...Bar júrekke jylý shashyp óleńim,
О́skemenniń tórinen teatr ashsam dep edim.
Qalamyzdyń ortasynan qazaqtyń
Sahnasyn túsimde kóp kóremin, dep jyrlap, О́skemenniń ózgeshe óń-kelbetin kórgisi kelgen Rústem Esdáýletov qazaqtyń shyǵarmashylyq tynysy keń, kelesheginen úlken úmit kúttirgen jastarynyń biri hám biregeıi bolatyn. Jasyndaı jarqyldaǵan jastyń qol sozǵan armandary qandaı asyl, bıik bolsa, ónerdi órge súıregen is-qımyly da sondaı nyq, naqty edi. Qaryshtap qadam basyp, qalyqtap qanat qaǵyp kele jatyr edi. Jazmyshqa amal bar ma, mańdaıyna kelte ǵumyr jazylypty. Mine, Rústemniń túsine kiretin syrly sahna, teatrdyń jańa ordasy shalqaq keıpimen, bar sán-saltanatymen Altaıdyń órinde, О́skemenniń tórinde tur. Biraq ishinde jarqyldaǵan rııasyz Rústem joq...
Shyǵys óńiri, óner janashyrlary, jaqyndary men dostary Rústem Esdáýletovtiń esimin ulyqtaý maqsatynda buǵan deıin de birneshe márte oblys kólemindegi sharalardy ótkizgen. Endi, mine, Memlekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń laýreaty, kıno jáne teatr akteri, aqyn, rejısser Rústem Esdáýletov atyndaǵy I respýblıkalyq Jastar jáne stýdentter festıvali saltanatty túrde ashylyp otyr. Shyǵys Qazaqstan oblystyq drama teatrynda shymyldyǵyn túrgen sharaǵa Astana, Almaty, Qaraǵandy, Kókshetaý, Semeı syndy qalalardan birqatar teatr ujymdary keldi. Festıvalǵa qatysýshylar aldymen Rústem Esdáýletov shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kórmeni tamashalady. Kórmege rejısserdiń túrli teatr festıvalderinde qol jetkizgen jetistikteri men marapattary, teatr tarlandarymen jáne áriptesterimen, sondaı-aq jumys barysynda túsken fotosýretteri, óleńder jınaǵy men túrli jınaqtarǵa engen toptamalary jáne baspasóz betindegi estelikter qoıylypty. Tuńǵysh ret uıymdastyrylǵan teatr merekesi úsh kúnge jalǵaspaq. Qońyr kúzdegi adamnyń janyn terbeıtin rýhanııat merekesiniń ashylýymen oblys ákiminiń orynbasary Jaqsylyq Omar quttyqtap, rýhtas dosy týraly shynaıy syr shertti.
– Keıde Rústem quıryqty juldyzdaı jarq etip ómirden ótip ketpegende, bizdiń mádenıetimiz, ádebıetimiz, ónerimiz, teatrymyz qazirgi deńgeıinen bir saty joǵary turar ma edi dep barmaǵymyzdy shaınap ókinemiz. Anyǵy osy. О́ıtkeni ónerde biriniń bilimi, biriniń talanty, biriniń minezi jetpeı jatady. Osynyń barlyǵy bir Rústemniń boıynda bar edi. Onyń bolmysyn, shyǵarmashylyǵyn, qaıratkerligin, ustanymdaryn jaqyn dostary, kórermenderi men jerlesteri jaqsy biledi. Rústem týraly kóp aıtýǵa bolady. Ol barlyǵynyń tilin taýyp, teatr trýppalary arasyndaǵy ymyraǵa júrip, О́skemende qazaq teatrynyń baıraǵyn qalaı jelbiretemin dep dep ter tókti. Sol ter, múdde tekke ketken joq! Osydan biraz ýaqyt buryn óńirimizde ótken respýblıkalyq drama teatrlary festıvalinde Rústem dosymyzdy eske alýǵa arnalǵan aýqymdy shara uıymdastyrsaq, respýblıkamyzdyń barlyq tarapynan teatr ujymdaryn shaqyrsaq, oǵan jastar teatrlary qatyssa degen oıymyz búgin júzege asty. О́ıtkeni Rústem qazaqtyń ónerdegi jastarynyń bet-beınesi bolyp qalyptasyp, eldiń jadynda da sol bolmysymen qaldy, dedi Jaqsylyq Omar. Oblys ákiminiń orynbasary festıvaldi dástúrli túrde jyl saıyn uıymdastyrý kózdelip otyrǵanyn jetkizdi.
