Munaı ónerkásibiniń maıtalmany

Joldasqalı Dosmuhambetovtiń týǵanyna 100 jyl Eń alǵash 1899 jyly Atyraý (Gýrev) oblysy Qarashúńgilde munaı alynǵannan bas­tap qazirgi kún­ge deıin munaıshylardyń bir­neshe urpaǵynyń jankeshti eń­begi­niń arqasynda munaı-gaz óndi­risi elimizdegi jetekshi salaǵa aınaldy. Táýelsiz Qazaqstannyń jas urpaǵy bul salany qalyp­tas­tyrý­dyń bastaýynda turǵandardyń eńbegin bilýi tıis. Qyrkúıek aıynda alǵashqy qazaq ınjener-munaıshylardyń biri, talantty geolog, iri uıymdastyrýshy jáne munaı-gaz salasynyń negizin qalaýshy Joldasqalı Ahmetuly Dosmuhambetovtiń dúnıege kel­genine 100 jyl tolady. 1956 jyldyń jazynda men 16 jas­qa tolyp, Atyraý (Gýrev) ob­lysy Maqat aýdany­nyń orta­lyǵy Dossorda orna­las­qan avtomobıl, traktor, munaı qural-jabdyǵyn jóndeý jáne shyǵarý zaýytyna ustanyń kómekshisi bolyp ornalas­tym. Zaýyt «Embimunaı» kombınatynyń quramyna kiretin. 1957 jyly kóktemde bizdiń zaýyt­qa jaqynda ǵana «Embimunaı» kombına­ty­nyń bastyǵy bolyp taǵaıyndalǵan J.Dosmuhambetov keldi. Joldasqalı Ahmetuly sehtarmen tanysa kelip, men jumys jasaıtyn mehanıkalyq sehty da qarap ótti. О́ndirispen jan-jaqty tanysý, naqty suraqtar men tujyrymdy jaýaptar seh eńbekkerlerine jyly áser qaldyrdy. Keıinirek onyń bergen ýádeleriniń bári aıtylǵan merziminde oryndalyp jatty. Bul meniń ataqty tulǵamen birinshi ret tanysýym edi. Men zaýytta jumysty keshki jumys­shy jastar mektebi jáne munaı tehnı­kýmynda oqýymmen ushtastyra otyryp, 5 jyl usta bolyp jasadym. Sodan soń Más­keý­degi I.M.Gýbkın atyndaǵy munaı-hımııa jáne gaz óndirisi ınstıtýtyna túsip, 1966 jyldyń jazynda támamdadym. Odan ınjener-mehanık dıplomyn alyp, óz zaýytyma qaıtyp oraldym. Meni ınjener-konstrýktor jáne bas mehanıktiń mindetin ýaqytsha atqarýshy etip taǵaıyndady, al bir aıdan keıin basqa jumysqa jiberilgen zaýyt­tyń bas ınjeneriniń mindetin at­qarýdy júktedi. Úsh aıdan keıin meni «Embimunaı» kombınatynyń bas ınje­neri I.Dımentmanmen sóı­lesýge shaqyr­dy. Jan-jaqty sóı­leskennen keıin ol meni J.Dosmuhambetovke apardy. Joldasqalı Ahmetuly meni jyly qabyldap, jumys jaıyn surastyrdy, Isaak Naýmovıchke qarap, «ol munaıshylar áýletiniń ókili, onyń ákesi – 1911 jyly Qazaqstanda Dossor ken ornynda al­ǵash munaı ónerkásibi bas­tal­ǵanda «Aǵaıyndy Nobelder seriktestigi» munaı kompanııasynda beseýi eńbek jolyn bastaǵan jeti aǵaıyndynyń eń kishisi. Olar­dyń barlyǵy belgili munaıshy boldy», dep jatty. Áńgime sońynda Joldasqalı Ahmetuly «Seni zaýyttyń bas ınjeneri etip taǵa­ıyn­daımyn» dep, bul qyz­met­tiń avtomobıl, traktor jáne munaı qural-jabdyqtaryn ýaq­ty­ly jáne sapaly shyǵarýdaǵy joǵa­ry jaýapkershiligine toqtala ketti. Sońynda meniń artylǵan senimdi aqtap, ata-babalaryńyzdyń kirshiksiz abyroıyn arttyra túse­tinime úmit artatynyn jetkizdi. 