BUU sheshimi ShYU aıasynda qoldaý taba ma?

Almatyda 22-23 aqpan kún­deri Qazaqstannyń Shanhaı yn­tymaqtastyq uıymyna 2010-2011 jyldardaǵy tóraǵalyǵy aıasynda «Qaýipsizdik pen yntymaqtastyq jolyndaǵy 10 jyl: ShYU keńistigindegi qazirgi zaman­ǵy jańa qaýip-qaterlerge qarsy sátti tájirıbeler» atty ǵyly­mı-tájirıbelik konferensııa ótti. Atalǵan uıymnyń atyn qońyr tirshilik keshken qarapaıym eldiń qulaǵy shalyp qalsa da, onyń at­qaryp jatqan tirligin egjeı-tegjeıli bile bermesi anyq. Aqı­qa­tynda, ShYU qaýipsizdik pen yn­tymaqtastyqqa tolyq qyzmet ete aldy ma? Saıasattan tysqary qaý­ym ShYU sońǵy 10 jylda ne bitirdi? Turaqtylyǵymyzǵa ne berdi, tutastyǵymyzǵa yqpal etti me, dep saýal tastasa, bylaı dep túı­indi jaýap berýge bolar edi. Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my 10 jylda turaqtylyqpen já­ne qaýipsizdikpen qamtýdyń, ja­han­dyq jańa qaýip-qaterlerge qarsy birigip kúres júrgizýdiń negizgi faktoryna aınaldy. Uıym­nyń halyqaralyq-quqyqtyq ba­zasy jasaldy. Jeke ınstıtýt retinde qalyptasý jolynda ózara is-qımyl tetikteri bekitilip, «Lań­kestikpen kúres jónindegi» Shanhaı konvensııasy qabyldandy. 10 jylda osy baǵytta 40-qa jýyq qujat ázirlendi. Alaıda, búgingi kúni dúnıe áli mazasyz kúı keshýde. Aýǵanstanda turaqtylyq or­naǵan joq. Esirtki tasymaly men transulttyq uıymdasqan qyl­mys, lańkestik álemge qaýip tý­ǵyzýda. Uıym osy baǵyttaǵy jumysyn kúsheıte túspek. 7 jyl buryn Zańsyz esirtki aınaly­my­men kúres jónindegi kelisim qa­byldandy. Bıyl Astanada ótetin sammıtte «Esirtkimen kúres» stra­tegııalyq jobasy ázirlenbek. ShYU-ǵa múshe elderdiń, ba­qylaýshy memleketter men árip­testerdiń basyn qosqan halyq­aralyq jıyndy ashqan Qazaqstan Syrtqy ister mınıstriniń oryn­basary Qaırat Sarybaı: «Bul shara ShYU-nyń 10 jyldyǵyna arnalǵan. Endigi jerde osydan 10 jyl buryn qurylǵan uıymnyń bolashaǵy qandaı bolmaq? Basty problemalar aımaqtaǵy qaýip­siz­dik, jańa qaýip-qaterler desek, olardyń qalaı aldyn alýǵa bo­lady? Qalaı eńseremiz? Eńserý joldarynda biz qalaı ózara yn­tymaqtasamyz? Jańa ekonomı­ka­lyq-gýmanıtarlyq salada yqpal­dasý qalaı bolmaq?» degen saýaldar tastap, sarapshylardy osy máseleler tóńireginde eki kún oı bólisip, ortaq mámilege kelýge shaqyrdy. – Bizdiń maqsatymyz – jańa qaýip-qaterlerdi eńserýdiń jolyn izdeýde ózara yqpaldasý, – dedi Qaırat Sarybaı. Osylaısha ShYU-nyń 10 jyldyǵyna arnalǵan ha­lyqaralyq konferensııanyń ta­qyryptyq sessııalarynda qazirgi tańdaǵy eń ózekti máseleler jan-jaqty qozǵaldy. Konferensııa ba­rysynda aıtylǵan usyynys-pi­kirlerdiń aýqymdy bóligi 15 maý­symda Astanada memleket bas­shylary deńgeıinde ótetin kezdesýde talqylanbaq. Joǵaryda atap ótkendeı, konferensııa taqyryby uıymnyń qaý­ipsizdik salasyndaǵy 10 jyl­dyq kezeńdegi qyzmetine sholý ja­saýǵa arnalǵan. Alqaly jıynda qazirgi tańdaǵy eń ózekti máse­leler «Aımaqtyq qaýipsizdikti qam­tamasyz etýdegi ShYU-nyń ró­li men mańyzy», «ShYU-nyń ke­ńeıý keleshegi men halyqaralyq baılanystardy damytý», «ShYU keńistigindegi esirtki qaýpiniń ósý faktorlary», «ShYU keńistigin­degi jańa qaýip-qaterler» atty 4 sessııada keńinen sóz boldy. Alǵashqy sessııada aımaqtyq qaýipsizdik, onyń ishinde Aýǵan­standaǵy ahýal men lańkestik, separatızm jáne ekstremızmge qar­sy kúres máseleleri talqylandy. Al 2-sessııada jańa músheler