Iz ilgeri tartady

1964 jyl. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń bıologııa fakýltetinde, onyń ishinde ıhtıolog-ba­lyq ósirýshi mamandyǵy boı­ynsha bilim alyp jatqandar da sonsha­lyqty kóp emes-ti. Kimniń kózi túskeni belgisiz, qolyna dıplomyn alyp bolmaı jatyp Keńes Sýha­novqa «quda» túsýshiler kóbeıdi. О́ıtkeni ol Qazaly aýdanynyń Aral teńizine jaqyn, negizinen eg­inshilik jáne mal sharýashy­ly­ǵy­men aınalysatyn «Qyzyltý» uj­ymdyq sharýashylyǵynda ósken­dik­ten, alǵashqy bet­te agronom bolsam deıtin. Alaıda taǵ­dyr­dyń ózi ıip ákelip ony ba­lyq­shylyq ká­siptiń arna­syna tú­sirdi de jiberdi. – Men Almaty toǵan sharýa­shy­ly­ǵynyń Shelek bólimshesine bas balyq ósirýshi maman bolyp kelgenimde, bul sharýashylyqta bes úı, shabaq alý, ósirý, kútip-baǵý isimen aınalysatyn nebary 24 adam jumys isteıtin. Barlyǵy da jergilikti adamdar, buryn egin egip, mal baqqan, balyq aýlaýdyń, ony qol­dan ósirýdiń jaıyn múlde bilmeıtin, kópshiligi ýaqytsha maý­symdyq jumysqa ǵana keletin adamdar edi, – dep eske alady Keńes Sýhanov. Iá, ol Shelek toǵan sharýashy­lyǵyn qabyldap alǵan kezde onyń tek qaǵaz júzindegi sulbasy ǵana bolatyn. Sý jiberetin arnalar ta­zartylmaǵandyqtan baldyrlar ba­syp, balyqty ósirip-óndirý múl­de qolǵa alynbaǵan-dy. Symmen qor­shaýly bólingen jer aýmaǵynda bat­paqqa belshesinen batyp, ábden to­zyǵy jetken onshaqty eskirgen tehnıka turatyn. Al balyq ósire­tinderdiń jaǵdaıy joǵaryda aıt­qandaı. Osyǵan qaramastan, 1964 jyly memleketke 124, 1965 jyly 650, 1966 jyly 1302 sentner ba­lyq ótkizildi. Onyń ústine, budan keıingi úsh jyl boıyna ústemelep berilgen jospardy oryndaý tap­syr­masy toǵan sharýashylyǵyn áb­den tyǵyryqqa tiredi. Basshylar qutaımaı, sharýashylyqtyń ekinshi kezeńin iske qosý taza toqtap, ba­lyqshylar kúnkóristik tabysta­rynan qaǵyla bastady. Munyń negizgi sebebi sol, Shelek Almaty toǵan sharýashylyǵynan jeke bó­lingen kásiporyn bolyp óz aldyna shańyraq kótergen bolatyn. Mine, osyndaı kezeńde respýblıka Ba­lyq sharýashylyǵy mınıstrligi Ke­ńes­ Sýhanovty osy toǵan sha­rýa­shy­ly­ǵynyń basshylyǵyna ta­ǵaı­yndady. Bul 70-shi jyldardyń basy bola­tyn. Kúndelikti jumys­tyń qareke­timen júrip, bárin basshylar biledi deıtin Keńestiń shyn qınalǵan jeri osy edi. О́ziniń aldynda basshylyq tizginin usta­ǵan­dardyń mundaı aý­yr tirlikke tózbeı ústel ústine keń­seniń kiltin, esep-shot qaǵazdaryn nege tastap ketetindigin ol qolyna bılik tizgini tıgen kúni-aq jan-tánimen sezingendeı boldy. Neden bastaý kerek dep biraz kún tolǵa­nyp ta júrdi. – Aldymen tártip, tártipke saı talap oryndalýy kerek. Eń al­dymen sharýany toǵandardy, sý jiberý arnalaryn retteýden bas­ta­ǵan jón. «Toǵandaǵy balyq