1968 jyldyń qarasha aıynda meni obkom partııanyń uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi M.Tájın sha­qyrdy. Belgi­lengen ýaqytta Muham­­betqazy Qaýys­uly­nyń kabı­neti­ne kirdim, men ony bas­pasóz arqyly jaqsy tanıtynmyn, biraq, birin­shi ret kezdesýimiz. Ol da jyly aman­dasyp, jumysym, ata-anam, otbasy jóninde surap jatty. Shaqyrý sebebin aıta otyryp, Mań­ǵys­taý óńiriniń damý qarqyny, onda iri jylý-energetıkalyq keshe­nin qurý jos­pary jáne soǵan baılanysty Jańaózen aýdanyn qurý jóninde qysqasha toqtal­dy. Mańǵystaý túbegi Búkil­odaq­tyq komsomol qurylysy dep jarııa­lanǵan edi, oǵan KSRO-nyń túkpir-túkpirinen túrli ult­tyń jastary aǵylatyn bolady, sol sebepti, aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵy qyzmetine mu­naı­shy jáne komsomoldyq jumys tájirıbesi bar maman retin­de seni jiberý jóninde sheshim qabyl­dap otyrmyz. Meniń kelisi­mim­di alǵannan keıin ol kisi meni oblys­tyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy M.Isenovke alyp bardy. Qysqasha sóıleskennen keıin, Muham­bet Aıtýuly «Qazaq­stanmunaı» birles­tigi­niń bastyǵy J.Dosmuhambetovke qońy­raý shalyp, meni jýyrda quryl­ǵan Jańa­ózen aýdanyna komsomol jumy­syna jumsaý jóninde sheshim qa­byl­danǵanyn jetkizdi. Osylaısha Mańǵystaýdaǵy kom­somol­dyq jumysym bastaldy. Budan keıingi komsomol jáne partııa organdaryndaǵy jumystarymda Joldasqalı Ahmet­ulynyń tabys­ty isterine kóz jetkizip, ol jaıyn­da kóptegen maqtaýlar estidim. Bul tańǵajaıyp ýaqyt bolatyn, Kaspıı mańynyń sýsyz shóleıt dalasy kóz aldymyzda ózgerip jatty. Embi, ásirese, Mańǵystaý munaı kenishteri jyldam qarqynmen ıgerildi. Joldar, munaı jáne gaz ken oryndaryna baratyn kirý jol­­dary, joǵary voltty tok jeli­leri, sý jáne munaı qubyrlary saly­nyp, dalalyqta burǵylaý qon­dyr­ǵylary paıda bolyp, munaı uń­ǵymalary boı túzeı bas­tady. Tez arada jańadan qurylǵan aýdan ortalyǵy Jańaózen, Jetibaı, Eralıev eldi mekenderi, taǵy bas­qalar boı kóterdi. Olardyń bar­lyǵy, negizinen munaı-gaz salasy mekemeleriniń balansynda boldy. KSRO-nyń túkpir-túkpirinen maman munaıshylar aǵyla bastady, olardyń basym bóligi komsomol jastar bolatyn. Jumysqa orna­lastyrý, kásibı daıarlyq, son­daı-aq, bas­pana jaǵdaıyn sheshý mu­naı kásipshiligi basshylyǵynyń quzyrynda edi. Osyndaı uly isterdiń basy-qasyn­da alǵashqylardyń biri bolyp J.Dosmuhambetovtiń júretindigi ańǵarylyp turatyn. Bizdiń aımaqqa Joldasqalı Ahmet­ulynyń shaqyrýymen KSRO munaı-gaz salasynyń jetekshileri, merdiger jáne sýbmerdiger uıym­dar, sondaı-aq, ǵylymı-zertteý ıns­­tı­týttar basshylary jıi kelip turatyn, sonyń arqasynda máse­le­ler­diń kópshiligi sol jerde jyldam sheshilip jatty. Tikeleı nysandarda túrli jınalystar, oblystyń partııa-sharýashylyq aktıvteriniń jıyndary ótip, mańyzdy óndiristik jáne áleýmettik máseleler talqy­lanyp turdy. J.Dosmuhambetov Qazaq­­stan Kom­partııasy Ortalyq komı­tetiniń jáne oblystyq partııa komı­tetiniń múshe­si, Qazaq KSR Joǵar­ǵy Keńesiniń jáne halyq depýtattary oblystyq keńe­siniń depýtaty retinde pleným, ak­tıv, sessııalarda munaı-gaz salasy damýy­nyń sheshimin kútken aspektilerin, son­daı-aq, munaıshylardyń áleý­met­tik máse­le­lerin qozǵady. Onyń sóz­­deri únemi qysqalyǵymen, maz­muny­­men jáne qandaı synǵa da tótep beretin jan-jaq­tylyǵymen erek­­shelenetin. Joldasqalı Ahmet­uly­nyń este saqtaý qabileti keremet edi, geologııa men munaı óndi­rý úde­risin búge-shigesine deıin biletin. 