Iаsaýı ilimindegi rýhanı erkindik

Erkindik uǵymy keń maǵynada adam­­­nyń óz tabıǵatynan týyndaıtyn áreketine qandaı da bir qysym ne kedergi bolmaýyn bildiretin psıhologııalyq kúıdi ańǵartady. Psıho­logııalyq ári moraldyq maǵynadaǵy erkindik dep adam kez kelgen is-áreketti júzege asyrmas buryn ony aqyl tarazysyna salyp, sebep-saldary men mánin tereń túsinip, óz áreketine jaýap beretin tulǵany aıtamyz. Al búgingi ashyq qoǵam jaǵdaıynda álemdik jahandaný úderisi erkindik máselesin mádenı-qundylyq jáne adam quqyqtary turǵysynan qarastyrýdy alǵa shyǵa­ryp otyr.

Biz erkindik mánin eriksizdik arqy­ly tanımyz. Adam úshin erkindik osy qajettilikti sezinýi arqyly aıqyn­­da­lady. Mysaly, ıntellektýal tulǵaǵa mańyzdy oı erkindigi ony qajetsinbeıtin qarapaıym adamǵa mánsiz kórinýi múmkin. Sol sııaqty, qandaı da bir dinge senbeıtin adamǵa dinı erkindik te mańyzǵa ıe emes. Basqasha aıtqanda, qandaı da bir salada qysymdy sezinbeıtin, ıaǵnı erik­sizdik kúıin bastan keshirmeıtin adam úshin sol saladaǵy erkindik uǵymy da mańyzsyz. О́z mádenıeti men ulttyq bolmysynyń qundylyǵyn erkindik keńistigi retinde qabyldamaıtyndarǵa da tól mádenıettiń de maǵynasy bolmaıdy. Sondyqtan olar erkindikti týǵan ortasynan emes, syrtqy keńis­tikten izdeýge beıim.

Demek, erkindik – psıhologııalyq qubylys. Ol aldymen sanadan bas­taý alady. Mine, sondyqtan da Iаsaýı ilimin­degi epkindik máselesi pýh tirshili­gine tikeleı baılanysty. Pýhanı tirshi­lik kóńilge qatysty bolǵandyqtan Iаsaýı ili­mindegi epkindik máselesi de adam­nyń «ishki epkindigi» sheńbepinde qapas­typylady. Ishki epkindikti ıslam etı­kasynda «mopaldyq epkindik» deıdi. Moral­dyq erkindik – adamnyń ǵa­shyq­tyq arqyly óz kisiligin Táńir­men úıles­tirip, tutastyqqa ulasýy. Osy rýhanı erkindik adamdyq kemeldiktiń shyńy. Shákirt rýhanı erkindikke jetý úshin «dıdar talap» jolyn tańdaıdy. Bul jerde tańdaý – sonymen qatar jaýapkershilikti de ózimen birge ala keledi. Sondyqtan tańdaý erkindigi – jaýapkershilik degen sóz. Olaı bolsa, «men barmyn» deý – jaýapkershilikpen birge, erikti túr­de tańdaý degen sóz. Adamnyń ózin-ózi jaýapty sezinýi moraldyq kisilik kemel­diligin bildiredi. Iаǵnı bul jerde kisi­lik­tiń mánin kórsetetin «moraldyq er­kindik», «is-árekettiń jaýapkershiligi» negizine tikeleı qatysty degen sóz. Budan moraldyq erkindiktiń adam boıyndaǵy paryz ben jaýapkershilik sııaqty joǵa­ry sezimdi qalyptastyrýdaǵy jáne jetil­dirýdegi mańyzy men rólin aıqyn kórýge bolady.

Al Iаsaýı úshin bul jetkiliksiz. Er­kindiktiń shyńy Táńirmen tutasyp, «Ýahdat-ı Výjýd» (bolmys birligi) dáre­­jesine jetip, jaýapkershilikten de, er­kindikten de ada bolý. Iаsaýı erkin­dikti adamnyń, eń aldymen, ishki álemin tutastyqqa jetkizýge baǵyttalǵan úzdik­siz úderis dep tanyǵandyqtan da ol negizinen jaýapkershiligi joq erkindik izdeıdi. О́ıtkeni jaýap­kershilik ıesi adam nátıjede azapqa nemese baqytqa jetkenimen, ol báribir jaýapkershilik tutqyny bolyp qalady. Al Iаsaýı bolsa, erkindik degende bulardan tys tylsym halge umtylady. Onyń iliminiń ne­gizgi kategorııalyq ereksheligi boıynsha erkindik – Táńirdiń azabynda da emes, syıynda da emes, Táńirdiń súıýinde.