qa­byldaý arqyly uıymdy keńeı­týdiń keleshegi jaıly sóz qoz­ǵaldy. Al 3-4-sessııalarda esirtki qaýpi, zańsyz kóshi-qon, adam men qarý saýdasy, transulttyq uıym­dasqan qylmystarǵa qarsy kúres pen tehnogendik jáne tabıǵı apat­tar, halyqaralyq aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý j­ó­ninde áńgime qozǵaldy. Erekshe atap ótken jón, ShYU-nyń Aımaqtyq lańkestikke qarsy qurylymy 2004-2010 jyldary 500 lańkestik oqıǵanyń aldyn alǵan. Bul týraly ShYU-nyń Aı­maqtyq lańkestikke qarsy qu­ry­lymy atqarýshy komıtetiniń dı­rektory Jeńisbek Jumanbekov málimdedi. Ol ShYU-nyń quzyr­ly oryndary lańkesterdiń 360 bazasyn anyqtaǵanyn resmı túr­de málimdedi. – Lańkesterdiń bazalarynan 317 jarylǵysh qurylǵylar, 1167 dana atys qarýlary men 1400-den astam jarylǵysh zattar tár­ki­lendi. 50-den astam adamnyń lań­kestik áreketterine tosqaýyl qoı­yldy, – dedi Jeńisbek Juman­bekov. Onyń aıtýynsha, 2010 jylǵy maýsym aıynda Astanada ShYU-ǵa múshe memleketter basshy­la­rynyń kezdesýinde birqatar qu­qyqtyq qujattarǵa qol qoıylǵan. Sonyń ishinde 2011-2016 jyl­darǵa arnalǵan ShYU-nyń Lań­kestik uıymdarǵa qarsy strate­gııasy qabyldanǵan. Eki kúnge sozylǵan jıyn ba­rysynda Qazaqstannyń ShYU qyz­meti boıynsha ulttyq úılesti­rýshisi ári Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrliginiń erekshe tap­syrmalar jónindegi elshisi Shahrat Nuryshev ShYU-nyń Astanada ótetin sammıtinde jańa mú­sheler qabyldaý qarastyrylmaı­tyny týraly jetkizdi. Jáne ol Astanada ótetin ShYU-nyń me­reıtoılyq sammıtinde uıymǵa múshe bolamyn dep nıet bildirýshi memleketterdiń mindettemeleri jónindegi memorandým bekitiletinin aıtty. – Byltyr Tashkentte ótken ShYU sammıtinde jańa memleketterdi qabyldaý boıynsha ereje qabyldadyq. Onda jańa el­derdiń qandaı talaptardy oryn­daý qajettigi aıtylǵan bolatyn. Bıyl Astanada ótetin mereı­toı­lyq sammıtte múshe bolamyn dep nıet bildirýshi memleketterdiń mindettemeleri jónindegi memorandým bekitiledi, – dedi Qazaq­stannyń ShYU qyzmeti boıynsha ulttyq úılestirýshisi Shahrat Nu­ryshev. Elimiz Syrtqy ister mı­nıstrliginiń erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisiniń aıtýynsha, Astanadaǵy sammıtte kirýge nıet bildirgen memleket uıymǵa qo­sy­lý úshin qandaı qarjylyq, qu­qyq­tyq mindetterdi oryndaýy kerektigi ǵana anyqtalady. Sondyq­tan onda jańa músheler qabyldaý máselesi qarastyrylmaıdy. Bu­ǵan deıin aımaqtyq bul uıymǵa kirýge Iran, Pákstan, Úndistan qyzyǵýshylyq bildirgen bolatyn. Alaıda, bul másele, Shahrat Nu­ryshevtiń sózine qaraǵanda, ShYU-da áli qarastyrylmaǵan. Sondaı-aq, konferensııanyń kelesi kúni ShYU aıasyndaǵy Aý­ǵanstanmen baılanys toby eki­jaqty baılanystardy ary qaraı qalaı nyǵaıtý qajettigin jáne qandaı talaptarǵa kóbirek kóńil bólý kerektigin pysyqtap jat­qany belgili boldy. – Qazaqstan tarapy Aýǵan­stanǵa 50 mıllıon dollarmen esep­teletin kólemde kómek kór­setti. Aýǵanstannan stýdentter qabyldap jatyr. ShYU-ǵa múshe Reseı, Qytaı sııaqty ózge elder de Aýǵanstanmen tyǵyz ekono­mı­kalyq yntymaqtastyq ornatýda. Biraq onyń bári ekijaqty negizde jasalýda, – dedi Shahrat Nury­shev. Onyń aıtýynsha, ShYU aıa­synda Aýǵanstanmen baılanys toby nátıjeli jumys jasaýda. Sonyń negizinde qazir olar eki­jaqty baılanystardy jáne uıym men Aýǵanstannyń ortasyndaǵy yntymaqtastyqty ary qaraı qa­laı