1975 jyldyń kókteminde, men ol kezde Mahambet aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqaramyn, komıtettiń kezekti bıýrosynyń otyrysynda «Jaıyqmunaı» munaı-gaz óndirý basqarmasy basshylyǵynyń Martyshı ken ornyndaǵy munaı óndi­rý­di ulǵaıtý boıynsha jumy­sy» jónindegi másele qara­latyn boldy. Ol kezde atalǵan kenishte oblysqa tıesili munaıdyń 60 paıyzy óndiriletin jáne onyń kólemin ulǵaıtý aýdannyń ǵana emes, oblys­tyń da ekonomıkasyna eleýli yq­palyn tıgizetin. Quramyna Isa­taı aýdany da kiretin Mahambet aýdanynyń aýmaǵy oblystaǵy eń úlkeni bolatyn. Mundaǵy Begaıdar, Daraımola, basqa da ýchaskelerde izdeý-barlaý burǵylaý jumystary júrgiziletin. Bıýroǵa daıyndyq jumystaryn júrgize otyryp, men ol kezde «Embimunaı» birles­tiginiń bas geology bolyp jasaıtyn Jol­dasqalı Ahmetulyna aqyl-keńes alý úshin arnaıy bardym. Meni sonda onyń oblystyń negizgi munaı-gaz ken oryndarynyń sıpattamasyn búge-shigesine deıin biletini tańǵaldyrǵan. J.Dosmuhambetovpen sońǵy jáne júrekjardy áńgime­lesýim 1977 jyldyń naýryzynda meni Gýrev qalalyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy etip saılaǵannan keıin boldy. Bir aptadan keıin «Embimunaı» bir­les­tiginiń partııa jınalysyna qatysýy kerek edi. Jınalys bas­talǵanǵa deıin izet saqtap, Jol­dasqalı Ahmetulyna kirip shyq­tym. Ol meni óz kabınetinde qabyl­dap, jańa jumysymmen qut­tyq­tap, toǵyz jyl burynǵy meni kom­somol jumysyna jiberer kez­degi obkomnyń birinshi hatshysy M.Isenovpen áńgimeni esime túsir­di. J.Dosmuhambetov óziniń týyp-ósken Rakýsha poselkesi, mek­tebi, meniń ákemmen jáne onyń aǵalarymen jaqsy tanys ákesi Ahmet pen anasy Baljan jaı­ly erekshe jylylyqpen eske alyp otyrdy. Onyń ata-anasy Rakýsha­daǵy ózderiniń sharýa qoja­lyq­tarymen 1917 jylǵa deıin aına­lys­­qan, odan keıin ákesi Ahmet qyz­metker bolyp aýysady, onyń atqarǵan sońǵy qyzmeti – Gýrev okrý­gtik atqarý komıtetiniń is meń­gerý­shiligi. Ol 1935 jyly qaıtys bolǵan. Joldasqalı Ahmetuly bala­lyq shaǵyn­da alǵan áserimen bóli­sip, Rakýshada 1913 jyldan beri jumys isteıtin Dossor men Maqat kenishterinen óndirilgen mu­naı­dy túıemen tasymaldap munaı óńdeý zaýytyna jetkizetin, al Dossor ken ornynan zaýytqa deıin 60 shaqyrym, odan ári teńiz qaırańy­men munaı ónimderin kemege tıep, Astrahanǵa jiberý úshin taǵy da 15 shaqyrym munaı qubyrynyń qury­lysy jóninde áńgimelegen. Sol jerde, munaı tasymaldaýda osy óńirde týyp-ósken meniń ákelerim de eńbek joldaryn bastaǵan edi. 1977 jyldyń jeltoqsan aıynda osy bir ǵajap jan ómirden ótti. J.Dosmuhambetovtiń ómir joly kelesi urpaqqa úlgi bolý­­ǵa laıyq. Ol 1916 jyly Kas­pıı teńiziniń jaǵalaýynda, Gýrev ob­lysy Maqat aýdanynyń shaǵyn Rakýsha eldi mekeninde dúnıe­ge keldi. Onyń balalyq jáne jastyq shaǵy, basqa da qatar­las­tary sııaq­ty, HH ǵasyrdyń basyndaǵy  aýyr jyldarda ótti. Onyń bilimge degen qushtarlyǵy zor boldy. Munaı óndirisiniń kirispesin úıret­ken Dossor fabrıka-zaýyt ýchılı­shesi­nen keıin munaı tehnıkýmynda oqýyn jalǵastyryp, 3-kýrsty aıaqtaǵan soń «Embimunaı» tresi ony Máskeýdegi I.M.Gýbkın atyn­daǵy munaı ınstıtýtyna jiberdi. 