Jalpyǵa joldaý – jalqyǵa joldaý

Jasampazdyq jolbasshysy Memleket basshysy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń Qazaqstan hal­qyna bıylǵy Joldaýy aldaǵy 10 jyldyqty baǵdar etip alǵa­ny­men qundy dep esepteımiz. «Bo­lashaqtyń irgesin birge qalaı­myz» – bylaı qaraǵanda qara­paıym ǵana túsinik sııaqty kó­rinedi. Alaıda, ondaǵy birlikke shaqyratyn, aqıqatqa negizdelgen ustanymdar ózin elimizdiń da­mýy­na úles qosyp júrmin dep sezinetin árbir jandy beı-jaı qaldyrmasy anyq. Djon Kennedıdiń «qanatty» sózine aınalǵan: «Elińizdiń siz úshin ne isteı alatynyn sura­mańyz, elińiz úshin ózińizdiń ne isteı alatynyńyzdy surańyz» degen naqyly eriksiz oıǵa ora­lady. Eldiń jan-jaqty jań­ǵy­rýyna shyn máninde óz úlesin qos­qysy keletin árbir adam bú­ginde úlken múmkindikke ıe. Mem­­leket Qazaqstan azamat­ta­ry­nyń óz áleýetterin durys paıdalana alý úshin qajetti jaǵdaı­lardy jasap otyr. Sonymen qatar, Joldaýda bilim salasyna aıtarlyqtaı kóńil bólinip otyrǵany qýantady. Jas býyn bilim alýy barysynda elimizdiń bolashaqta da básekege qabiletti bolýyn qamtamasyz ete alatyn bilim deńgeıine qol jetkizýi tıis. Al Qazaqstanda osy baǵytta atqarylyp jatqan, keleshekke negizdelgen jumystar jet­kilikti deýimiz kerek. Biraq qol jetkenge toqmeıilsimeı, Joldaýda atap kórsetilgenindeı, bilim deńgeıin jaqyn bolashaqta ál­em­dik standarttarǵa deıin kóterýge umtylýymyz kerek. Memlekettiń budan burynǵy kezeńde de ǵylymdy damytý má­selelerin óz qaraýynan shet qal­dyrmaǵany uǵynyqty. Ony us­tap turý faktorlarynyń birqa­taryn obektıvti jaǵdaılarmen túsindirýge ábden bolady. Degenmen, biz qazir osy salany tú­begeıli ózgertý qarsańyndamyz. Qazaqstanda qyzmetteri naq­ty nátıjeler kórsetip júrgen 16 myńdaı adam jumys isteıtin 400-den astam ǵylymı uıym­dardyń qyzmet etetini málim. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń derekteri boıynsha, 2010 jyly qazaqstandyq ǵalymdardyń shetelderde jaryq kórgen ǵylymı eńbekteri sany 3 esege artyp, 1168 aldyn ala patentter men ın­novasııalyq patentter berilgen. Búgingi tańda, bázbireýler ǵylymdy damytýǵa memleketten jetkiliksiz qarjy bólinedi degendi alǵa tartady. Bul sózde shyndyq bar. О́ıtkeni, bul kór­set­kish Qazaqstanda qazirshe IJО́-niń 0,26 %-yna teń bolsa, Shvesııada – 3,8%, Fınlıandııada – 3,5%, Japonııada – 3,04%, Shveısarııada – 2,73%, AQSh-ta – 2,84%, Germanııada 2,44% quraı­dy. Alaıda, 2014 jylǵa qaraı bizdiń elde ǵylymǵa bólinetin bıýdjettik qarajattardyń kóle­min IJО́-niń 1%-y deńgeıine jet­kizý jáne odan ári kezeń-ke­ze­ńi­men ulǵaıtý josparlanyp otyr. «Ǵylym týraly» jańa Zań­nan úlken úmit kútiledi. Ony iske asyrý, jalpy, Qazaqstan ǵy­ly­mynyń tıimdilik máselelerin she­­shýge, ǵalymdardyń abyroıy men dárejesin arttyrýǵa, kadr daıarlaý júıesin retteýge, ǵyly­mı já­ne ǵylymı-tehnıkalyq qyz­met­ter­di qarjylandyrý júıe­sin jaq­sartýǵa, t.b. zor múmkindik beredi. Sonymen qatar, elimizde ǵy­lymı zertteý jáne ázirleý ju­mystaryna qarjylyq qoldaý kórsetý boıynsha tájirıbemizdiń bar ekendigin de aıta ketý kerek. Bir mysal keltire ketsek, 2006 jyly Qazaqstanda «Ǵylym qo­ry» AQ qurylǵan bolatyn. In­no­vasııalyq damý ınstıtýtynyń mártebesi berilgen Ǵylym qory qarjy quralynyń kómegimen Qa­zaqstanda ǵylymı zertteýlerdi is­ke asyrý, artyqshylyqqa, ba­sym­dyqqa ıe táýekelshil zertteýler men tájirıbeli-kons­trýk­tor­lyq jumystardy atqarý qam­ta­masyz etile bastady. Qurylǵan sátinen bastap, Ǵy­lym qoryna túrli jobalardy qar­jylandyrýǵa 572 ótinish berilip, qaralǵan bolatyn. 