Budan keıin Rústemniń ómiri men ónerinen syr shertken «Bórinama» derekti fılmi kórsetildi. Atalǵan fılmde qazaqtyń ádebıeti men mádenıetine talantty ul-qyzdardy syılaǵan irgeli áýlet, aýyldaǵy Orazbaı ákeniń máýeli baǵynda qııaly júırik bolyp ósken armanshyl bala, onyń óz baǵytyn aıqyndaǵan jastyq shaǵy men shyn júırikke tusaý joq ekenin tanytqan sahna men sahna syrtyndaǵy san túrli eren eńbegi baıandalady. Kadrda otyz bir jasynda talaı bıikterdi baǵyndyryp úlgergen Rústemniń ólsheýli ómiri de saǵat tilimen syrtyldap, adam balasynyń bul pánıdegi maqsat-muratynyń mánin asha túsedi. Sankt-Peterbýrgte reseılik áıgili teatr tarlany Dodınniń tálimin alǵan Rústemniń sol kezdegi ózi jetekshilk jasaǵan Jambyl atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan oblystyq teatryn Stanıslavskıı júıesimen qaıta qurýy da ónerdegi jansebil eńbeginiń bir kórinisin pash etti. Shyn máninde, onyń toqyraý jyldarynda perıferııa túgili ortalyq qalalarda umyt bolýǵa aınalǵan qazaq teatryn qaıta jańǵyrtýshy, túletýshilerdiń biri bolǵanyna osy fılmdi kórgende kóz jetkizdik.
Fılmniń tusaýkeser kórsetiliminen soń festıval qonaqtarymen az-kem áńgimelesken edik. Bıyl 80 jasqa tolyp otyrǵan Qazaqstannyń halyq ártisi, shyǵarmashylyq ǵumyryn Semeıdegi Abaı atyndaǵy teatrmen baılanystyrǵan Beken aqsaqal Imahanov ónerdegi ózgeshe inisi týraly fılmdi kózine jas alyp, úlken tolqýmen kórgenin jetkizdi.
– Shyǵys jurtshylyǵy aqqan juldyzdaı ómirden erte ótse de, qazaq ónerine úlken eńbek etip, rejısserligi men akterligine qosa adamı kelbetin kórsetip ketken Rústem Esdáýletovti eske alyp jatyr. Azamattyń atyn óshirmeı, teatrda atqarǵan eńbegin nasıhattap, tuńǵysh ret jastar festıvalin ótkizip jatqanyna óte qýanyshtymyn. Bul – óńirde ónerge, Rústemniń shyǵarmashylyq murasyna úlken qamqorlyq jasalyp otyrǵanyn kórsetedi, – dedi qazaq teatrynyń ardageri.
T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń kafedra meńgerýshisi, belgili ónertanýshy Baqyt Nurpeıis Rústemniń ónerdegi zerthanasymen stýdenttik kezden tanys ekenin aıtty.
