Ákim esep berdi. El ne dedi?

О́mir ótkelekteri izdenisti talap etedi О́mir – kerýen. Ol toqtaýsyz alǵa jyljı beredi. Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Baqtyqoja Izmuhambetov esep berý jıynyndaǵy baıandamasyn osylaı bastaǵanda, zalǵa jınalǵan 700-den astam jurtshylyq ókilderi bul kezdesýdiń qatyp qalǵan resmı júıede ótpeıtinin birden shamalaǵan. Iá, oblys basshysy ótken jylǵy atqarylǵan jumys­tardy jipke tizip berýdi qajet dep tappaǵany birden baıqaldy. Esepti kezdesý formaldi ótpeýi úshin jasalǵan jumystar men jetistikterge kóp toqtalmaımyn. Ol jónin­de baspa­sóz­de jazyldy, búgingi beınefılmde kór­se­tildi. Búgingi áńgime – Táýel­sizdiktiń 20 jyl­dyǵyn laıyqty qarsy alý, alda tur­ǵan mindetterdi júzege asyrý týraly bolýy kerek. Eń basty maqsat – sońǵy jyl­dary ózimiz jınaǵan tájirıbemizdi odan ári baıytyp, jalǵas­tyrý,  dedi Baq­tyqoja Salahatdınuly. Sodan keıin negizinen usynys-pikirler men naqty tapsyr­malar, aýdan ákimderi men sala basshy­laryna baǵyt berýi jaǵy basym boldy. Esep berý kezinde aýyl sharýashy­lyǵy salasy boıynsha alda turǵan min­detter kórinis tapty. Máselen, «Jaıyq Et» fırmasynyń aýysy­myna 20 tonna shujyq óndiretin zaýy­tynyń bolashaǵy mol. Qýaty jy­lyna 12 myń tonna qus etin ón­dirýge jetetin broılerlik baǵyt­taǵy qus fabrıkasynyń da ındýstrııa­lan­dyrý baǵdarlama­sy­na qosar úlesi qo­maqty. Sonymen birge, 12 myń basqa arnalǵan shoshqa kesheni jáne kondıterlik taǵamdar óndi­ri­sine arnalǵan eki joba, gaztýrbı­na­ly elektr stan­sasy ma­ńyn­­da jıyr­ma­dan astam jy­lyjaı salý jo­ba­lary da óndiristi óńir­di odan ári órken­detýge septigin tıgizbek. Bular­dyń bári Oral qalasy men Zelenov aýdany aýma­ǵynda júzege asatyn jobalar. – Osy oraıda basqa aýdan ákim­deri­ne de oı salǵym kelip otyr. Máse­len, árbir aýdan ortalyǵynda sút óń­deıtin kishigirim zaýyttar men sehtar uıym­dastyrýǵa bolady. Mal­dy tirideı sat­qannan góri, onyń etin óńdep satqan edáýir tıimdi.  Son­dyq­tan aýdandar men qala ákimderine, ob­lystyq aýyl sha­rýashylyǵy basqar­ma­syna et, sút, astyq ónimderin óń­deý jóninde usy­nystar ázirleýdi tap­syra­myn, – dedi Baqtyqoja Salahat­dınuly. Ákim kartoptyń baǵasy ósip ketkenin aıtyp, onyń ne sebepten oryn al­ǵanyn tú­sindirdi. Eger ózimizde kar­top ónidirisi du­rys jolǵa qoıyl­sa, ob­lysqa qajetti ónimdi óndirýge bo­lady. Oǵan múmkindik te jetkilikti. Baıan­damashy osy múmkin­dik­terdiń to­lyq­qandy paı­da­lanylmaı jatqa­nyna qynjylysyn bildirdi. Bıyl­ǵy jy­ly azyq-túlik túr­leri baǵasyn tu­raqty ustaý úshin astyq, kartop, kókónis, baq­sha daqyldaryn, et  jáne sút ón­dirisi