1940 jyly atalǵan ınstıtýtty úzdik bitirip, ınjener-geolog mamandyǵyn alǵan soń týǵan ólke­sine oraldy. Bar-joǵy 24 jasynda Jol­das­qalı Ahmetuly Baıshonas munaı óndirisiniń bas geology bolyp taǵaıyndalyp, 1954 jylǵa deıin jaýapty qyzmetterdi, atap aıtqanda, «Embimunaı» kombınaty bas geologynyń orynbasary, Baıshonas óndirisi dırektory, «Qazmunaıbarlaý» tresi basshysy, Maqat óndirisiniń bas geology, Qulsary óndirisiniń dırektory qyzmetterin atqardy. 1951-1953 jyldary KSRO Máskeý munaı ónerkásibi akademııa­synda oqydy. 1957 jyldan 1971 jylǵa deıin 14 jyl boıyna «Qazaqstanmunaı» bir­lestigin basqardy, al 1971 jyldan bas­­tap densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty bas geolog qyzmetine aýystyrylyp, onda ómiri­niń sońyna deıin eńbek etti. J.Dosmuhambetov 35 jyl boıyna kóptiń ıgiligi úshin adal da ónimdi eńbek etti, Qazaqstan munaı-gaz salasynyń negizin qalaýshylardyń biri boldy. Joǵary deńgeıli kásipqoı geolog jáne isker basshy retinde ol elimizdiń batys aımaqtaryndaǵy ondaǵan munaı-gaz ken oryndarynyń ashylýy men ıgerilýiniń bastaýynda turdy. Ol HH ǵasyrdyń alyp ken orny – Teńizdi tuńǵysh ashýshy jáne onyń atyn qoıýshy. J.Dosmuhambetovtiń tusynda onyń bastamasymen munaı-gaz salasyna kóptegen jańalyqtar engizildi. Alǵash ret KSRO-da 1941 jyly Baıshonas kenishinde eki jáne odan da artyq qabattardy ortaq óńdeý, suıyqty jyldamdata irikteý jáne qosymsha atqylatý ádisteri bastal­dy, al 1943 jyly Dossor kenishinde qabat­tarǵa kóldete sý aıdaý arqyly munaı alýdyń ekinshi ádisi engizilip, 1947 jyly uńǵymalardy burǵylaýdyń týrbınalyq ádisi ıgerildi. 1950 jyldardyń sońy men 1960 jyl­dardyń basynda izdestirý jumystarynyń aıasyna buryn zerttelmegen aımaqtar, atap aıt­qanda, ońtústik Mańǵystaý endi. Oǵan Embide jumys jasap jat­qan mamandar shaqyryldy. Iri qala­lardan, temirjol jáne sý jol­darynan shalǵaı, elsiz-sýsyz dala jaǵdaıynda qysqa merzim ishinde jańa iri ońtústik Mańǵystaý munaı-gaz basseıni ashyldy. 1956 jyldyń 25 jeltoqsanynda KSRO Mınıstrler keńesiniń qaýlysymen «Qazaqstanmunaı» birlestiginiń qura­mynda Fort-Shevchenko qalasynda or­na­lasqan «Mańǵyshlaqmunaıbarlaý» tresi quryldy. Trest ońtústik Mań­ǵys­taý aýmaǵynda munaı men gazdy iz­deýge jáne barlaýǵa arnalǵan ju­mys­­taryn 1957 jyldyń sáýir aıynda bas­tady. Mańǵystaýdaǵy alǵashqy bur­ǵylaý agregaty 1958 jyldyń naý­ryz aıynda Tıýbedjık qabatynda paı­dalanýǵa berildi. Sol jyldyń jazynda Qyzan jáne Kýsaınık alańdarynda tereń burǵylaý bas­taldy. 1959 jyldyń qańtarynda Jeti­baıda, 1961 jyldyń sáýirinde О́zen­de tereń burǵylaý bastaldy. 1961 jyl­dyń mamy­rynda jartyaraldyń túrli alań­darynda ornalasqan bes júıe tereń bar­laý-burǵylaýmen qamtyldy. 