2,8 mlrd. teńgeden asatyn somaǵa 33 jobany qarjylandyrý oń sheshimin tapty. Ǵylym qory, so­ny­men qatar, memlekettik-jeke seriktestik mehanızmin aıqyn qol­danýda – seriktesterdiń iske asy­rylǵan jobalardaǵy ınves­tı­sııalary olardyń jalpy quny­nyń úshten bir bóligin quraıdy. Grantty qarjylandyrýdaǵy bu­dan burynǵy jınaqtalǵan tá­ji­rıbeler, búgingi tańda, Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi jelisi boıynsha ınnovasııalyq grant­tar berýmen baılanysty ju­mystardan kórinis tapqan já­ne qyzmetterdi nátıjeli iske asy­rýǵa múmkindik týdyrady. Bu­dan tys, Ǵylym qorynyń «Ǵy­lym týraly» jańa Zańda qa­ras­tyrylǵan grantty qarjylan­dy­rý úderisine belsendi qatysý úshin jetkilikti resýrstary bar. Árıne, ǵylym salasynda mem­lekettik saıasatty iske asyratyn birden-bir qural bola otyryp, qor Joldaýda atap kórsetilgen josparlardy júzege asyrýdan da tys qala almaıdy. Sondaı-aq, qosymsha kúsh energııa tıimdilikterine qatysty jobalardyń júzege asyrylýyna baǵyttalady. Olardyń qataryna ústińgi betinde serpindi alańy bar, avtomatty túrde ózgeretin jeli elektr stansalary men suı­yq ortanyń ekologııalyq taza gıd­rodınamıkalyq jylyt­qysh­taryn engizý týraly jobalar ja­tady. Qordyń qatysýymen qu­rylǵan gıdrodınamıkalyq jy­lyt­qysh­tardyń ornatylyp, el Úkimetiniń ǵımaratyn sý qu­byrlary arqyly ystyq sýmen jáne jylýmen qamtyp otyr­ǵa­nyn da aıtpaı ketýge bolmas. Kómir ken oryndarynan metan shyǵarýǵa qatysty joba Ota­ny­myzda metandy kómir bólikteri retinde paıdalanýǵa negizdelgen, otyn-energetıka sektorynda ja­ńa baǵyttarǵa jol ashýǵa septigin tıgizedi. Qor, sonymen qatar, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq sa­lasyn jańǵyrtý jónindegi jos­parlardy iske asyrýǵa da qoldaý kórsetip keledi. Búginde tıisti qurylymdar qordyń qol­daýymen qurylǵan, «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Ák­im­shiligi jáne Úkimetiniń ákim­shi­lik dıreksııalar ǵımaraty» RMKK obektilerinde synaqtan ótken qurylys, turǵyn úı-kommý­nal­dyq sharýashylyq já­ne energııa­lyq óndiristik obek­tilerdiń av­tomattandyrylǵan ke­shendi dıag­nostıkasyn qolda­na alady. Qordyń Joldaýda kórinis tap­­qan otandyq densaýlyq saq­taý salasyn damytyp, túpnus­qa­ly «Aterolıd», «Saýsalın», «Ekdı­fıt» fıtopreparattaryn shyǵa­rý­daǵy jáne úshinshi kezektegi Qaraǵandy farmasevtıka keshenin salýdaǵy tájirıbelik-óndi­ris­tik jobasy da edáýir úles qo­syp keledi. Bulardy Ǵylym qo­rynyń Joldaýda qarasty­ryl­ǵan mindettermen tyǵyz baı­la­nysty jobalarynyń bir bóligi ǵana deýge bolady. О́ıtkeni, ja­ńa tu­jy­rymdamaǵa sáıkes joo-lar bilim berý ortalyqtary ǵana emes, sonymen qatar, jańa bilim berýshi retinde kórinse, jas býyn stýdenttik kezden Qazaq­stannyń ǵy­lymı áleýetin da­mytýǵa tarty­latyn bolady. Mundaı saıasattyń oń nátıje beretinine bizdiń ja­qyn bolashaqta kóz jetkizetinimiz kúmánsiz. Al taıaý bolashaqta áli kóptegen paı­daly da mańyzdy ister atqaratynymyzǵa senimdi ekenimizdi aıta ketsek deımiz. Sansyzbaı JOLDASBAEV, «Ǵylym qory» AQ-tyń basqarma tóraǵasy. Astana.