nyǵaıtý kerek, qandaı talap­tarǵa kóbirek kóńil bólý kerektigin dáıektep jatyr. Jáne Taıaý Shyǵys elderindegi ahýal qazir búkil álemniń tynyshyn ketirip otyrǵanda, ShYU da odan beıtarap qala almaıtyny belgili. – Qazir Taıaý Shyǵys elderindegi ahýal boıynsha álemde eki­jaq­ty jáne kópjaqty konsýltasııalar júrgizilýde. ShYU aıa­synda ázirge mundaı sharalar jasalǵan joq. Degenmen, bul máseleni ShYU-ǵa tóraǵalyq etýshi el retinde Qazaqstan aldaǵy ýaqytta syrtqy saıası máse­le­ler­men aınalysatyn túrli mekemeler arasynda resmı nemese beıresmı jaǵdaılarda talqylaýdy josparlap otyr, – dedi ShYU-nyń Bas hatshysy Muratbek Iman­álıev. Onyń sózine qara­ǵan­da, bul pikirtalasqa qatysatyn barlyq talaptar óz uıǵarym­da­ryn ortaǵa salmaq. Ol Astana­daǵy ShYU-ǵa múshe memleket basshylarynyń sammıti kezinde de talqylanatyn bolady. Halyqaralyq ǵylymı-táji­rı­belik konferensııada, sondaı-aq lań­kestik-ekstremıstik uıymdar­ǵa qatysty BUU sheshimi ShYU aıasynda da qoldaý tabýy kerektigi sóz boldy. – ShYU-ǵa múshe memleketter lańkestik-ekstremıstik uıym­dar­dyń bárine birdeı tyıym salyp otyrǵan joq. BUU-nyń sheshimi bolsa da solaı bolyp otyr. Má­se­len, «Ál-Kaıda» uıymyna ShYU-daǵy 5 elde tyıym salynǵan. Qy­taılyq áriptesterimiz «Ál-Kaı­da» qyzmetin sezinbegendikten, oǵ­an qarsy eshqandaı sharalar qol­danǵan joq. Sol sııaqty Shy­ǵys Túrkistan ıslam qozǵalysy uıy­myna da 5 elde ǵana tyıym sa­lyn­ǵan, – dedi Jeńisbek Jumanbekov. J.Jumanbekovtiń pikiri myna­daı. BUU lańkestik-ekstremıstik uıymdarǵa qatysty arnaıy sheshim qabyldaǵannan keıin ShYU da biryńǵaı ortaq uıǵarymǵa kelýi kerek. Qazirgi tańda ShYU aımaǵyndaǵy 58 uıymnyń bes-altaýy boıynsha ǵana múshe elderde ortaq sheshim qabyldanǵan. Ony sarapshylar toby anyqtap bir sheshim jasaýy kerek. Qazir Qazaqstan ShYU aýmaǵyndaǵy 58 lańkestik-ektremıstik uıymdar­dyń 20-dan astamyna ǵana tyıym salǵan. Sondyqtan ShYU-daǵy qaıta qurylymdaý hatshylyqty ǵana emes, ondaǵy barlyq qu­ry­lymdardy da qamtýy kerek. О́ıt­keni, keıbir qurylymdarda derbes jumys jasaıtyn eki mekeme bar. Olar bir-birine baǵynbaıdy. Bul – durys emes. ShYU aıasyndaǵy áriptestik­tiń taǵy bir paıdaly qyry – oǵan múshe memleketterdiń quzyrly organdarynyń aqparattyq tur­ǵy­da qamtamasyz etilýi. Bul týraly Qazaqstan Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary Janat Jarasov aıta kele: – ShYU Aımaqtyq lańkestikke qarsy qurylymynyń málimetteri qorǵalǵan mamandandyrylǵan ban­ki qurylýda. Osynyń arqasynda memleketterdiń quzyrly meke­me­le­riniń jumysy jolǵa qoıylyp, tıimdi áreket etýde. Munyń aı­qyn mysaly – ShYU áskerı ve­domstvolarynyń «Beıbitshilik mıssııasy-2010» atty lańkestikke qarsy jattyǵýlary. Jáne Qysqy Azııa oıyndary kezinde kúshimizdi biriktire otyryp, qaýipsizdikti qamtamasyz ete aldyq, – dedi. Sonymen, bıyl ShYU-nyń As­tanada ótetin mereıtoılyq sam­mıti aldyndaǵy keleli jıyn da aıaqtaldy. Konferensııaǵa jınal­ǵan múshe memleketter – Qazaq­stan, Qytaı, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan, О́zbekstan, baqylaý­shy elder – Úndistan, Iran, Moń­ǵolııa, Pákstan, áriptes elder – Belorýssııa men Shrı-Lanka, son­daı-aq Aýǵanstan men Túrkimen­stan­nan kelgen qonaqtar Alma­tyda kóterilgen kóptegen kókeı­kesti máselelerdiń Astanada sheshimi tabylatyndyǵyna senim bildirdi. Aınash ESALI, Almaty.