1961 jyly О́zen qabatynda munaı men gazdyń alǵashqy fontany atqylady, bul munaıly Mańǵystaýdy ıgerý tarıhyn­daǵy úlken munaıdyń baryn dáleldegen alǵashqy oqıǵa edi. Osy jyly Jetibaı júıesindegi №6 barlaý uńǵymasynan da munaı fontany alyndy. Osylaısha, bir mezgilde eki iri ken orny О́zen men Jeti­baı ashyldy. Mańǵystaý munaıy jaıly habar Máskeýge ǵana emes, KSRO-dan da asyp, Odaqta jańa iri munaı aımaǵynyń paıda bolǵany jaıynda aıtylyp jatty. J.Dosmuhambetovke tán qa­sıetterdiń biri, menińshe, ol kisiniń bastaǵan isin sońyna deıin jetkizetini bolsa kerek. Ol joǵary turǵan sharýashy­lyq, partııa-keńes organdaryna tıisti qaý­ly shyǵarý qajettigin dáleldeı bile­tin. Sirá, Joldasqalı Ahmetuly­nyń jeke basynyń qasıetteri, myz­ǵymas bedeli óz eńbeginiń aqyr­ǵy nátıjesin kórýge, oǵan senim bildirilip, ol kótergen máse­le­ler­diń qoldaýǵa ıe bolýyna sep­tigin tıgizgen de bolar. Elimizdiń munaı-gaz salasyn damytý­ǵa sińirgen erekshe eńbegi men qosqan úlesi úshin ol Lenın, Oktıabr Revolıýsııasy, eki márte Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet Bel­gisi» orden­derimen jáne basqa da tósbel­giler­men marapattaldy. J.Dosmuhambetov ońtústik Mań­­ǵys­­­taý­daǵy munaı-gaz provın­sııa­­­syn ashyp, Jetibaı jáne О́zen ken oryn­daryn barlaǵany úshin Lenındik syılyq­tyń (1966) laý­reaty boldy. Atyraý (Gýrev) oblysynda Teńiz aıryqsha ken ornyn ashqany úshin Memleket­tik syı­lyqtyń laýreaty (1994 jyly qaıt­qannan keıin) ataǵy berildi. Munaı-gaz salasyn damytýǵa qosqan úlesi úshin Joldas­qalı Ahmetulyna «KSRO qurmetti munaı­shysy» (1971) jáne «QazKSR eńbek sińir­gen mu­naı­shysy» (1966) ataǵy berildi. Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyly ishinde Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń dana jáne kóregen saıasatynyń arqasynda mu­naı-gaz salasy el ekonomıkasyndaǵy jetek­­shi salalardyń birine aınaldy. Táýel­siz Qazaqstannyń qalyptasý jyldaryn­da alǵashqy ınvestorlardyń biri, tanymal munaı kompanııasy «Shevronnyń» (AQSh) qatysýymen 1993 jyl­dyń sáýir aıynda birlesken Qazaq­stan-Amerıka kásiporny – «Teńizshevroıl» quryl­dy. J.Dos­mu­ham­betovtiń tikeleı qatysýy­men ashylǵan «Teńiz» iri ken orny «Teńiz­shevroıl» JShS ujymy alǵa qoıyl­ǵan mindetterdi tabys­ty oryn­­dap, eli­miz­degi aldyńǵy qatarly kom­panııa­lar­dyń birine aınalyp otyr. 2015 jyly tek qana osy ken ornynda óndirilgen qara al­tyn kólemi 27 mln tonnadan asty. Respýblıkadaǵy munaı óndirý kólemi keńestik kezeńmen salystyr­ǵanda úsh esege artty. Osy jyldar ishinde elimizde shet tilin meńgerip, qazirgi zamanǵy tehnologııa men aldyńǵy qatarly basqarý ádisterin ıgergen kóptegen munaıshy-maman­dar daıar­landy. Olardyń arasynda Joldasqalı Ahmetuly men onyń jubaıy Nurzılanyń jeti ul-qyzy da bar, olardyń úsh birdeı uly: Qobylan, Isataı men Mahambet I.M.Gýbkın atyndaǵy Máskeý munaı ınstıtýtyn bitirgen munaıshylar, ákeleriniń izin abyroımen jalǵastyryp keledi. Ejelgi Rım saıası qaıratkeri, jazýshy jáne sheshen Mark Týllıı Sıseron jazǵandaı, «qaıtys bolǵan kisilerdiń ómiri tiri­­ler­diń jadynda jalǵasady». J.Dosmuhambetovtiń esimi men atqarǵan eńbeginiń nátıjeleri el jadynda saqtalaryna kúmán joq. Ravıl ShYRDABAEV, memleket jáne qoǵam qaıratkeri