Barsha qazaq óz tilinde sóılegen kúni qazaq tili qoǵamy jabylady - Qaıdarı

Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Ábdýálı Qaıdarımen áńgime

 – Assalaýmaǵaleıkým, Áb­dýálı aǵa! Hal jaǵ­daıy­ńyz qalaı? – Ýaǵaleıkýmassalam, balam!.. Allaǵa shúkir! Degenmen, qa­dam jerge barý qıyn, aınalasy osy úıdiń ishinde ǵana ómir súrip jatyrmyz. Dú­nıe­de bolyp jatqan, tolyp jat­qan jańalyqty teledıdar men gazet-jýrnal arqyly bilip turamyn. Kóp oqımyn. «Egemen Qazaqstan» kúnde kelip turady. Jańalyq kóp, onyń bárin bilgen durys. 80 shá­kirtim bar edi. Az da emes, kóp te emes. Solardyń bári birdeı úıge kelip, sálem berip jańalyq aıta bermeıdi. Kóbi jumystamyz deıdi. – Sońǵy kelgen shákir­tińiz? – Áneý kúni О́mirzaq (akademık Aıtbaıuly) kelip ketti. Qyzmette ǵoı bári. Eń jaqsysy birge ósken zamandas, qalamdas adamdar. Jasy 92-ge kelgen, er­teden aralasqan Shora Sary­baev qurdasymnan basqa bu dúnıede eshkim qalmady. – Ábdýálı aǵa, qazaqtyń tili degende sol bir jyldary bastalǵan úlken naýqannyń eń alǵy shebinde ózińizdiń turǵanyńyzdy biz jaqsy bilemiz. Sol 1989 jyly shynynda da ana tilimizdiń basyna qaýip tónip pe edi ózi? Tónse ol syrttan keldi me, ishten shaldy ma? «Qazaq tili» qoǵamyn qurýǵa ıtermelegen qandaı sebepter? – Stýdent kezimnen-aq ki­tapty timiskilep kóp oqý­shy edim. Sondaǵy jıǵan-ter­genderimdi pikir etip basy­lymdarǵa jazdym. Sóı­tip júrgende, zerdelep qa­rasam, bizdiń álemde birneshe iri memlekettiń, talaı ımpe­rııa­nyń tili joǵalyp ketken eken. «Bir zamandaǵy Hýn memleketiniń tili, shýmerlerdiń tili, hazarlardyń tili, túrik ımperııasynyń tili qaıda?» degen saýaldar mazalaı bastady. Tildiń joǵalyp ketýi – onyń damýy sııaqty ómirde bar dúnıe. Kóshede kele jatqan atasy men ájesi nemere-shóberelerimen oryssha sóılesedi. Túk bol­maǵandaı. Bul qalaı? Bul qu­bylys osylaı kete bere me, álde tildiń joǵalýyna alyp keletin zańdylyq pa eken degen oıǵa battym. Ahmet Baıtursynov, Sáken Seıfýllın jáne basqalary osy qazaq tiliniń ómirden óz ornyn tabýy úshin atsalysqan, úles qosqan azamattar. Nege? Olar qandaı qaýipti sezdi? Mysaly, Sáken Seıfýllınniń ózi til týraly 50 maqala jazypty. Ony oqyp alǵan soń, bizden burynǵy tilshiler muny baıqamaǵan ba, álde mán bermegen be dep taǵy kúrsindim. Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda 30 jyl dırektorlyq qyzmet atqardym. Alǵash ret sol ǵımaratta «Tildi qorǵaýshylardyń basy nege qosylmaıdy?» degen oı jylt etti. Sóıtsem, bar bolǵany attyń tóbelindeı qa­zaq ıntellıgensııasy ǵana til máse­lesimen shuǵyldanady eken. Bul shoǵyr tildiń damýyna esh áser et­peıtini málim edi. «Halqym, tilim» degen azamattardyń basyn qosý sol kezden bastaldy. Kesheýildetpeı ınstıtýttaǵy kózi ashyq degen jigitterdi jınap aldym da, qoǵam qurý degen máseleni kóterdim. – Qazirgi Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń negizi sol kúni qalandy deısiz ǵoı. Ol qaı jyldyń qaı merzimi, qaı kúni ekeni esińizde qaldy ma? – Árıne, qaldy. Qoldamaǵan toptar da shyqty. Olar «Oıboı, qazaq tiline de qoǵam kerek pe edi?» dep betin shymshydy. Talantty ǵalym О́mirzaq Aıtbaıuly bastaǵan kózi ashyq ǵalymdar meni qoldap ketti. О́mirzaqtyń ózi ánshi ǵoı, taban astynda ana tili týraly án shyǵaryp, kelesi jınalysta jurttyń aldynda oryndap ta berdi. Máseleni kóterip Ortalyq komıtetke О́zbekáli Jánibekovke bardyq. Obaly neshik, О́zekeń bizdi birden qoldady. «Sender úlken bir máseleni qoldap otyrsyńdar. Shamam kelgenshe járdemdesemin» dep jyly shyǵaryp saldy. Sodan keıin jıyn men mıtıng, tipti, konferensııa ótkizýge ol kisiniń ózi jer-jerden ruqsat alyp berip, qyzý kirisip ketti. Qolynda bılik bar ǵoı endi. Sodan О́zbekáli men Myrzataıdyń járdemi arqasynda M.