– Kelinshegi Marjanmen tabysqan sátteri, jastyq romantıkalyq shaqtary, bári esimde. Biz onyń ár qadamyna mán berip otyrdyq. Aıaq astynan jınalyp, О́skemenniń teatryna bet burǵanda da senimdi boldyq. О́ıtkeni ol ózi qolǵa alǵan isti bıigine jetkizip, núktesin qoıǵansha toqtamaıtyn. Rústem Tahaýı Ahtanovtyń «Áke men bala» pesasynan bastalǵan alǵashqy talpynysymen-aq tańǵaldyrdy. Sol kezde kóptegen óner ujymdary festıval údesinen tabylsa da, qoldaý tappaı, bara almaı qalýshy edi. Al Rústem barlyǵymen til tabysa biletin. Kókshetaýda ótken aımaqtyq festıvalda Rústemniń «Tolǵaq» qoıylymyn tamashaladym. Naǵyz psıhologııalyq spektakl boldy. Akterlik ansambl de keremet. Kásibı emes akterlerden júrek terbeıtin qoıylym jasaı bildi. 2009 jyly Qaraǵandyda Birjan saldyń 175 jyldyǵyna arnalǵan festıvalda «Atymdy adam qoıǵan soń» spektaklin alyp keldi. Qazylar alqasynda Baǵybek Qundaqbaev, Áshirbek Syǵaı, Álııa Bópejanova, Talǵat Temenov sııaqty talǵamy joǵary óner maıtalmandary boldy. Soǵan saı qoıylymdar da úlken tolǵanyspen júrip jatty. Aǵalarymyz jastardan jylt etken jańalyq, jaqsy dúnıe kórse erekshe qýanatyn. Rústemniń spektaklin eksperımenttik tyń týyndy retinde joǵary baǵalady. Munyń aldynda onyń «Mahambet» qoıylymy sátsiz bolǵan edi. Bir jaqsysy, ár eskertýdi eskeretin. Teatr synshylarynyń synyn muqııat tyńdaıtyn ári kótere biletin. Biz onyń belgili teatr qaıratkeri bolatynyna kámil senetinbiz. О́skemen teatryn halyqaralyq deńgeıge shyǵaramyn degen oı-armany iske asty. Onyń qoıylymdary Túrkııa, Bashqurtstan kórermenderin tańǵaldyrdy. Shet eldegi áriptesteri Rústemniń dúnıeden ótkenin estigende qatty qaıǵyrdy, joqtady, – dedi ónertanýshy Baqyt Nurpeıis.
Al jezdesi Qaıyrbek Qaıyrsynov Rústemniń alańǵasarlyǵy da bar edi deıdi. Úıge kelgen saıyn arsalańdap, barlyǵyn kúldirip júretin ol bir jyldary «Qazaqstan» ulttyq arnasynda «Tańsholpan» baǵdarlamasynda jumys istegen.
– Birde Rústemniń «Jumystan qalyp bara jatqan soń betimdi jýa salyp, nár tatpastan aıaldamaǵa tarttym. Aıaldamaǵa kelsem avtobýs kútip turǵan jurttyń bári maǵan údireıe qaraıdy. Bular nege qaraıdy dep oılap-oılap, ústime qarasam, tátemniń paltosyn kıip ketippin», dep kúldirgeni bar. Taǵy birde jumystan sharshap, dostarymen birge júrgen kezi bolsa kerek. Kelinshegi Marjan qońyraý shalady. Dostarynyń janynda áli de otyra túskisi kelgen Rústem «Marjan, men Marat aǵamen birge júrmin» dep telefondy qoıa salypty. Belgili óskemendik kásipker Marat Muzaparov Rústemdi jaqsy kóretin. Marat aǵasynyń qasynda júrgenin estigen soń kelinsheginiń kóńili tynyshtalady. Bir kezde Marat aǵasynyń ózi Marjanǵa qońyraý shalady. Rústemdi suraıdy. «Sizben birge júrmin dep edi ǵoı» deıdi ań-tań bolǵan kelini. Bir kezde Rústemniń ózi zvondapty. «О́ı, sen qaıdasyń, Marat aǵa zvondap jatyr. Nege ótirik aıtasyń» deıdi ashýlanǵan kelinshegi. «Marjan, Marjan, tura turshy. Ne bolyp ketti ózi?» depti sonda qapelimde sóz taba almaı qalǵan Rústem. Ol aýylda ósti. Bala kezinde jylqy baptaǵandy, ıt asyraǵandy unatýshy edi. Ulym Rýslan ekeýi teteles. Biz ol kezde Zaısan qalasynda turatynbyz. Demalys saıyn aýylǵa keletin edik. Rústem bala ǵoı, ishi pysyp, Rýslandy kútip otyrady. Úlken Qarataldaǵy úıleriniń qasynda avtobýs aıaldamasy bar bolatyn. Biz avtobýstan túsip jatsaq, aıaldamada bizdi kútip Rústem otyrady. Janynda joıan-joıan bes ıti qatar-qatar otyrady. Osyndaı erekshe bolmysy esimde. Dosqa adal edi. Ustazdaryn qatty qadirleıtin. Keıin stýdent kezinde de, jumys istep júrgen shaǵynda da Asanáli Áshimov, Maman Baıserkenov aǵalarynyń atyn aýzynan tastamaıtyn, dep eske aldy jezdesi Qaıyrbek Qaıyrsynov.
