Qaryz kúlip baryp, jylap qaıtady. Bul kúnde elimizdiń árbir ekinshi eresek azamatynyń moınyna qaryz ilingen. Osylaısha, nesibesin nesıemen arttyrýǵa úmittenip, kúdikke ilingenderdiń sany 5 mıllıonnan asyp jyǵylypty. Májilis depýtaty ári Bala quqyqtary jónindegi ýákil Zaǵıpa Balıevanyń aıtýynsha, búgingi qoǵamda kámelet jasyna tolmaǵan 5,5 mln bala bar. Bul respýblıka halqynyń úshten bir bóligin quraıdy degen sóz. Demek, 17 mln-nan asatyn Qazaqstandaǵy eresek azamattar sany 12 mıllıonǵa jýyqtasa, onyń 5 mıllıony nesıemen ómir súrip otyrǵanyn uǵyný úshin eshqandaı formýlanyń nemese áldebir esep-qısaptyń qajeti joq. Júırik oıdyń jetegine súıene otyryp, ońaı shyǵara salýǵa bolady.
Ulttyq bank ókilderi taratqan resmı málimetterge súıensek, joǵaryda aıtqan 5 mln-nan asatyn nesıeli azamattardyń arasynda alǵanyn qaıtarmaı qashyp júrgenderdiń sany 1 mln-ǵa jýyqtaıdy. Osy oraıda «qaryz alyp, «qashqyn atanǵandardyń» jaı-kúıi qalaı?» degen saýal týyndaýy oryndy. Ras, eshkim de jetiskennen nesıe alyp, saý basyna saqına tilemeıdi. Árkim túrli qajettilikten, jyrtyǵyn jamap, jartysyn bútindeý jolynda beınet etedi. Endeshe, shekten tys sany artqan boryshkerlerimizdiń máselesin maıshammen qarap, sharýasyn kim, qalaı sheshýde?
Qazir Qazaqstanda 200-ge jýyq kompanııalar kollektorlyq qyzmet kórsetedi degen statıstıka bar. Alaıda, olardyń on paıyzy ǵana naqty kollektorlyq qyzmetpen aınalysýda. Bizde kollektorlar qyzmeti týraly zań joq. Endeshe bul kompanııalardyń qyzmeti zańsyz bolǵany ma?
Mundaı áreket qısyn turǵysynan – zańsyz, al zańgerler kózimen – áreket orynsyz emes. Zańsyz deıtinimiz, bizdegi kollektorlyq kompanııalardyń qyzmetin retteıtin arnaıy zań joq. Biraq, olar jumys isteıdi. Al qandaı zańmen? Osy suraqty Parlament Májilisindegi zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma Komıtetiniń múshesi Anar Jaıylǵanovaǵa qoıǵan bolatynbyz. «Aıtylǵan kollektorlyq kompanııalar ózderiniń jumys tártibin retteıtin arnaıy zań bolmasa da, olar Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq kodeksiniń sheńberinde, sonyń baptaryn negizge ala otyryp qyzmet kórsetýde. Iаǵnı, bankter kollektorlyq kompanııalarmen tapsyrma sharty, aqyly qyzmet kórsetý sharty nemese talap etý quqyǵyn basqaǵa berý kelisimsharttarynyń talaptaryna saı júrgizedi. Demek, bul jerde mundaı áreketterdi múlde zańsyz deýge bolmaıdy. Degenmen, Azamattyq kodekstiń sheńberinen tys máseleler, ıaǵnı kollektorlar men boryshkerlerdiń qarym-qatynasyn zań turǵysynan retteý qajet. Iаǵnı kollektorlardyń boryshkerlerge qatysty qandaı quqyqtary men mindetteri bar? Eń bastysy, boryshkerdiń kollektorǵa qatysty qandaı quqyqtary bar? Osy máseleni Parlament Májilisinde qaralyp jatqan zań jobasy tolyǵymen retteıdi», deıdi Májilis depýtaty.
Bul kúnde sala mamandarynyń arasynda «Kollektorlyq qyzmet týraly» zań jobasy qyzý talqylaný ústinde. Erte kóktemde Májilis depýtattaryna Ulttyq bank ókilderi atalǵan zań jobasyn tanystyryp, onysy qatty synǵa ushyraǵan edi. Sodan keıin kem-ketigin tolyqtyryp, aǵymdaǵy aptada tómengi palataǵa qaıta kelgen Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Oleg Smolıakov zań jobasyn minsiz dep málimdegen. Alaıda, talqylaýda aıtylǵan syn, eskertpeler men usynys, pikirler zań jobasynyń áli de bolsa bir qaınaýy kem ekendigin kórsetti. Depýtattardan ózge úkimettik emes uıymdar men kollektorlyq kompanııalarda eńbek etetin mamandar jáne qoǵam belsendileri, tipti, basqa partııalardyń ókilderi qatysqan otyrystan uqqanymyz, bul qyzmettiń quzyretin meılinshe shekteý nemese jumys júıesin qatań tártipke negizdeýge saıady. Sóz alǵandardyń basym kópshiligi qaryzdanyp, onysyn qaıtara almaı júrgenderdiń quqyn qorǵaý men olardyń jaǵdaıyna túsinistikpen qaraýdy zańdastyrýǵa qatysty oı qozǵady.