men qaı­ta óńdeýdi art­tyrý qajettigin shegeleı ketti. Durys-aq, búkil álemdi daǵ­darys elesi kezip júrgende arqany keńge sa­lyp, bú­gingi bar nársemen qa­ryn toǵaı­týǵa bol­maıdy. О́ńirde azyq-túlik qaýip­siz­digin qam­tamasyz etý úshin sha­rýa­shy­lyq­tar, je­k­ele­gen tur­ǵyn­dar Ja­ıyq ózeni ja­ǵa­syndaǵy qo­laı­ly jerlerdi paı­da­lanyp, kókónis, baý-baqsha ósirý­di qolǵa alsa, óńirde azyq-túlik baǵasy birshama tómender edi. – Oblys kóleminde mıllıon tekshe metrden astam sý jınalǵan. О́ńirde jıyr­­­maǵa jýyq ózen, taǵy sondaı shamada kól bar eken. Bul ózen-kólderdiń  90 paıy­zy­nyń sýy tushy. Iаǵnı, baý-baq­shaǵa óte qo­laı­ly. Osy múmkin­dik­ter nege paıdala­nyl­maıdy? Ony kim uıym­das­tyrýy kerek? Bul oraıda aýdan, aýyl ákim­deriniń jumy­sy meni qanaǵat­tan­dyra bermeıdi. Son­dyqtan aýdan, aýyl ákimderinen kartop, kókónis egýdi bıyl qolǵa alýyn qatań talap etemin, – dedi oblys ákimi. «Jaıbaraqat otyryp oblys ákimi­niń esebin tyńdaımyz ǵoı, ótken jyly atqarylǵan jumys kólemin aıtqan sa­ıyn sartyldatyp alaqan uryp qoıar­myz», dep kelgen jergilikti ákimder mo­ıyndarynda úlken mindet turǵanyn endi sezgendeı, eriksiz bastaryn qasyp qal­dy. Tipti, ob­lys basshysynyń tur­ǵyn­dar aldyn­daǵy esepti kezdesýinde olar bastaryn bir emes, birneshe márte qasýǵa májbúr bol­dy. О́ıtkeni, olar uıytqy bolýǵa tıisti mindetter bastan asar edi. О́ńir basshysy, sondaı-aq jol salý máselesiniń kúrdeli ekenin ashyp aıt­ty. Osy salaǵa respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin qarjynyń tek 0,9 paıyzy ǵana Batys Qazaqstan oblysy enshisine buıyra­dy eken. Oblystyq bıýdjetten qomaqty qar­jy bólý arqasynda «Ań­qa­ty – Sary­ómir», «Chapaev – Jańaqala – Saı­qyn», «Aq­saı – Shyńǵyrlaý», «Jy­mpıty – Qara­tóbe» avtokólik joldaryn kúr­deli jón­deý ju­mystary odan ári jalǵasyn tabady. Ákim ótken jyly atqarylǵan ju­mys­tardy jipke tizbegenimen, jalpy el o­qyr­man­dary úshin óńirdiń kórset­kish­teri jaı­ly da tilge tıek etken artyq bol­maıtyn sııaqty. Oblystyń óner­ká­sip salasy ót­ken jyly 989,2 mıllıard  teńgeniń ónimin óndirgen eken. Elimizdegi ındýstrııa­lan­dyrý strategııasyna sáıkes óńirdegi óndi­ris oryndarynda syrtqy jáne ishki ry­nok­ta suranysqa ıe, básekege qabiletti ónimniń jańa túrlerin shyǵarý meń­gerile bastady. Oblysta eki myńnan astam jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik bergen elý shaqty ınves­tısııalyq joba iske asy­ryldy. Munyń syrtynda respýblı­kalyq ın­dýs­trııa­lan­dyrý kartasyna engen toǵyz joba bar. Aldaǵy eki jylda taǵy da osyndaı 12 joba iske qosylmaq. Sońǵy eki jyl ishinde Qarashy­ǵa­naq­ty