О́skemenge shaqyrtý alyp, óńir ónerin óristetýge bel baılaǵan alǵashqy sátinen-aq Rústemniń erekshe jastyq jigerin baıqadym, deıdi apaıy Rıza Esdáýletova. Bastapqyda bizdiń úıge kelip turdy. Keıin páter jaldady. Bolmysy maksımalızmge toly jas rejısser birden «Tomırısti» qoıdy. Baryp kórdim. Shyn aıtam, qarnym ashty. Kóńilim tolmady. Akterlerdiń daýysy qumyǵyp shyǵady. Oıyn álsiz. Saq patshasy týraly shyǵarma ǵoı. Biraq sahnadaǵy patshamyz patsha emes, qaıyrshy sııaqty. Durys kostıýmderi joq. Sol kezdegi teatr basshylary spektakldiń bıýdjetine bar-joǵy 200 myń teńge bólgen eken. Úıge kelgen soń mundaı spektakl qoıýǵa bolmaıtynyn aıttym. Erteńinde teatrdyń basshylary da qatty sógipti. Unjyrǵasy túsip úıge keldi. Qarasam, synyp keteıin dep tur. Biraq áleýeti bar. Sodan dem berdim. Erteń kórermennen, festıvalderde áıgili ustazdardan estigenshe, qateligińdi, kemshiligińdi qazir estigeniń jaqsy. Túzeýge múmkindik bar dedim. Sodan eki jyl teatrǵa barmadym. Eki jyldan keıin kezdeısoq «Bes tıyn» spektakline bas suǵyp edim, birden baýrap aldy. Osyda keıin teatrdaǵy premeralardan qalmaıtyn boldym. Jap-jas bala bolyp kelgen Rústem kóz aldymda shyǵarmashylyq tulǵa retinde bıiktep bara jatqanyna kýá boldym, dedi Rıza Esdáýletova.
Jary Marjan búginde Rústemniń tútinin óshirmeı, artynda qalǵan Oljas, Botagóz, Hanzada, Nurzada esimdi balalaryn tárbıelep otyr. Aıtýynsha, Rústemniń balalary da búldirshin kezderinde únemi kishkene tekshelerdi teatr retinde qalap oınaǵan eken. Endi, mine, ákesi de, balalary da armandaǵan sol záýlim teatrda kúlli kórermen rejısser rýhyna taǵzym etip, ónerdiń shamshyraqtary bolatyn teatrdyń jańa býynyna tilektestik tanytpaq.
Jadynda áseldeı tátti ásem kúnderi jańǵyrǵan bolar, jary Marjan kóp sheshilmese de qazaqtyń teatr ónerin damytamyn dep janyn bergen Rústemniń atynda respýblıkalyq festıval uıymdastyrǵan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń basshylyǵyna, Mádenıet, arhıv jáne qujattama basqarmasyna, oblystyq teatr jetekshiligine rızashylyǵyn bildirdi.
Búgin jastar men stýdentterdiń teatr ujymdary R.Muqanovanyń «Máńgilik bala beıne», M.Shahanovtyń «Tanagóz», M.Áýezovtiń «Qaragóz», al erteń Iran-Ǵaıyptyń «Qorqyttyń kóri», I.Saparbaıdyń «Syǵan serenedasy» jáne Abaıdyń «Atymdy adam qoıǵan soń...» atty oı-tolǵanysy arqaý bolǵan qoıylymdaryn sahnalamaq. Kelińizder, kórińizder!
Dýman ANASh, О́skemen