Sonymen Iаsaýı dúnıetanymynda Allaǵa qulshylyqtyń eń joǵapǵy hali jáne muraty – epkindik maqamy. Iаǵnı Haqqa tolyq qul bolǵan adam tolyq epkin, azat degen sóz. Demek, júrek Alladan basqa baplyq nápseden tazapý apqyly shynaıy epkindikke ulasady. 

Dúnıeni súıý – ol da mahabbat. Biraq bul jalǵan, aldamshy mahabbat­tyń aty – qumarlyq. Adamdy erkindikke emes, ózine tutqyn qylatyn, nátıjesi joq maǵynasyz álek. Dúnıe qumarly­ǵy dinniń, ǵylymnyń, sopylyqtyń, adamdyqtyń aqıqatyn jasyryp, ózine tarta beredi. О́ıtkeni dúnıe – adamnyń rýhanı kemeldikke jetýi úshin jaratylǵan «synaq» alańy. Dúnıeniń synaq, óziniń qonaq ekenin umytqan adam dúnıeniń quly bolyp shyǵa keledi. Nátıjesinde, dúnıe jamandyq kózine aınalady. Áıtpese Táńirdiń jaratýyndaǵy dúnıe aq-qara, jaqsy-jaman, ıgilik-zulymdyq, aýrý-saýlyq sııaqty qubylystar eshqashan ózdiginen jamandyq kózi emes. Bular adamnyń osylarǵa degen qatynasyndaǵy nápsisi, aqyly, erik-jigeri, jaýapkershiligi, biliktiligi men bilimdiligin qoldanýdaǵy shalys qadamynan baryp jamandyq kózine aınalady.

Jalpy, Iаsaýı jolynda erkin adam barlyq «puttary» qıraǵan adam. Ol – rýhyn, ıaǵnı adamdaǵy Táńirdiń úıin barlyq puttardan aryltqan adam. Budan erkindikke jetken adamnyń úı-jaıy, saraıy, baý-baqshasy, baılyǵy bolmaıdy degen qorytyndy shyǵarý qate. Erkin adamda bulardyń barlyǵy bola alady. Biraq ol úshin baılyqtyń bary-joǵy bir, taqtyń kelip-ketýi bir, halyqtyń maqtaýy men dattaýy da bir. Mine, rýhanı kemeldiktiń máni osynda jatyr. Bul jerde Iаsaýıdiń adam týraly iliminiń máni – rýhanı erkindik jáne soǵan jetýdiń metodologııasyn meńgerý desek qatelespeımiz.

Rýhanı erkindikke jetýdiń satylaryn Iаsaýı: «Haqty taný úshin aldymen ózińdi tany» jáne «О́lmes buryn ól» sııaqty eki konsepsııa arqyly tujyrym­dap bergen. Iаsaýıdiń ádisine sáıkes, pýh­ty epkindikke qaýyshtypýdyń joly – zikir (Allany eske alý) jáne pikir (te­reń oı). Ishki epkindikke jetýdiń mápte­be­lepi men basqyshtapy bap. Osy bas­qyshtar arqyly qumarlyq ataýlydan satylaı apylý pposesiniń nátıjesinde adam erkindik maqamyna kótepiledi. Iаsaýı «Táńirim, barshany quldyqqa (adam­dyqqa) has et, Meni Menen alyp, bir­jola halas (arylt) et!» dep, erkindikti Táńirdiń quty retinde tanytady.

Mádenıetimizdegi tarıhı, dúnıeta­nym­dyq sabaqtastyqtyń súbeli bóligin alyp jatqan ıslam dinin dástúrli túrki­lik dúnıetanym negizimen úılestire, bite-qaınastyrǵan Iаsaýı ilimi men onyń ádisnamasynyń máni adamdy rýhanı erkindikpen qaýyshtyrý. Rýhanı erkindik rýhtyń máni men aqıqatyn tanyp bilýden bastalady. Tanym (ma­ǵrıfat) – adam rýhynyń mándik jáne sıpattyq tabıǵatynyń ashylýy, ıaǵnı adam rýhyndaǵy halderdiń qoǵam tir­shiligindegi qubylystyq kórinisi. So­pylyqta «kim ózin-ózi tanysa, Haqty tanıdy» degen qaǵıda keń taraǵan. Táńirdi taný, bilý – Táńirdiń mánine jetý, óziniń jaratylǵan (qul) bolmys, ıaǵnı «men» ekendigin moıyndaýǵa baryp saıady. Bul jerde Táńirdi – jaratýshy, ózin jara­tylǵan – qul retinde bilmegen adam shynaıy «qul» adam bola almaıdy. Ondaı adam óz erkine ıe emes degen sóz. Ázi­ret Sul­tan: «shynaıy qul boldym – óz erkime ıe boldym», deý arqyly Táńirge quldyqtyń eń negizgi syryn ashyp kórsetip otyr. Eger moraldyq erkindik nápsiniń tanylýyn shart dep bilse, Iаsaýı de «kim ózin (nápsisin) bilse, Haqıqatty tanyǵany» degen ustanymdy basshylyqqa alady.

Psıhologııalyq turǵydan qaras­tyr­ǵanda nápsi – adamǵa kedergi jasaıtyn, onyń jaratylysyna qarama-qarsy áreket etetin qýat kózi. Sondyqtan da adam moral men nápsi arasyndaǵy úzdiksiz kúreste shyńdalady. Adam nápsini tizg­in­deý arqyly ózin jaqsylyqtar men ásem­dikterdi júzege asyratyn taza rýhanı kúsh­ke aınaldyrýy shart. О́ıtkeni Iаsaýı ili­minde nápsini joıý emes, ony aryltý, tiz­gindeý, ózine baǵyndyrý eń bas­ty maqsat jáne nápsi adamnyń psıho­logııalyq tirshiligin anyqtaıdy. Al psıhoana­lıtıkalyq turǵydan qaraǵanda, bizdiń sa­namyzdyń jemisti jumysyna kedergi ja­saıtyn, bolmysymyzdyń psıho­lo­gııa­lyq tabıǵatynda, keıbir faktorlar bu­rynnan qalyptasyp kelgen. Iаǵnı biz oı er­kindigi tóńireginde de oılaý má­denıetiniń negizgi júıesin meńgere almaı otyrmyz. Sebebi sanamyzdyń jumys isteýine kedergi keltiretin, Freıd­tiń sózimen aıtqanda, «biz baıqaı almaı­tyn, sana-sezimderden joǵary tur­ǵan kedergiler bar». Eger biz ózimizdiń psıhologııamyzdyń fızıo­logııalyq problemalaryn baıqaı almasaq sanamyzdy, rýh dúnıemizdi, adamdyq bolmy­symyzdy qalyptastyratyn kedergi­ler­diń ne ekenin bilmeıtin bolsaq, onda jeke tulǵa retinde shyndyǵynda ne oılap júrgenimizdi bilmeımiz degen sóz. Táýel­siz bolýymyz múmkin, biraq erkin­dik basqa másele. Men «osymyn» deımiz, biraq ol emespiz. Kórinis basqa, ózi­mizdi qabyldaýymyz basqa. О́zimizdi tanymaımyz, bilmeımiz. Al ózińdi taný, joǵaryda aıtyp ótkendeı, Iаsaýı ilimi­niń ózegi, negizgi ustanymy. Erkin bolý úshin, aldymen búgingi uǵymda kisi, tulǵa bolý shart. Bul ózińniń «óziń» ekendigińniń mánine jetý, qoǵam retinde qandaı qoǵamda, qandaı álemde tirshilik etip jatqanyńdy, seniń sanańda qandaı kedergiler men tosqaýyldardyń bar ekendigin, oı-sezimińdi qandaı kúshter bılep otyrǵanyn, oılaý júıeńe baǵyt-baǵdar anyqtap belgilegendiginiń mánine jetý degen sóz. Eger biz bolashaqta mádenıetimizdi basqalardyń nus­qaýymen emes ózimiz qurǵymyz kelse, eń bas­ty máseleni osylaı qoıýymyz kerek. О́zimizdiń ulttyq bolmysymyzǵa tán tól oılaý júıe­simizdi qurmaı óz má­denıetimizdiń dúnıetanymdyq-fılo­sofııalyq sheńberinde tolǵana da, oılana da almaımyz. Onda biz eshqashan erkindikke jete almaımyz degen sóz.

Qazir elimizdiń jańa belesinde kemel adam men sanaly qoǵam tárbıeleý min­deti tur. Bul jerde qoǵamnyń tutas­tyqqa, ózara úılesimdilikke jetý jo­lyndaǵy «erkin adam» tıpin aıtyp otyrmyz. О́ıtkeni Qazaqstan sııaqty memlekettiń táýelsizdigi men erkindigin baıandy etý úshin eń aldymen «erkin oılaıtyn» adamdarǵa degen suranys bar. Erkindikti baıandy etýdiń basty sharty saıası sebepterden buryn rýhanı ar-oj­dan fenomenderinen týyndaıdy. Sebebi kez kelgen qoǵamdy tutastyqqa bas­taıtyn negizgi kúsh-sanaly adamdar ekeni daýsyz. Erkindikti ańsaý, oǵan ma­habbatpen umtylý, rýhanı psıho­lo­gııalyq-tanymdyq másele. Mine, osy oraıda bizge jol kórsete alatyn  qoǵamǵa paıdaly ilim Iаsaýı ilimi ekendigi anyq.

Dosaı KENJETAI,

fılosofııa jáne teologııa ǵylymdarynyń doktory, professor