Birlik aýylynyń tirligi

kómir kenishterinen ekologııalyq zardap shegip otyr Aýdanǵa saparymyzdy biz bul joly Birlik aýylyna arnadyq. О́ıtkeni, oblys ortalyǵyna kelgen saıyn tilshiler qosynyna da esik qaǵyp, buıymtaılaryn aıtyp ketetin aýyl turǵyndarynyń biraz ótinish-renishteri jınalyp qalǵandaı edi. Bir kúnde baryp kele qoıatyndaı jer emes, shalǵaıdaǵy aýylǵa jetkenshe, ómiri jóndelip bitpeıtin Baıanaýyldyń respýblıkalyq mańyzy bar jolyna túsip «aınalyp ótý» belgisimen «aınalyp» biraz júrdik. Aıdalany qazyp, burq-burq shańdatyp jatqan kómir kenishteri de kórindi. Qazaqtar buryn Maıkóbe degen qońyr kómir alabyn Sarykól, Shóptikól, Taldykól, Tasqudyq jáne Tamdy dep atapty. Osy jer­degi Shaqshan bolystyǵyna Maı­kóbeniń baılyǵy qaraǵany ǵoı. Sonaý 1825 jyldary Maıkóbeniń kómi­ri­niń ıisin sezip, aǵylshyn kapı­­ta­lısteri de jetken. Endi, mine, Maıkóbe ken ornyn bul kún­d­eri ekige bólip kómir qazyp otyr­­ǵan kásiporyndardyń biri – Tal­dy­­kól, Sarykól kenishteri. Álgi bizge kelip aryz-shaǵym aıtatyn aýyl­­dyq­­tardyń deni osy kenish­ter mańaıyn­da turady. Aýyldyń da joly qaıbir ońyp tur deısiń. Ákim­­­der qaıda qaraǵan, endi qashan jón­­­­de­ler eken dep oılaısyń. Jol­syz, sýs­yz ómirge úırengen, bárine de tózim­­­­­di­lik­pen shydaıtyn aýyl tur­ǵyn­­­­dary­na janyń ashıdy. Júdeý kó­­ri­­­nis, qulaǵan úıler de az emes eken. Al kirpish zaýytyn ashyp, aýyl turǵyndaryna jumys beremin dep júrgen Erlan Jákeevtiń shaǵyn kásip­orny­nyń qaradaı talan-taraj­ǵa túsken jaǵda­ıyn Birlik aýy­ly­­nyń ǵana turǵyndary emes, búkil oblys biler. Kásipker shyn­dyq izdep shyryldaýmen, áli sottasýmen, kinálilerdi jaýapqa tart­qyza almaı áýrelenip júr. Bul istiń artynda kimder tur ózi, reıderler degen adamdar ma, deıdi aýyl turǵyndary ózińe suraq qoıyp. Úkimet aýylǵa jumys ber, shaǵyn kásiporyndar salyńdar dep jatyr. Birliktegi kirpish zaýyty qashan jumys bastaıdy dep aýyl kútip otyr. Al kirpish qazir suranysqa ıe, aýylǵa ju­mys kerek, deıdi aýyldyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Qarjaýbaı Qaıyrbaev. Aýyl ákimi Suńqar Ahanovty kór­genimiz joq, Baıanaýylda jınalysta júr dedi, bul jumysty qolǵa alǵa­ny­na bir jyl ǵana bolypty. Jalpy, aıtýlarynsha, Birlik jáne Aqmektep bólimshesin qosqanda eki aýylda barlyǵy myńǵa jýyq adam qalypty. Osy myńnyń 475-i irgedegi Maıkóbe, Sarykól kómir kenishterinde eńbek etýde. Aýyldaǵy kóńil qýantar jaqsy bir jańalyq osy. Eń bastysy, jumys bar. Qysqy kómirlerin túsirip beredi. Qytaıdan Nábıden Jarman degen kisiniń otbasy kóship kelipti. Elge oralǵan aǵaıyn­darymyz­dyń kópshiligi Bozsh­akólde, Eki­bas­tuz, Aqsýda, Maı­qaıyń­daǵy ón­di­ris