Cóz soıyl № 32

 

Áziliń jarassa...

Ondaılardy oqyǵan emespin Lev Tolstoı shaǵyn áńgimeleriniń bireýin bir jýrnalǵa joldaıdy da, arada eki apta ótkende redaksııaǵa baryp, áńgimesiniń ne kúıde ekenin suraıdy. Redaktor oǵan salqyn qarap: – Jazǵanyńyz jaramady, – depti. – Nelikten jaramady? – deıdi Tolstoı. – Shynymdy aıtsam, sizdiń jazǵa­ny­ńyz túkke turmaıdy. Búıtip qa­ǵaz­dy ysyrap etkendi qoıyńyz. Ony-­muny jazam dep talaptanýǵa tym kesh kiriskensiz. Budan góri ja­sy­­raq kezińizde birdeńe jazdyńyz ba ózi? – Jazdym. Birneshe shyǵarmam basylyp shyqty. – E, ol qaı shyǵarmalaryń? – Olar, mysaly, «Soǵys jáne beıbitshilik», «Anna Karenına». – Ondaılardy oqyǵan emespin.   Teńin taýypty Dante Alıgerıdi qonaqqa sha­qyr­ǵan verondyq kináz kelgen bir saıqymazaqtyń qylyǵyna eligip kúle beripti de, aqynǵa onshama kóńil bólmepti. Meımandardyń biri jaqtyrmaı: «Munysy nesi?» dep qalǵanda Dante: «О́ziniń teńin tapqanǵa tańdanbaǵan jón» depti.   Eń qaýipti Grek fılosofy Dıogen: «Eń qaýipti ań qaısysy?» degen suraqqa: «Jabaıylardyń eń qaýiptisi – jalaqorlar, al qoldaǵylardyń eń qaýiptisi – jaǵympazdar» dep jaýap beripti. Jınaǵan Ǵabbas Qabyshuly, Almaty   Hobbıiń qandaı? Kitapty paraqtamaıtyn, Gazet izdep, «jalaqtamaıtyn», Qaraqtyń qylyǵy  qandaı, Biligin  sabaqtamaıtyn? Tarıhtan – taqul-tuqyl, Sóıler sózi – kákir-shúkir, Kállasynda  dym oı joq, Bildire almas eshbir pikir. Mádenıeti – myljań-myljaq, Ádebıeti – qyljań-qyljaq, Hobbıi – bos sandalys, О́neri – yrjań-yrjaq. Kompıýtermen  oınaǵany, Aldap  soǵý – oılaǵany, Mundaı jastan ne kútesiń, Toıymsyzdyq  toılaǵany? *   *   * Oraıly isterge  bastarǵa, Oń baǵyt qajet jastarǵa.   Paıyz nege kúıindi ?! Bul aǵaıdyń esimi – Poıyz emes, Paıyz-dy. Sanamalap  saýsaǵyn, Qandyrady  aıyzdy. Sózi – fakti, aıtpas qur: «Belden shyqqan balamnyń – 60 paıyzy qyz, 40 paıyzy ul! Sonyń týra  20 paıyzy, Mektep bitireıin dep tur! Bala bizge – bolashaq, Jaqsy kórem dosymdaı! Dańǵyl bolsyn soqpaǵy, Júre berer tosylmaı! Kelipti 50 paıyz ata-ana, 99  paıyz  muǵalim. Buraý kerek, Kelmegenderdiń qulaǵyn! Saýsaǵymdy búge-búge, Myna esepti shyǵardym: «Jóndeldi dep mektepti, Asaı beripti jýandar. Iаǵnı, 30 paıyz qarjyǵa, Turypty jeke dýaldar, Men aıtpaımyn bosqa, Dálelim men kýám bar». Jótkirinip ap Paıyzyń, Qııaǵa saldy oı izin: «Muǵalimniń 20 paıyzy, Qulap qapty testiden. Kereń  emes, qulaǵym Myna sózdi estigen: Biliksiz ustazdan, Bilikti shákirt shyǵa ma?! Kóterem dep balldy, Shúberekke túıip jandy. Aıla izdeıdi aǵaılar, Keri úgitpen qashady. UBT-dan talaılar, Bul kimge tıimdi?» Paıyz nege kúıindi?! *   *   * Bolashaqtyń isi úshin, Tarqatyp kór túıindi! Nurmahan Eltaı, Qyzylorda oblysy   Suraq-jaýap – Sen úshin aptanyń  qaı kúnderi aýyr? – Demalystan keıingi  bes kún – óte aýyr. **** Ákimge suraq: – Qalaǵa der kezinde jylý berilýi úshin ne isteý kerek? – Jylý berilýi úshin aldymen «jylý» jınaý qajet... *** – Nesıe degen ne? – Atadan – ákege, ákeden – balaǵa qalatyn mura. *** Oqý bitirgen eki jas  mamannyń áńgimesinen: – Dıplommen aýylǵa baryp qaıttym. – Qandaı jumysqa ornalastyń? – Aıttym ǵoı, baryp qaıttym dep...   