Munyń sebebi de joq emes. О́ıtkeni, qazirgi kezde halyq uǵymyndaǵy kollektorlyq kompanııalar «jyǵylǵandy júndeıtin» jaǵymsyz keıipte tanylǵan. Bank aldyndaǵy bereshegin oılap basy qatyp júrgen sansyzbaılardy sandaltýǵa kelgende bular sheberdiń sheberi-aq. Máselen, áleýmettik jaǵdaıyńyzdyń álsireýine baılanysty alǵan nesıeńizdiń ósimpulymen qosa eseptegende 200 myń teńge qalǵan bolsa, únsizdikke ulasqan úzilisten soń bank kollektorlyq kompanııaǵa sizdiń qaryzyńyzdy satady nemese ózara kelisimmen kollektorǵa ótkizedi. Mine, osy sátten bastap kollektordyń isi sizben bolady. Eskertip qońyraý shalady, qorqytyp-úrkitedi, ýaqyttan shekteý qoıyp, qysym kórsetedi. Áıteýir, qalǵan 200 myńdy artyǵymen alýǵa tyrysady. Aıtqandaı, olar shaǵym túsirip sotqa shaqyrýǵa da quqyly. Ary-beriden soń sot oryndaýshylarymen aýyz jalasyp qarjylyq saýaty taıaz, zań-zákúnnen habary az adamdardan aılasyn asyryp, qaltasyn qaǵýy da múmkin...
Osyndaı opasyzdyqtyń aldyn alý maqsatymen «Kollektorlyq qyzmet týraly» zań jobasy ázirlenýde degen Ulttyq bank ókiline Májilis depýtaty Zaǵıpa Balıevanyń «logıka qaıda?» dep ashý shaqyratyny da osy sát. «Kredıt alyp, ony qaıtara almaı kún keship júrgen jannyń qaryzyna ústemaqy qosyp, qujatyn kollektorlarǵa ustatyp jiberý adamgershilikke jat. Nesıe alyp, ony ýaqytynda qaıtara almaǵan klıentpen banktiń ózi aınalysýy tıis. Bir teńgesin eki teńgege jetkizip, nesıesin jaba almaı júrgenge eregiskendeı, kollektorlar arqyly nesıe kólemin eseleý abyroı ápermeıtin is. Aqshasy bola tura, eki ret jem bolýdy eshkim de qalamaıdy. Sondyqtan da bank bereshegi bar adamnyń jaǵdaıyn túsinistikpen qabyldap, ózara kelisimmen aıyppulsyz qaryzdy óndirý jolyn qarastyrǵany jón. Ary-beriden soń kollektorlyq qyzmet arqyly qaryzdy 100 paıyz óndirgen kúnniń ózinde bankke onyń jartysy ǵana tıesili eken. Aqyr sońynda bankter nesıeniń 50 paıyzyn qaıtarǵandy qanaǵat tutatyn bolsa, azamattarymyzǵa nege tikeleı shyqpasqa?!. Demek, bul jerde kollektorlyq qyzmettiń qajeti bar ma degen saýal týyndaıdy?» dedi depýtat. Sondaı-aq, halyq qalaýlylarynyń biri Turǵyn Syzdyqov Elbasy jıi aıtatyn medıasııa tásilin osy jerde de keńinen qoldanýǵa keńes berdi.
Sóz basynda keltirgen 5 mıllıon boryshkerdiń 1 mıllıony nesıesin tólemegenine 90 kúnnen asyp ketken. Demek, problemaly kredıtorlar degenimiz osy. Olardyń ishinde nesıe alyp ony jabý úshin bir emes, birneshe bankten qaryz alǵandary da nemese alǵanyn qaıtarmaı qashyp júrgenderi de bar. Qalaı desek te, el ishinde kollektorlyq qyzmetke degen kózqaras alabóten. Tipti, bul qyzmetti qoǵam qoqan-loqqymen aqsha tabatyn reket sııaqty qabyldaıtyny da bar.
Al Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Oleg Smolıakov bolsa, kóp jaǵdaı halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyna baılanysty ekendigin eskertedi. Al buqaranyń qarjy-zańnamalyq bilim-biliktiligin qalaı kótermek kerek? Qazirshe ol jaǵyna eshkim bas qatyrmaıtyn syńaıly. О́ıtkeni, bizdiń bankterimiz nesıeni ońdy-soldy taratyp, paıyzben paıda tabýǵa beıil bolsa, qoǵamnyń deńgeıi «qaryz al da qatyn al, qatynyń qalar janyńda» degen jalań pálsapadan ary aspaýda. Sebebi, resmı derek boıynsha, ýaqytynda qaıtarylmaǵan 1 mıllıon nesıeniń 85 paıyzy maqsatsyz baǵytqa (toı ótkizý men jóndeý júrgizýge nemese aldyńǵy qaryzdy qaıtarýǵa) jumsalǵan.
Túptiń túbinde zań jobasy qabyldanbaı qoımaıtyn sııaqty. Alys-jaqyn sheteldiń tájirıbesi men eldiń ishki jaǵdaıy osyǵan májbúrleıdi. Al zańymyz kúlip barǵan qaryzymyzdy jylatpaı-aq qaıtarýǵa qanshalyqty qaýqarly bolady? Másele osynda. Mamandardyń aıtýynsha, bul zań kollektorlyq qyzmetti qorǵaý úshin emes, olardyń boryshkermen qarym-qatynasyn retteý men júıeleýge negizdeletin kórinedi.
Nurlybek DOSYBAI