Áýezov atyndaǵy drama teatr­da alǵashqy máslıhatymyzdy 1989 jyldyń 29 qyrkúıegi kúni ótkizip, «Qazaq tili» qoǵamyn qurý týraly másele kóterdik. Esimde qalǵany – qazaq belsendilerimen birge Talǵardan kelgen muǵalim, orys jigiti bizdiń bastamamyzdy eki qolyn kótere qoldap, jınalysta zor belsendilik tanytty. – Qazaqstandaǵy ózge ult ókilderi bul máselege qalaı qarady? – Dúrildep ótip jatqan sol jınalystyń arasyndaǵy úziliste holǵa shyǵyp, tynystap turǵanbyz. Bir orystildi, azııalyq násildi kelinshek pen koreı áıeli maǵan jaqyn kelip: «A nam chto delat?» – dedi. Ekpindep tur. Qudaı aýzyma saldy ma «Sizder de ulttyq qaýymdastyq tektes mádenı uıym quryńyzdar!» – dedim jaıbaraqat qana. «Qazaqstandaǵy árbir ult óziniń tilin saqtap, dástúrin saqtaýy kerek emes pe?!» dep ózderine sa­ýal tastadym. Ilanǵan sekildi. Kóp keshikpeı elimizdiń ár buryshynda ult­tyq etnomádenı bir­les­tikter quryla basta­dy. Bul oqıǵany estip, endi sheteldegi qazaq­tar sol jaqta ózderi qaýymdasyp, mádenı ortalyqtar qurdy. Sol mádenı ortalyqtar damı tústi. Nursultan Ábishuly Prezıdent bolǵan soń bul máseleni ult tatýlastyǵy sıpatynda asqaqtatyp qatty kóterdi. Sóıtip, Elbasynyń bastamasymen Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. Aıtpaqshy, onyń aldynda bolǵan bir jaıtty umytyp ketip barady ekenmin. Bir kúni Nursultan Nazarbaev meni, О́mirzaqty jáne oblystardan kelgen birqatar qoǵam basshylaryn ózine shaqyryp, marapat jasady. Maǵan arnap: «Sizdiń qazaq tiliniń damýy men órkendeýine qosqan eńbegińiz aqtalady», dep keýdeme elimizdiń joǵary nagradasy – «Otan» ordenin taqty. Onyń bári umytylmaıdy, este saqtalady. Biz shamamyz kelgenshe qazaq tiliniń memlekettik til bolýyna atsalystyq, járdemdestik. Búgingi qoǵam bar bolǵany onyń zań júzindegi jalǵasy ǵana. – Qazaq tiliniń bolashaǵy qalaı dep oılaısyz? Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy jabylǵan kún qazaq úshin baqytty kún bolýy múmkin be?.. – Qazir 1989 jyl emes. Qazaqstan – Táýelsiz. Halyqtyń deni ana tiliniń qadirin túsine bas­tady. О́tkendegi soqpaqpen júrse, ana tilinen aıyrylyp qalatynyn keıbireýler kesh te bolsa uǵyndy. Biraq, áli de eldiń bári emes der edim. Birneshe urpaǵy oryssha sóıleıtin qandastarymyzǵa aýyrlaý, biraq, túzelýge múmkindik basym. Zaman jaqsy. Kezinde sanasy jetpegeni emes, «ýlanǵany» úshin olardy kinálaýǵa múldem bolmaıdy. Qazirgi qazaq tiliniń tuǵyry berik. Eshqandaı qaýip joq. Bizdiń alǵashqy qulshynyp qurǵan «Qazaq tili» elimizdiń tarıhynda bárin ózgertip jiberdi deı almaımyn, biraq biz úlken betburys jasadyq. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń búgingi til saıasatyn qoldaımyn, baǵyty óte durys. Kóńilim tolady. О́ıtkeni, halyqta buryn-sońdy boı kórsetpegen tilge degen janashyr sezim paıda boldy. Ekinshi suraǵyńa kelsem, «Qazaq tili» qoǵamy jabylýy múmkin, nege múmkin emes?! Qazaqtardyń barlyǵy qazaqsha sóılegen kúni til qoǵamy jabylady. Ol qazaqtar úshin baqyt emes, jaı ǵana qýanyshty kún bolar edi dep sanaımyn. – Áńgimeńizge rahmet, Ábdýálı aǵa. Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY