Saǵat jóndeýshi

Árıne, maǵan Ábdirashıd Shırhanov sııaqty ǵajaıyp kásip ıesimen jolyǵýdyń sáti túspedi. Adal eńbegimen baqytty, baqýatty ǵumyr keshken aqsaqaldyń baqılyq bolǵanyna da onshaqty jyldyń júzi bolyp qalypty. Uıaly kózine zııalylyq tunǵan, úlken bir áýlettiń ıesi bolǵan uıǵyr qarııasy qarapaıym kásippen adamdardyń ólsheýsiz qurmetine bólenip ótýge bolatynyn dáleldegen, dáripteýge laıyq ǵajaıyp jan eken. Dinmuhamed Qonaevtyń saǵat jóndeýshisi atanǵan aqsaqaldyń taǵdyrynan taǵylym alarlyq tustar jetkilikti. Júzbe-júz otyryp, osyn­daı sırek adammen syrlasa al­masaq ta, Ábdirashıd Shır­ha­nov­tyń ósip-óngen urpaǵy, Al­matydaǵy Jibek Joly kóshesi boıyndaǵy jarty ǵasyrǵa jý­yq tapjylmaı turǵan saǵat jón­deıtin dúńgirshegi onyń ornyn esh joqtat­paı­dy. Qysqasy, joq adam­dy izdetken nendeı jáıt edi? Osy arada mindetti túr­de Ábdirashıd aq­sa­qal­dyń Gınnestiń rekordtar kitabyna esimi engenin aıta ketken lá­zim. Ol kisi 65 jyldyń ishinde 500 myńnan astam saǵat jóndep jáne saǵat jóndeýshilerdiń 41 adamnan turatyn áý­le­tin qurýshy degen ataq­qa resmı túrde ıe bol­ǵan.  Iаǵnı, onyń ózi­­nen tikeleı taraǵan uldary, nemereleri men kúıeý balalary osy kásipti áli kúnge deıin násip etip otyrǵan ja­ıy bar. Jáne Ábdi­r­a­shıd Shır­ha­nov­tyń saǵat jóndeıtin dúń­­­­girshegi de sol baıaǵy kú­ıin­de, sol baıa­ǵy ornynda san myńdaǵan sa­ǵat­tar­dyń toqtap qalǵan «jú­re­gine» jan bitirýmen keledi. Tyqyldaǵan tilimen ýaqyt­tyń únin shyǵaryp turǵan sa­ǵattar – qazirgi eń kúrdeli me­hanızmderdiń, tipti kompıýter­diń de atasy ekeni aıtylyp qalady. Aqıqatynda solaı. Qa­rapaıym qol saǵattardan bastap, ǵumyry ǵasyrlardan da asyp jyǵylatyn sırek kezdesetin saǵattarǵa deıin kiltı­panyn taýyp jóndeı biletin jan qaı kezden, qaı ýaqyttan bastap Dinmuhamed Qonaevtyń jeke saǵat jóndeýshisi bolǵany ózine ǵana málim. Bizge belgilisi, baılyqqa qyzyqpaǵan Dımash aǵadaı tulǵanyń jeke sa­ǵattarynyń kolleksııasy bol­ǵany jáne olardy tekserip, jón­­dep, ýaqytyn durystap oty­rý tek Ábdirashıd Shır­ha­novqa ǵana  buıyrǵan. Adam tanı biletin, qolynan is keletin jandardy qashanda qas­ter tutqan Dımash aǵamyz saǵat jóndeýshisin óte syı­laǵan desedi. О́z isiniń has sheberine Qo­naev­tyń ǵana emes, Eızensh­teın­niń, Brejnevtiń, Lıashen­ko­nyń de saǵatyn jóndetýge alyp kelip otyrǵan. Onyń 65 jyl boıy  «tiriltken» jarty mıllıonnan astam saǵattaryn tizbektesek, múmkin basqa da tanymal tulǵalar shyǵa keler, bál­kim?! Biraq, másele Shır­ha­novtyń kimderdiń saǵatyn jón­degeninde emes, qalaı jónde­ge­ninde, ǵalamat bilgirliginde! Any­ǵyraǵy, saǵat sheberi mun­daı áıgili jandardyń saǵatyn jóndedi degennen góri, restavrasııalap otyrǵan desek durys bolatyn sekildi. – Bizdiń ákemiz ǵana emes, babamyz da saǵat jóndeı bilgen eken. Biraq, ákemizdi bul ká­sipke shyndap baýlyǵan adam  Iý Anlaı degen qytaı sheberi kó­rinedi. Al babamyzdyń 1900 jyly Germanııadan aldyrtqan kishigirim stanogy bolǵan. 1898 jyly jasalǵan osy qol sta­nogymen saǵattyń eń maıda, eń kúr­deli bólshekterin jasap shy­ǵarýǵa bolatyn. Qazir ol stanok bizdiń áýlettiń eń qadirli jádigeri. Ata-babamyzdyń kózin­deı bolyp tur, – deıdi Áb­di­ra­shıd aqsaqaldyń uly Ábdi­májıt Shırhanov. – Ákemiz Qonaevpen de osy­laı tabysqan. Dı­mash aǵanyń kolleksııasynda sırek kezdesetin kóne saǵattar da bolǵan. Solardyń tilin bilgen adam bizdiń ákemiz. Brejnevtiń de «Vympel» degen qalyńdyǵy bar bolǵany 2 mm. saǵaty bolypty. Bul dúnıe­jú­zindegi eń sırek, eń juqa saǵat. Juqalyǵy Shveı­sa­rııanyń saǵat­tarynan da asyp tús­ken. Brej­nevtiń sol saǵaty Almatyǵa kelgende buzylyp qa­lady. Sony Bas hatshynyń kó­mek­shileri bizge alyp kelgen eken. Ákemiz nemis stanogynyń kó­megimen osy sa­ǵatty jóndep bergen. Lenın­grad­taǵy Ermıtaj saǵattaryn, Germanııadan ákelin­gen keıbir sa­ǵattarǵa da jan bitirgen, – deıdi maqtanyshpen uly Ábdimájıt. – Adamnyń jasaǵanyn – adam jasaıdy. Tek erinbeseńder bol­ǵany. Biraq, zeınetkerden aqsha almańdar. Imandy bolyńdar, ıman bar adamda – ynsap ta bo­lady. Tek synyp qalǵan, sa­lyp bergen bólshegińniń ǵana aqysyn al. Qart adamdardy rıza etip jiberińder!  