Sózsiz Dúısenbi kúni ákeń ólip qal­masa, jumystan keshikpe. Ishpeıtin bolsań da, bastyǵyń «basy aýyryp jatyr» dep oılaıtyny sózsiz. *   *   * Jumystan óziń ketip qalsań da, telpegińdi kıim ilgishke ile ket, bastyǵyń «osy mańda júr eken» dep oılaýy sózsiz. Tek qys túskende, malaqaımen almastyryp qoıýdy umytpa! *   *   * Úıge kelgen qonaǵyńdy jaq­tyr­masań áıelińmen jat ta urys, qo­naqtyń qaıtýǵa asyǵatyny sózsiz. *   *   * Oqýǵa túse almaı qalǵan balanyń «bilip tursam da, qulatyp jiberdi» deıtini sózsiz. *   *   * Ákesi qaı oqýdy bitirse, balasy sonda qujat tapsyrady. Onda ákesiniń eski tanystary tabylatyny sózsiz. *   *   * Sóz aıtqan qyzyń kónbese, ár aqynnan jıyp-terip óleńmen hat jaz. О́zińe bolmasa da, óleńińe júregi jibıtini sózsiz. *   *   * Isiń ónbeı jatsa da,  qaǵazda bárin qatyryp qoı. Joǵarydan maqtaý estıtiniń sózsiz. *   *   * Eskertý: Joǵaryda aıtylǵan eskertýlerdiń eń quryǵanda elý paıyzyn oryndasań, adam bolatynyń sózsiz. Bolat JAPARULY Jambyl oblysy   Mekteptegi mysqyl Mektepten kelgen balasyna ákesi: – Taǵy ne búldirdiń? – Áke, bul joly bireýden qaryz almasań, báribir oǵan aılyǵyń jetpeıdi. *   *   * Ákesi balasynyń kúnde­ligin qarap jatyr. – Matematıka – «eki», fızıka – «eki», qazaq tili – «eki», án sabaǵy – «bes»! Qalaı uıalmaı án salyp júrsiń?! *   *   * Mektep túleginiń kúnde­liginen: «...Áli esimde, osy mektepke anam jetektep alyp kelip edi. Endi mektep bitirý keshinen ákem súırep áketti...». *   *   * Oqýshy: – Apaı, bir keli maqta aýyr ma álde bir keli temir aýyr ma? Muǵalim: – Árıne, temir aýyr bolady. – Qatelesesiz, apaı, ekeýi de birdeı bolady emes pe? – Men seniń basyńnan aldymen maqtamen, sosyn te­mir­men uryp kóreıin. Kim­diki durys ekenin sonda baı­qarmyz.   Quttyqtaımyz! «Egemen Qazaqstan» gazeti betindegi «Sóz soıyl» ázil-syqaq otaýynyń belsendi avtorlarynyń biri – Qazybek Áshirbekuly – Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasyna qarasty «Naızager» Qazaqstan syqaqshylary qaýymdastyǵynyń múshesi. Syr eliniń aqparattyq-tanymdyq basylymy «Aqmeshit aptalyǵy» gazetinde bólim meńgerýshisi bolyp jumys istegen. Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń dıplomymen jáne gramotalarymen marapattalǵan. Ol shırek ǵasyr Qyzylorda oblystyq ishki ister basqarmasynda ártúrli jaýapty qyzmet atqarǵan, qazir otstavkadaǵy ishki qyzmet maıory. «Kúlki kerýen», «Urt pen murt», «Jebe» sııaqty satıralyq shyǵarmalardyń avtory. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń «Sóz soıyl» ázil-syqaq otaýynyń jeńimpazy. Jetpis jasqa jeldeı esip jetken gazetimizdiń belsendi avtory – Qazekeńe shyǵarmashylyq tabystar tileımiz! Erke stýdent Aqshamen túsip oqýǵa, Áreń-áreń oqýda. Kafelerde syra iship, Káýaptardy «shoqýda». Alastaýdyń ádisi Túrte-túrte búıirden... Taıdyryp tyndy «úıirden». Júıkelep múlde «yzyńnan»... «Erkimen» ketti ujymnan.   Meshkeıdiń mentalıteti «Al!» deseń jymyńdaıdy, «Az» deseń myryńdaıdy... Kelispeı qyryndaıdy, «Kelissóz» qıyndaıdy, Tyrysýy tyıylmaıdy... Suraǵan «stavkasyn» berseń, Oı, sosyn kúlkisin kórseń... Jadyrap kóńili jaz bolady, Bir-aq sátte máz bolady... Aılyqtan basqa aıyna, Turǵanda túsip «mol tabys...» Zańdylyq qalar jaıyna. Bul syrqattan mundaılar, Jazylar ma eken emdese?! Áı, qaıdam-aý! Adamnyń áli kelmeı tur, Allanyń áli kelmese!   Jańyltpash Aıtpashy: «Para berem!», Aıtsań alam áreń, Ákelseń ala berem... Alaqtap alam áreń. Ala berem... Alam áreń... Ala berem! Sý jańa mátelder Eńbekqorda – tabys kól... Erinshekte – namys nól. *   *   * О́rtke senim joq, О́sekke ólim joq. Manıak emes, konıak – Qazir jastyń kózi de qyzylda, Káriniń kózi de qyzylda. – Áı, senińshe bári manıak qoı?! – Aqymaq, aıtyp turǵanym konıak qoı! О́tirik ezý tartqannan... Jymıyp sál jymyńdaý, Kórgendige syıymdy-aý. Qýys keýde, kókirek, Kórgensizge qıyndaý. О́tirik ezý tartqannan, Tartpaǵany tıimdi-aý.   Tórge talasý Bolar dep osy jarasty, Satyp aldym palasty. Ákelgen soń tórdegi, Tekemetpen talasty.   – Arǵy tegiń jún-jurqa, Tula boıyń qyl-qybyr. Qupııa emes bul syr da, Jınaıtynyń jyn-jybyr.   Shań-tozańdy boıyńa, Jıyp alyp jatasyń. Kele me seniń oıyńa? Berdi ıeń teris batasyn, – Dep palas kóp aıqasty, Tekemetpen kúsh baıqasty. Aqyry jeńip ol tórge, Jazyla jatyp jaıǵasty. Sóıtsem «sulý» palasym Saqtapty ishke alasyn. Lastyń naǵyz ózi eken, Bolmasyn oǵan talasyń.   Oıýly ásem órnektim, Kólemdi ári kórnektim. Qadirińdi – tekemet, Bilmeı erte «jerleppin».   Qyńyr-qıqar «qanatty» sózder Menmen isinip júredi, Sotqar ushynyp júredi. Qylmysker qysylyp júredi, Qotyrash qyshynyp júredi. *   *   * Úıde teńge mol bolsa – tynys, Tapshy bolsa – urys. *   *   * Túzý júrmeıtin tek jylan ǵana emes. *   *   * Qalalyq jerde qarǵalar da kóp qarqyldamaıdy. *   *   * Qasqyr da qandasyna qastyq qylmaıdy.   «Qulqyn» («Ǵylymı» taldaý) Jemqorlyq – qoǵamnyń jegi, qulqyn – ata-tegi. Qazirgi qoǵamdaǵy sybaılas jemqorlyq degenińiz – sonyń úrim-butaǵy. Qulqyn, túbiri – qul. Jem­qor­lar­dyń qulqynǵa qul bolýynyń túp tamyry osy qulqyn ataýymen astasyp jatyr. Arandarynyń ashy­lýy da, asaı berýge asyǵýy da sondyqtan. Qulqynnyń ósip jetilýi de ózgeshe. Ony jylqy malynyń ósip-jetilýimen sabaqtastyryp kórsek, bylaı. Mysaly, jylqyny jas qulyn kezinde shaban, álde tulpar bolaryn aldyn-ala boljaıdy. Adam qulqyny da «taı» kezinde birte-birte týlaı bas­taıdy. «Qunan» kezinde qııalshyl, kóp asaýdy armandap, qııaǵa kóz salady. «Dónen» shaǵynda dúldúl sekildi, dúnıeni dóńgeletkisi