ıgerýshi sheteldik alıanstan áleý­mettik jobalarǵa 120 mıllıon dollar tartylǵan. Bul qomaqty qarjyǵa oblys­taǵy kóptegen eldi mekenderge gaz qu­byry jetkizilgen. Budan úsh-tórt jyl buryn oblys boıynsha aýyl turǵyn­daryn gazben qamtý nebári 27 paıyzdy quraǵan bolatyn. Qazir bul kór­setkish 70 paıyzdan asady. Úsh jyl ishinde myń sh­aqyrymdaı gaz qu­by­ry salyn­ǵan. «Qarashyǵanaq – Oral» gaz qubyry qurylysy tolyq aıaqtaldy. Sonyń ná­tı­jesinde, búginde Terekti, Syrym já­ne Qaratóbe aýdan­daryna gaz jetkizildi. Bıyl endi Jaıyq ózeniniń sol jaq betindegi eldi mekender «kógil­dir otyn» qyzyǵyna kenelmek. Ákimniń esebinen soń jınalǵandar sóz aldy. Zaldyń birneshe jerinde mıkrofon ornatylǵan bolatyn. Osy múmkin­dik­terdi paıdalanǵan tur­ǵyn­dar oblys ákimimen tikeleı ún­­qa­tysýǵa tústi. Oral qalasy­nyń altyn­shy sha­ǵyn aýdany turǵyn­dary tennıs sport zaly men saıabaq sııaq­ty arnaıy dema­lys oryndary qashan sa­ly­natynyn sura­dy. Sondaı-aq, shal­ǵaı aý­dannan kelgender apatty jaǵ­daı­daǵy mektepter qa­shan jóndeler eken degen kókeıdegi alań­daý­shylyqtaryn jetkizdi. Jol máselesine qatysty túıtkilder de saýal nysanasyna aı­naldy. Oralmandar problemasyna qa­tys­ty  jáıt­ter de bu­dan keıingi su­raqqa ne­giz boldy. Ob­lys bas­shysy B.Iz­muham­betov qoıyl­ǵan suraq­tar­dyń bárine naqty múm­kindikterge saı jan-jaqty ári tushym­dy jaýaptar qaıtardy. Osy arada aıta keterlik másele, turǵyndar saýal­daryna oraı, oblys basshysy qaı­tar­ǵan jaýaptar artyq ýáde berilmeýimen erekshelendi. Esep berý jıynyna  Prezıdent Ákim­shiliginiń memlekettik ınspek­tory Altaı Kólginov qatysty. Saýaly men jaýaby – Baqtyqoja Salahatdınuly, jyl ishinde memlekettik tildi túbegeıli qoldanysqa engizýge qatysty qandaı jumystar atqaryldy. – Esepti merzim aralyǵynda til saıasatyn oıdaǵydaı iske asyrýǵa basa nazar aýdaryldy. Atap aıtqanda, memlekettik til is qaǵazdaryn júrgizý tiline aınaldy. Bul jóninen bizdiń oblys elimizde aldyńǵy úshtikke kiredi. Qazir óńirde memlekettik tildegi qujat aınalymy 99,2 paıyzǵa jetip otyr. Áıtse de memlekettik organdarda atalǵan máselede kemshilikter de joq emes. Búgingi kúnge deıin aqparattar men baıandamalar aldymen orys tilinde ázirlenip, tek sodan keıin ǵana memlekettik tilge aýdarylyp keldi. Endigi jerde biz bul praktıkamen kelise almaımyz. Bul úrdis kerisinshe bolýy kerek. Oblys basshysy retinde tıisti jergilikti memlekettik organdardan men osyny talap etemin. Sondaı-aq, is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizýdi 100 paıyzǵa jetkizý de nazarymyzdan tys qalmaıdy. Temir QUSAIYN, Batys Qazaqstan oblysy.

«Bul  – ákimniń  ǵana  emes, tutas  atqarýshy bıliktiń  esebi»

Oblys ákimi Sergeı Dıachenko bul sózdi keıbir sheshenderdiń: «Barlyǵy sizdiń arqańyzda, bizge kómekteskenińiz úshin rahmet», degendeı sózderiniń qaıtarymy retinde aıtqany quptarlyq. Baıandamnyń barysynda zalda otyrǵan oblystyq basqarmalardyń, aýdan ákimderiniń, ınnovasııalyq jobamen qurylǵan jańa kásiporyndar basshylarynyń oryndarynan turyp, týyndaǵan suraqtarǵa qolma-qol jaýap berip jatqandyǵy da jaýapkershilikti kúsheıte túskendeı. Ákimder esebiniń maqsaty da osy emes pe?! «Kókshetaý» mádenıet saraıyndaǵy eki jarym saǵattyq jıyn jurt­shy­lyq­tyń jyldyń basty máslıhatyna úlken mán beretinin, úmitterin osy jerden ór­­bitetinin, pikirlerin ashyq aıtyp, sal­­maqty oı qozǵaýǵa tyrysatynyn kór­setti. Demek, el esepti jına­lystardy ózara senim únqatysýy, sóz ben istiń jemisi tógiler jolaıryǵy, qol jetkendi mise tutpaıtyn minberi sanaıtyny anyq. Ákim memlekettik organdardyń ju­my­synda máslıhattardyń depýtattyq korpýsymen, «Nur Otan» HDP ob­lys­tyq fılıalymen, azamattyq qoǵam ıns­tıtýttarymen jáne oblys halqymen birlese jumys isteýdi odan ári nyǵaıtý men keńeıtýge basymdyq berilgenine keńinen toqtaldy. О́tken jyly barlyq deńgeıdegi ákimderdiń 695 eseptik kezdesýlerine 79 400 adamnyń qatysqany belsendiliktiń óse túskenin bildiredi. Turǵyndardy tolǵandyrǵan 1761 suraq tirkeýge alynyp, 1662-sine jınalys ba­rysynda naqty jaýaptar qaı­ta­ryl­ǵany, baqylaýdaǵy 99 eskertpeniń 90-ny qanaǵattandyrylyp, toǵyzynyń oryn­dalý merzimi bıylǵy jylǵa aýys­qany habarlanýyn jurtshylyq jyly qabyldady. Oblys ákiminiń jumys ba­byndaǵy saparlarynda 195 tapsyrma ba­qylaýǵa qoıylyp, 178-i oryn­da­lyp­ty. Aımaqtardan kelgen 250 adam ob­lys ákiminiń qabyldaýynda bolǵan. Mem­lekettik qyzmettiń jedeldigi men qoljetimdiligin qamtamasyz etý maq­satynda 2008 jyldan beri oblys áki­mi­niń, aýdan ákimderiniń, oblystyq me­ke­me­lerdiń saıttary jumys isteýde. Ákim osy atalǵandardyń barlyǵy esepti jyldyń eńsesin bıiktetýge ózindik septigin tıgizdi dep sanaıdy. Al, jyldyń eńseli aıaqtalǵany, bıylǵy merekeli jylǵa júkteler mindetter odan da zor ekendigi anyq. Sońǵy on jylda aımaqtyq ónim ón­dirý 6,8 esege ósip, 562 mıllıard teń­gege jetti, jan basyna shaqqandaǵy ishki  jalpy ónim 640 dollardan 5200 dol­larǵa nemese 8,2 esege artty. Oblys óner­kásip ónimderiniń ındeksi bo­ıyn­sha elimizdegi jetekshi orynǵa shyqty. Iаǵnı, daǵdarys tolyq eńserilip, sala­daǵy turaqtylyq qamtamasyz etildi, dedi S.Dıachenko. О́tken jyl oblystyń ındýstrııalyq ke­sheni úshin betburysty kezeń boldy. Memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ın­novasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý ónerkásip ónimderiniń kólemin 175 mıllıard teńgege jetkizip, 2009 jylmen salystyrǵanda 46 mıllıard teńgelik ósimdi qamtamasyz etti. In­dýstrııa­lan­dyrý kartasy sheńberinde 2010 jyly 74 mıllıard teńgeniń 15 ny­sany paıda­la­nýǵa berildi. Olardyń barlyǵy kóshbas­shylyq tuǵyrdan kó­rin­geni qýantady. «Altyntaý-Kókshetaý» altyn aıyrý fabrıkasy elimizdegi eń úzdik ınves­tı­sııalyq joba sanalady. Kásiporynda altyn óndirýdiń Qazaqstanda teńdessiz jańa tehnologııasy qoldanylady. Byl­tyr munda 4 tonna altyn óndirilse, bıyl 15 tonnalyq deńgeıge qol jetkizetin jobalyq qýat qamtamasyz etilmek. Munyń ózi Aqmola oblysynyń altyn óndirýde respýblıkamyzda birinshi orynǵa shyǵýyna, al Qazaqstannyń álemdegi jetekshi 15 memlekettiń qata­ryna qosylýyna múmkindik bermekshi. Stepnogor podshıpnık zaýytynda ón­diristi qýattandyrý ónim kólemin 1,6 esege arttyrdy. «Stepnogor jylyjaı teh­nologııasy» jobasy jylyna 1800 tonna ónim shyǵarýǵa eseptelse, Naý­ryz merekesiniń dastarqanyna alǵashqy 540 kılo qııar men qyzanaq usynylady dep kútilýde. Kókshetaý qalasyndaǵy «En­kı» seriktestiginiń jeltoqsan aıyn­da iske qosylǵan keramıkalyq kirpish zaýytynyń jyldyq qýaty 60  mıllıon dana bolsa, búgingi jınalysta onyń dırektory Baldyrǵan  Aıtqojın qazirdiń ózinde 1,5 mıllıon kirpishtiń áriptesterge jóneltilgenin habarlady. Bul – Ortalyq Azııadaǵy 100 paıyzdyq avtomattandyrylǵan tehnologııamen ju­­mys isteıtin birden-bir kásiporyn. Memleket azyq-túlik qaýipsizdigin jasaý, ishki rynoktaǵy ónimniń kólemin 80 paıyzǵa jetkizý mindetin qoıǵan bo­latyn. Oblys 2010 jyly agro­óner­ká­sip salasyna 27,7 mıllıard teńge ınvestısııa tarta bildi. Dıqandar qaýymy bar­lyq egis alqabynyń 60 paıyzy yl­ǵal únemdegish tehnologııamen óńdel­ge­nin (2009 jylǵydan 130 myń gektarǵa ar­tyq), qýańshylyqqa qaramastan, respýblıka boıynsha jınalǵan astyq­tyń shırek bóligin qamtamasyz etkenin úki­mettik baǵdarlamanyń jemisi dep biledi. Ákim salany ártaraptandyrý qa­da­my­nyń sáttiligin de eske saldy. Maı­ly daqyldar kólemi úsh esege artyp, 130 myń gektardy qamtyǵan. Osynyń ar­qasynda Atbasar aýdanynda ósimdik maıyn shaǵaratyn zaýyt, Zerendi, Býrabaı, Sandyqtaý, Selınograd aýdan­da­ryn­da sehtar salyndy. Sondaı-aq, 150 myń tonna kartop, 53 myń tonna kók­ónis jınaldy. Kenjelep qalǵan óndi­ris­ti odan ári damytýdyń naqty jol­dary belgilenip otyrǵany da súıi­nishti. Oblysta mal ataýly negizinen jeke menshik pen shaǵyn qojalyqtardyń enshisinde ekendigin bilemiz. Mundaı jaǵ­daıda osy zamanǵy jańa tehno­lo­gııany qoldanýdyń, asyldandyrý ju­mysyn jolǵa qoıýdyń, tolyqqandy azyqpen qamtamasyz etýdiń, odan qaldy tıimdi naryqtyq qatynastardy ornyqtyrýdyń múmkin emestigin jiktep jatýdyń ózi artyq. Astanalyq ob­lys ony sheshýdiń qolaıly múm­kin­dikterine ıe ári memleket bul turǵyda barynsha múddelestik tanytyp otyr. Aqmolalyqtar elordanyń azyq-túlik beldeýin jasaý maqsatynda, ne­bári bir jyldyń ishinde 7 mıllıard teńgeni quraıtyn 13 jobany júzege asyra aldy. Munyń 10-y ındýs­trııa­landyrý kartasyna jatady. Bárin sanap, sıpattap jatpaı-aq, 4 óńdeýshi kásiporyn, 3 qýatty dıirmen jáne 5 astyq qoımasynyń ıgilik tóge bas­taǵanyn aıtaıyq. Qaıtarym – kóńil ósiredi. Esepti kezeńde 96,5 myń tonna et, 453 myń tonna sút, 443 mıllıon dana jumyrtqa óndirilgen. О́nimniń barlyq túrinen ósim bar. Buǵan qosa, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qaraýynda 12,7 mıllıard teńgege esep­telgen 4 jobanyń barlyǵy berekege shyndap betburys jasalǵan­dy­ǵyn aıqyndaıdy. О́ńir basshysynyń endigi jerde bilekti sybanyp jumys isteý, bólingen qarjynyń maqsatty jumsalýyn qatań qadaǵalaýdy aıtyp jatqany osydan. Mundaı jaǵdaıda ınvestısııalyq tartymdylyq alǵa shyǵyp, jaqsy oı-josparlarǵa jeteleıtini anyq. Byl­tyr negizgi kapıtaldy qarjylandyrý 113 mıllıard teńgeden asyp túsipti. Mu­nyń ishinde sheteldik ınvestorlar belsendiligi 13,4 esege kóterilgeni qa­laı maqtasaq ta jarasady. Oblys aýma­ǵyn­da eki jylda ǵana 522,5 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilgenin osyǵan qatysty áleýetpen baılanys­tyrý­ǵa bolady. Onyń ústine, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq sala­syn­da qyrýar jumystar atqaryl­dy. Salany damytýǵa 2,6 mıllıard teń­ge qarjy jaratylsa, onyń 1,6 mıl­lıar­d teńgesi – «Jol kartasynyń» sharapaty. Al, aýyz sýmen qamtamasyz etý shara­laryna 2010 jyly 11 mıllıard teńge bólinýi buryn bolmaǵan dúnıe. Tur­ǵyndar tirshiligi jandandy, 46 aýylǵa, 4 qalaǵa sapaly sý keldi. Áıtkenmen, áli de sýdy tasyp ishetin aǵaıyn­dary­myz barshy­lyq. Ony sha­ǵyn aýyldardy jaýyp tastaý joly­men sheshýdi kóńil shirkin qabyldaı bermeıdi. Ákimge sýdan basqa, jol qatynasy, áleýmettik sala, tutyný quny men baǵasy, qoǵam­dyq tártip, basqa da ózekti máselelerdi qamtyǵan suraq­tar­dyń kóp qoıylýy tegin emes. Oblysqa júktelgen abyroıly mindet – Astana qalasynyń aglomera­sııa­lyq aımaǵyn damytý, Shýche-Býrabaı kýrortty aımaǵyn kórkeıtý isi oblys ákiminiń negizgi ekpin túsirgen máse­leleri qatarynda saralandy. Sondaı-aq, aımaqty alǵa bastyrýdyń qam-qareketi qattalǵan taldama slaıdtar, fılm-joba kópshilik kóńilin ósire tústi. Oblys ákiminiń esepti jıynyna Prezıdent Ákimshiliginiń memlekettik ınspektory Talǵat Shaızatov qa­tysty. Baqbergen  AMALBEK, Aqmola oblysy.