaý úshin jańa, gollandııalyq ıntensıvti tehnologııalar engizilipti. Bul tehnologııa osy kóshetterdiń egilgennen keıingi ekinshi jyly ónim bere bastaýyna múmkindik týǵyzady. Qazir osy baǵytta Qa­zaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti men Ýkraınanyń «AIK» kom­pa­nııasy jumys atqarýda. Oblys agroónerkásipshileri táýe­­­­kel etken taǵy bir sharýa óńir­de qant qyzylshasy sharýashylyǵy men qant óndirýdi damytýdyń 2008-2012 jyl­­darǵa arnalǵan baǵdar­lama­sy­na belsene atsalysýy bolyp otyr. Byl­tyr oblys boıynsha 3,7 myń ga qant qyzylshasy alqabynyń ortasha túsimi 170 sentnerdi quraǵan. Sóıtip barlyǵy 62,07 myń tonna ónim jınalǵan. Ásirese, Baızaq aý­danyndaǵy «Dostyq» sharýa qo­jalyǵy qant qyzylshasy alqaby­nyń túsimi 450 sentnerge jetip, qyzylshashylardyń buryn­ǵy dań­qyn qaıta kóterýge bolaty­nyn dáleldepti. Sondaı-aq, Merki aý­danynyń «Jylybulaq», «Nur-P», Qordaı aýdanynyń «Sarybulaq» sharýashylyqtary da qant qy­zylshasynyń ár gektarynan 300-350 sentnerden ónim alǵan. Degenmen, tátti túbir ósirý­shi­lerdiń jumysyna qolbaılaý bo­lyp otyrǵan másele de joq emes. Ásirese, qant qyzylshasy sharýa­shylyǵyn damytý úshin arnaıy teh­nıkalardyń jetispeýshiligi qıyn túıinge aınalǵan. Mysaly, búginde oblys boıyn­sha boljanǵan 7 myń gektar al­qapqa qant qyzylshasyn egý úshin 32 dánsepkish, 32 pálek jı­naǵysh, 25 qyzylsha jınaı­tyn kombaın jáne 71 tıegish jetispeıdi eken. Biraq qol qýsy­ryp otyrýǵa bolmaıdy. Bıylǵa mejelengen alqapty egip, ósirip, jınap alý jumystaryn júr­gizýde ar­naıy tehnıkalardyń je­tispeý­shi­ligin boldyrmaý úshin, kóptegen is-sharalardy shuǵyl qolǵa alý qa­jet. Bul oraıda aýdan ákimderi men sharýashy­lyq­tar jańa tehnıkalar alý máse­lesin sheshýdi óz múmkin­dikterine qaraı ońtaıly uıymdas­tyr­ǵan­dary abzal. Mysaly, Jam­byl aýdanyndaǵy «Úmit» sharýa­shy­­ly­ǵynyń bir ózinde 20-dan asa tehnıka bar eken. Baızaq aý­da­nyn­daǵy «Dostyq-99» sharýa qoja­lyǵ­y da jańa tehnıka alý máse­lesin jylma-jyl óz kúsh­terimen sheship keledi. Endeshe sharýamdy órge súıreımin degenderge qıyn­dyqtan shyǵar jol bar. Elbasy bıylǵy Joldaýynda «О́z ómirlerin aýylmen baıla­nys­tyrǵandar úshin Úkimet jergilikti bılik organdarymen birlesip, selolyq kásipkerlikti damytý jóninen sharalar keshenin ázirleýge tıis» dedi. Al aýyldaǵy kásipkerlikke eń birinshiden mal baǵý, egin men túrli daqyldar, kókónis, jemis-jıdek ósirý jáne olardyń ónimderin qaıta óńdeý jatady. Sondyqtan, Elbasy alǵa qoıǵan tapsyr­ma­lar men mindetterdi abyroımen oryndap shyǵý úshin oblys agroónerkásipshileri jańa bıikterdi baǵyndyrady dep kúteıik.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

Jambyl oblysy.