Batasyn berip, rahmet aıtyp ketse – isteriń alǵa júredi dep otyratyn ákemiz, – deıdi uly Ábdimájıt bizge. Uldary ákeleriniń muqtaj adamdarǵa únemi qaraılasyp, oty­­ny joqqa otyn,  kúıi joqqa qolǵabys etip júretinin da ys­tyq yqylaspen eske alady. «Batamen – er kógeredi, jań­byrmen – jer kógeredi» degen sózdiń ras ekendigine osy áń­gimeden keıin taǵy da kózińiz jete túsedi. Qazaqstanda tatý-tátti, baqýatty kún keship kele jatqan áıgili de qadirli uıǵyr áýleti osy Shırhanovtar. Ábdirashıd aqsaqal 82 ja­syn­da óz urpaǵynyń orta­synda, sońǵy sátterine deıin saǵattaryn tyqyldatyp jóndep otyryp, aýyr­­maı-syrqamaı kóz jumǵan. Al myna bir estelikte, ıaǵnı 81-ge kelgen týǵan kúnine 10 ba­la­synan týǵan 40 nemeresi men 14 shóberesi, aǵaıyn-tý­ǵan­dary qatysyp, tóbelerine kóter­geni týraly aıtylady. Sodan beri de toǵyz jyl ótip, talaı tań atyp, kesh batyp, Shırhanov­tar­dyń basyna bas, jasyna jas qo­sylyp jatqan jaıy bar. Bul otbasynyń árbir mú­shesi aı­nalasyna adal eń­be­gimen syıly. Qazir Ábdirashıd atanyń dúńgirsheginde ekinshi uly Abdýlatıf saǵat jón­dep otyr. Myna sa­ǵat­ty men jóndeı al­maı­myn dep aıt­paıdy. Esin bilip, etegin jap­qaly beri ákesi qan­daı saǵat jónde­megen, qan­­daı saǵatqa jan bitirmegen. Ákeniń ja­nyn­da tapjylmaı oty­ryp, ká­sibin ba­qy­laǵan bala­la­ry kip-kish­ken­taı «jú­regi» bar saǵat­tyń árbir ból­shegin bes saýsa­ǵyn­daı jattap óse­di. – Saǵattardyń ishinde kúrdeliligi jaǵynan, bólshekteriniń esepsiz kóptigi jaǵynan «Repetıtor» alda edi. Bul saǵat qazir tek mýzeılerde ǵa­na bar. Ákemiz ony aıt­paǵannyń ózin­de syrbaz «Seı­ko», «Orıent», senimdi «Pobe­da­ny» sýda júzgen ba­lyqtaı tilin tabatyn. Ja­pon sa­ǵattaryn ja­pon­dardyń ózi sııaqty dál jú­redi ári tap-tuınaqtaı dep jaqsy kó­retin, – deıdi sheberdiń uldary. Sırek mamandyq ıesi bolmasa da, Shırhanovtyń qarapaıym saǵat jóndeýshi­si bolsa da asa tanymal­dy­ly­­ǵynyń syry nede? Al­dymen sheberliginde, sosyn adaldyǵynda bolsa kerek. Onyń ústine ol kisi 39 jyl boıy bir jerde, bir dúń­gir­shekte taban aýdarmaı ju­mys istegen. Myna qyzyqty qarańyz, uldarynyń aı­tý­yn­sha, ol kisi týraly túrli basylymdarda 39 maqala ja­ryq kórgen jáne 2 derekti fılm túsirilgen. Ýaqyt árıne alǵa jyl­jýda, dúńgirshegi de azdap ornynan jyljyǵan, eń bas­tysy kásibi ózi ketken soń da jalǵasyn tapqanyna qýa­nasyń. Alty uly da, tipti tórt qyzynyń da saǵat jóndeýge ıkemi bar. Áýlet­terinen basqa da ismerler, zergerler shyqqan. Shır­ha­nov­tyń zergerlik óner qon­ǵan uly – Ábdýhamıt. Qazir ózge uldary Abdýlazız men Shýhrat, kenjesi Abdýǵanı da tyrsyly toqtaǵan saǵat kórse tosyrqap turmaıdy. Baqytty ǵumyr keship, tal egip, ul-qyz ósirip, adal ká­sippen aınalysqan ǵa­ja­ıyp ǵumyr ıesi dúnıeden ozǵanda Almaty basylym­dary: «Ýa­qyt ámirshisiniń júregi toq­tady» dep óki­nish­pen ja­zyp­ty. Qara­pa­ıym kásipti keremet ónerge, ómiriniń ózegine aınal­dy­ryp, tamasha ta­ǵy­lym­men ómir súrgen jan óz isin de óz bıigine kóterip ketkenin qalaı tánti bolmassyń. Ju­mystyń jamany, maman­dyq­tyń qory bolmaıtynyn osyndaı qasıetti jandar ǵana ulyqtaı almaq! Aınash ESALI, Almaty. Sýrette: Ábdirashıd ShIR­­HANOV. 90-shy jyldar.