oryndarynda eńbek etip júr­­­genin bilemiz. Nábıden de ken or­­nyn­­da jumys isteıdi. О́zderi kel­gen Qytaı jaǵynda mal baǵyp qana qoı­­maı, ken oryndarynda da ju­mys jasap, mamandanǵan kórinedi. Al baıaǵyda kelgen ózge ult ókil­­­­­derinen aýylda erli-zaıyp­ty Nıkolaı men Evdokııa Mesherıakov­tar qalypty, Grıgorıı Lýpan­chýk, Anatolıı Chema­nın, Natalıa Dementeva, Nına Boıar­chýk, Lıýd­mıla Kasıanova sekildi orys, ýkraın­dar, Veronıka Vıtalaım degen moldavan, bashqurt Temir­bolat Azna­­baevtardyń otbasylary da tatý-tátti ómir súrip, Baıan­aýyldyń qazaq­taryndaı bolyp ketipti. Birlikte «Altyn alqa» jáne «Kúmis alqa» ıeleri atanǵan 36 ana tura­dy eken. Bul da kóńil qýant­ty. Kelesi qýanysh: aýyl mek­tebinde 150 oqýshy bilim alady. Jańa oqý jyly bastalyp, jón­deý, ákteý, syrlaý jumystary júr­gi­zilgen mektepteri jarqyrap, jaı­nap tur. Synyptary keń, tap-taza. Aýyl balalarynyń oqyp-bilim alýlaryna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Aýlasynda jasandy jasyl tósenishteri bar sport alańy bar. Birliktiń mektebi óńirdegi «Úzdik aýyl mektebi» qataryna alynyp, oqý-bilim salasyndaǵy jetistikterimen alda keledi. – Bıyl ótken Olımpıada balalardy jigerlendirdi. Qazir kúres, dzıýdo túrlerinen bári de mekteptiń sport zalyna jattyǵýǵa asyǵady, – dep jatyr bizge deneshynyqtyrý pániniń muǵalimi, jattyqtyrýshy Meıram Qojanov. Jap-jaqsy mádenıet úıleri de bar eken. О́kinishke qaraı, Birliktegi mádenıet úıinde óner adamdary emes, 3 eden sypyrýshy, eki kúzet­shi, bir dırektor jumys isteıtini qyzyq kórindi. Ekinshi qabatynda aýyl toı ótkizedi. Sonda mádenıet úıinen eńbekaqy alatyn 3 eden sypyrýshy toıdan keıingi qoqysty jınaý úshin alynǵan ba?.. Aýyl keshi kóńildi dep mádenıet úıin án men kúıge toltyrýdyń ornyna, aýdandyq mádenıet bólimi ony aýylda bar dep málimet berý úshin ustap otyrǵan sııaqty. Áıtpese, dırektory Baýyrjan Jaqypov mýzyka kolledjin bitirgen, ónerli jigit eken. Taǵy bir qyzyǵy, máde­nıet úıiniń mýzyka aspap­taryn, keı­bir qural-jabdyqtaryn sharýa qojalyǵynyń basshysy, ákesi Jyl­­qybaı satyp áperipti. Endigi másele – jer. Barlyq aýyl­dar­daǵydaı, aýyl mańyndaǵy jaıy­lym­dyq jerdiń jaǵdaıy Birliktiń de tur­ǵyndaryn tolǵan­tady eken. Buryn­dary aýyl­dyń janynan jer satyp alǵandar da bar kórinedi. Qazir jer alaıyn, ıgereıin dese, bos jer joq degen jaýap alady. Al aýyl aımaǵy bos. Ákimdik qyzmetkerleri qansha bos jatqan jer bar ekenin, jermen ne isteý kerektigi, jalpy, jer jaǵdaıy týraly eshteńe aıta almady. Eki aýylda 39 sharýa qoja­lyǵy tirkelipti. Aýylǵa, mektepke kómektesetinderi «Májıt», «Dılnaz», «Tuz», «Botagóz» degen sharýa qojalyqtary, biri