qora­daǵy qoı sııaqty» ekendigin este­rińizge salǵym keledi. Isimiz ilgeri bassa, ózimizdiń shabaqtardy ósi­rip-jetildiretin sehymyz, qara­jat­tyq tabys kózimiz bolady. Sonda jaıly turǵyn úıler salýǵa qolymyz jetip, sizderdiń myna toqal tamdarda turatyn kúnderińiz kórgen tústeı saǵymǵa aına­la­ty­nyna senińizder, – dedi ol. О́ziniń alǵyrlyǵy, iskerligi, bó­lingen qarjyny ornymen jum­saýy arqasynda shamaly ýaqyttyń ishinde bes úıli Shelek sharýa­shy­lyǵynda jańadan toǵandar, balyq ósiretin seh, avtopark, zaman tala­byna saı turǵyn úıler salyndy. Budan keıin balyq zaýyty, bala­baqsha salý sııaqty irgeli qury­lys­tar qolǵa alyndy. Alaıda ón­di­ristiń kózi balyq sharýashylyǵy bolyp otyrǵandyqtan, bul salany damytýdyń, ony ǵylymı turǵydan negizdeýdiń mindeti aldan shyqty. О́ıtkeni, О́zbekstandaǵy Aqqorǵan toǵan sharýashylyǵynan qurtsha­baqty tasyp ákelip, ony osy Shelekke jetkizgenshe kóbi ólip qa­latyn, sany da, sapasy da kemıtin. Sondyqtan da Keńes Sýhanov Ba­lyq sharýashylyǵy mınıstrligimen kelise otyryp, 1971 jyly qurtshabaqty áınektik plastıkaly qaıyqshada ósiretin, ony elektr qýatymen jylytyp otyratyn, kó­lemi aýqymdy astaýshalarmen jab­dyq­talǵan sehty iske qosty. Mu­nyń ústine osy kásiporyn qarjy­sy esebinen ınjener-tehnık mamandar daıyndaýǵa kúsh saldy. Bul kezde ol sharýashylyqtyń ór­kendeýi osyǵan baılanysty degen tujyrymǵa ábden taban tiregen edi. Onyń munysy birden-bir du­rys qadam boldy. Burynnan belgili jaı, qus ınkýbatory sııaqty, endi Shelek toǵan sharýashylyǵy da elektr qýatymen jumys isteıtin kásiporynǵa aınaldy. Osyǵan baı­la­nysty Sýhanov damyl tappaı respýblıkalyq elektr jelisi men mekemeleri basshylarynyń tabal­dyryǵyn tozdyryp júrip bul máseleniń de túıinin sheshe aldy. Osylaısha sehtyń ónimdi de ǵy­lymı negizde jumys isteýi ná­tı­jesinde jylyna orta eseppen al­ǵanda, bastapqy kezderdiń ózin­de, 6,8 mıllıon qurtshabaq alynyp otyrsa, keıinnen altyn qabyr­shaq­ty tuqy, dóńmańdaı, bahtaq (forel) balyqtarynyń 300 mıl­lı­onnan astam qurtshabaqtary aly­nyp keldi. Osylaısha qara jerde júrip, úıden ke­lip-ketip balyq ósirýge, odan ónim alýǵa jol ashyldy. Bir sóz­ben aıtqanda, sý da, toǵan da, ba­lyqtyń túr-túrin ósirýdiń bú­kil qyry men syry da birtindep bolsyn ǵylymı negizde júzege asyryldy. Alaıda sharýashylyq kólemi ulǵaıyp, balyqshylyq kásipke beıim mamandar tapshylyǵy sol tus­tarda qatty sezile bastady. Son­dyqtan da Keńes Sýhanov «balyq izdep báıterek basyna shyqpas bolar» degen qaǵıdany ustanyp, respýblıka Balyq sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń ruqsatymen Aral mańyndaǵy balyqshy keńsharlarǵa qaraı bet aldy. Bul darııanyń sýy tartylýyna baılanysty sol tó­ńirektegi balyqty tabystyń kózi etip otyrǵan birqatar sharýashy­lyq­tardyń mal baǵýǵa kóship ketken tusy bolatyn. Sol beti Aral aýdanynyń «Bógen» balyq aýlaý bazasyna taban tiredi. Jergilikti basshylar Almaty oblysyndaǵy Shelek toǵan sharýashylyǵyna ba­ramyn degenderdiń qolynan qaq­paıtyndyǵyn bildirdi. Keńestiń osy sapary qutty boldy. Sosıalıstik Eńbek Eri Tó­legen Álimbetov, Quljan Ju­maq­me­tov, Kenenbaı Aıtjanov, Qýa­nyshbaı Járdemov, Aǵatýlla Álim­betov, Qulmurat Esmaǵam­be­tov jáne taǵy basqalar bastama­shy­lyq etip, ári qostaǵan on ot­basy sol jyly Shelek toǵan sharýa­shy­lyǵyna kelip qonys­tan­dy. Osy­dan keıin-aq jylma-jyl Aral, Balqash, Kaspıı teńizderi ta­ra­py­nan maman jumysshylar bir­­tin­dep osynda kele bastady. Iаǵ­nı, bul: «Qarmaqshynyń kózi qa­lyt­qyda», degenge saıady. Kóp ke­shik­peı-aq mundaǵy balyqshy áý­let­teriniń sany 100 otbasyna jetti. Bulardyń kóbi osynda atba­syn tirep kelgen kezderde toǵan­daǵy balyqtardyń salmaǵy aı­dy­ny shal­qar teńizderdegilerinen, sa­lys­tyrmaly túrde aıtqanda, tiri qoıdan asyp túspese, kem bol­maıtyndyǵyna kózderin jetkizdi. О́ıtkeni, oǵan sharýashylyǵynyń jobasyn jasaǵanda jerdiń topy­raqtyq-klımattyq jaǵdaıy, geo­lo­gııalyq-ınjenerlik sıpatta­ma­sy, qu­ramy, sýdyń taýdan aǵyp kelý mólsheri tolyq zerttelip, an­yq­talǵan, jan-jaqty eskerilgen edi. Mundaı jetistikterge qol jet­kizý jolynda Keńes Sýhanov tań­nyń atysy, kúnniń batysy tynym kórmeı eńbek etkeni, ondaǵan ba­lyq ósirip, aýlaý brıgadalaryn qur­ǵany óz aldyna úlken bir shy­ǵarmaǵa arqaý bolarlyq áńgime. Osyndaı iskerligin baǵalaǵan mınıstrliktegiler de ony bıik laýa­zymdyq qyzmetterge joǵarylat­ty. Atap aıtqanda, Balyq sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń kadr bó­, 1985 limin basqarýǵa taǵaıyndady, 1985 jyldan respýblıkalyq Balyq sh­a­rýashylyǵy kolhozdar odaǵy­nyń tóraǵasy qyzmetin atqardy. Qa­jyrly eńbegi úshin birneshe márte respýblıka Joǵarǵy Ke­ńesiniń Qur­met gramotasymen ma­rapatta­lyp, «Qazaqstanǵa eńbek sińirgen balyq ósirýshi» ataǵyna ıe boldy. Biraq ta, laýazymy bıik mansaptan da, óz qolymen qurǵan sharýa­shylyqtyń quldyrap bara jat­qan kezin kóre tura, sonyń bárin tastap qaıtadan Shelekke oraldy, «Aıdyn» aksıonerlik qoǵamyn aıaǵynan tik turǵyzdy. Onyń jetistigine, shyqqan bıigine qýana qol soǵatyn bir qaýym el Aral óńirinde de az emes. Átteń dúnıe-aı, respýblıkamyzda toǵan sha­rýa­shylyǵyn órkendetý isine sú­beli is qosqan Keńes Sýhanov osy­dan biraz ýaqyt buryn ómirden ozdy. Biraq onyń esimi elimizdiń tarıhynda balyq sharýa­shy­ly­ǵy­nyń baǵbany, bas toǵanshysy retinde saqtalyp, ol salǵan iz shá­kirtteriniń jalǵastyrýymen ilgeri tarta bermek. Marat DÁDIKBAI, jýrnalıst. Almaty oblysy.