keledi. Shirkin, qulqyn ishteı «kisinep» turady. Kisinep turǵanyn estý qıyn, ony bildirgisi kelmeıdi. Onyń nyshany tek is-áreketten ǵana ańǵarylady. «Taı» qulqyn keıin «tulpar» qulqyn bolyp, túıeni túgimen, tipti, vagondy júgimen jutatyn toıymsyz qulqynǵa aınalýy yqtımal. Ondaı qulqyndardyń keıde sybaılastarymen aýyz jalasyp, quryq saldyrmaı ketetinderi de kezdesedi. Jáne de sol qulqynǵa adamnyń on eki múshesi túgel quldyq qyzmetin atqarady. Bas­shysy – bas, orynbasary – kóz, hatshysy – aýyz ben qulaq, oryndaý­shylary – qol men aıaq, qoımashysy – qaryn, qaraýyly – júrek... ...Meniń qulqyn jónindegi qys­qasha «ǵylymı» taldaýym osy. Aıt­paqshy, qulqynǵa qatysty óleńim de bar. Kóz salyp kórińizder: Jemqor aýyryp aýrýhanaǵa barsa, Syrqaty tym aýyr kórinedi. Dárigerler tekserip ishin jarsa, Ishinen mıllıondap aqsha shyǵypty… Tili kúrmelip, esten tanysty, Ishegine “vagondar” keptelip qalypty. Ultabary múlde isip ketipti, Qos búıregi tómen túsip ketipti. Toqishegine taýarlar tirelip tur eken, Endi bolmasa jarylýǵa sál-aq qalypty. Baýyry da birden irýge aınalypty, Kóp iship-jegennen shirýge aınalypty. О́tine túrli ónim jınalypty, Sondyqtan, baıǵus kóp qınalypty. Qazir ózi hal ústinde deıdi, Bolsynshy aman láıim meıli. Aman-esen aıyǵyp ketse, Osydan keıin ońalar peıili… Iá, biraq, ony kim bilipti?!   Balalarǵa qandaı fılm unaıdy? Ákesi balasynan suraıdy: – Aıtshy, kókem, Qandaı fılm unaıdy? – Kórýdemiz túrli fılm “shyraıly”, Atysady, pyshaqtasyp sulaıdy… Qyz ben jigit qushaqtasyp qulaıdy… Papa, osyndaı fılm maǵan unaıdy. – Táıt! Jónińdi aıt! – Papa, basqa fılm joq kóretin, Baǵasyn durys beretin Endi “táıt” dep, “jónińdi aıt” dep ursasyń, Barlyq kiná ózderińde der edim! Solardyń kim kem-ketigin synaıdy? Syn aıtýshy sıregen de syńaıly. Basqa fılm bolmaǵan soń kóretin, Balalarǵa “boevıkter” unaıdy.   Kóripkeldik Qojanasyrdan bir qurdasy: – Qojeke, biz jasarymyzdy jasap, asarymyzdy asaǵan adamdarmyz ǵoı. Al kelesi urpaǵyńyz týraly kóńilińizge túıgenińiz bar ma? – dep surapty. Sonda Qojekeń: – Urpaǵym óte pysyq bolar, Qylyǵy da qyzyq bolar. Kólgirsigen kósem, Sýmańdaǵan sheshen, Qos qoldary qarmaq, Jan-jaqtaryn qarmap, Jerdiń betin sharlap, Qulqyndary keń, Tereńdigi de eren bolar... Astynda temir at, Aıtatyny pul, Saýysqandaı saq, Armandary taq bolar... Bireýdiń jaǵasy jaılaýda, Bireýdiń bar oıy saılaýda, Bireýdiń zyǵyry qaınaýda, Oǵan taǵy qos deseń, Búgingideı qalar “mura”. Shólbasary syra, Súıikti asy araq, Shaı ornyna sharap, Tartatyny nasha, Jyn-oınaq degen jıyn, Qoıdyrý ony bolar qıyn... Úlkenderdi syılaý keter, “Syılańdar!” dep qınaý beker. Jalańash júrýdi jaqsy kórer, Jamylǵysy bardy baqsy kórer. Turmys túrli satyly, Ájethanaǵa deıin bolar aqyly, Ári qaraı nesin sozam, Ár nárseniń bolar bir aqyry, – depti qaıran Qojekem.  Qazybek ÁShIRBEKULY QYZYLORDA Múıisti júrgizetin Berik SADYR