mekteptegi sport zalyna qazaqsha kúres ala­ńyn, ekinshileri taǵzym eskert­kishin ashýǵa qoldaý kórsetipti. Ár úı qoı, jylqy, sıyr ustap, qus ósire­tin­dikten aýyl dastarqany baı, turmystary baqýatty. Aýyl turǵyndaryn qatty alań­da­typ otyr­ǵan basty másele – ekologııa, qor­shaǵan ortanyń shańnyń ishinde qalýy. О́ıtkeni, kenishter jaqyn. – Qazir meniń bir túsinbeıtinim, aqshasy barlardyń bári jerdi qazyp, kómir shyǵaratyn bolyp aldy. Bularǵa bir tyıym, tekseris degen bola ma, joq pa? Kúl, shań, topy­­raqtyń astynda qashanǵy oty­ra­myz osylaı?! Sarykól kenishi bizdiń aýyldyń aýmaǵynda orna­las­qan soń, kenishter bizge esep berip otyrýlary kerek. Qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizý kerek. Bular sonda salyqty qalaı tóleıdi? Sary­kól degen kólimiz de bar, obal, quryp kete me dep qorqamyz. Kıe, qasıet­ten qoryq­paı ma bular? – dedi Qar­jaýbaı aǵamyz renishpen. Biz Sarykól, Taldykól, Maı­kóbe kenish­teriniń aýyl turǵyn­darymen ót­kiz­gen qoǵamdyq tyń­daýlaryn Baıan­aýyl aýdany ákim­diginiń saıtynan iz­dep kórgen edik. Taqyryby jazylyp tur­ǵany bolmasa, sheshimder, min­det­te­me­ler­di oryndaý týraly eshteńe jazylmapty. Oblys prokýrorlary bıyl «Maıkýben Vest» JShS kómir ón­di­retin kásipornyna tabıǵatty qor­ǵaý zańyn buzǵany úshin 5,6 mıl­­­lıon teńge aıyppul salǵanyn ar­­naıy habarlady. Kásiporynnyń qor­shaǵan ortaǵa shy­ǵaryndy tas­taýǵa ruqsat beretin qujat­tarsyz jumys istep kelgeni anyq­taldy. Son­dyq­tan, mundaı tekserýler bas­qa kenishterge de júrgizilýi qajet. Kásiporyndar Elbasy jıi aıtatyn máseleniń biri – bıznes­tiń áleýmettik jaýapkershiligine   asa mán bere qoımaı­tyndaı. Árıne, kásiporyndardyń el ekonomıkasyna qosyp jatqan úlesteri de bar, adamdardy jumyspen, óńirlerdi kómirmen qamtamasyz etip otyr. Biraq, aýyl halqyn, eń bastysy, ózderi ómir súrip otyrǵan qorsha­ǵan ortanyń taza­lyǵy, ekologııa máse­lesi alańdatady.   Aýyldyqtar bul jerde qalaı ómir súrip, tirshilik jasaýda dep qaıran qalasyń. Biz eshkimdi «deldal», «alypsatar» dep qaralaı almaımyz. Biraq turmysy júdeý aýyldarǵa túsi­nistik tanytyp, janashyr­lyq jasa­ǵany­myz durys. Aýyl turǵyn­daryna ju­mys berdik dep eseptesip, kerisin­she, qor­shaǵan ortaǵa, turǵyn­dar­dyń den­saý­lyq­taryna zııan kel­tirý­ge bo­lmas. Shań men tútinge qar­­­sy paı­­da­lanylatyn óndiristik teh­no­­lo­­­­gııa­­­ny qoldaný basty shart bolýy kerek. Qazir oblys ákimi Bolat Baqaýov aýyl­dardyń jaǵdaıymen ózi jeke tany­syp, eldi mekenderdi aralap turady. Olaı bolsa, biz aıtqan máseleler óńir bas­shy­synyń da nazaryna iliger degen úmittemiz. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdany