Qazirgi zamanǵy geologııa – bul jer qyrtysy jáne Jerdiń neǵurlym tereń salalary, quramy, qurylymy, qozǵalysy jáne jer qyrtysynyń damý tarıhy men ondaǵy paıdaly qazbalardyń ornalasýy týraly óte kúrdeli ǵylymdar kesheni. Geologııanyń basty mindeti túrli elderdiń halyq sharýashylyǵy men ekonomıkasyn mıneraldy-shıkizattyq resýrstarmen qamtamasyz etý bolyp tabylady. Progrestiń damýy jáne álemdegi halyq sanynyń artýy sebepti mıneraldy-shıkizattyq resýrstardyń róli men ony paıdalaný kólemi únemi ósý ústinde.
Oǵan Qazaqstannyń qazirgi zamanǵy tarıhy naqty dálel bola alady. Buǵan deıin keńestik geologtardyń kóptegen býyny qurǵan qýatty mıneraldy-shıkizattyq resýrstardy tolyqtaı óz menshigine ala otyryp, bizdiń elimiz kúrdeli ótpeli kezeńdi eńserip, qysqa merzimde ekonomıkalyq táýelsizdikke jáne ónerkásiptiń ózge salalaryn damytýǵa, sondaı-aq, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa qol jetkize bildi. Bul sala qazirdiń ózinde Qazaqstan ekonomıkasynyń negizi bolyp otyr, bizdiń zertteýlerimiz kórsetkendeı, eldegi mıneraldy-shıkizattyq resýrstardyń sarqylmaýyna baılanysty onyń odan arǵy tabysty damýdyń bazısi bolý múmkindigi zor.
Mıneraldy-shıkizattyq resýrstar Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýyn aıqyndaı otyryp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq saıasat júzege asatyn irgetasqa aınaldy. Birinshiden, shıkizat sektorynan túsetin tabystardyń bir bóligin óńdeý salasyna tıimdi túrde bólý jańa tehnologııalardyń arqasynda qosylǵan quny joǵary, ishki jáne álemdik rynoktarda básekege qabiletti ónim alýǵa jaǵdaı jasaıdy. Ekinshiden, ındýstrııalyq damýda tek dástúrli shıkizatty paıdalaný kólemi ǵana artyp qoımaı, sonymen birge jańa serpindi tehnologııalardy paıdalaný nátıjesinde birinshi kezekte sırek kezdesetin metaldardan turatyn jańa paıdaly qazbalarmen qamtamasyz etý de talap etiletin bolady.
Qazaqstanda geologııa ǵylymynyń damýy ótken ǵasyrda belgili ǵalym Q.I.Sátbaevtyń basshylyǵymen júrgizilgen keń aýqymdy óńirlik-geologııalyq jumystarǵa negizdeldi. Ol jumystar barlyq ǵylymı jáne ǵylymı-óndiristik geologııalyq zertteýlerdiń negizine aınaldy. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy mıneraldy resýrstardyń keń kólemdi áleýeti osy zertteýlerdiń arqasynda paıda boldy. Sonyń bári respýblıkanyń qarqyndy damýyn jáne qýatty ónerkásiptik memleket retinde qalyptasýyn qamtamasyz etti.
Osylaısha, ǵylym men óndiristiń arasynda tyǵyz baılanys júzege asyryldy. Júıeli geologııalyq zertteýlerdiń arqasynda Qazaqstan ken óndirý, metallýrgııa, hımııalyq-tehnologııalyq, energetıkalyq jáne ónerkásiptiń ózara baılanysty ózge de kóptegen salalary úshin damý bazasyna ıe boldy.
Qazirgi jaǵdaıda ken oryndaryn ashýda ǵylymnyń kóbirek qajet bolýynyń ózine tán sebepteri bar.
Birinshi sebep. Bir qaraǵanda jaǵdaıdyń qolaıly kórinetindigine qaramastan, Qazaqstanda basymdyqqa ıe kóptegen paıdaly qazbalar, ásirese, tústi metall boıynsha ótkir tapshylyq paıda bolýda. Qazirgi ýaqytta elimizde, álemniń ózge de óńirlerindegi sııaqty «ońaı ashylatyn ken oryndary» qory sarqylyp keledi. Paıdaly qazbalardy qarqyndy óndirý onyń rentabeldi qorlarynyń juqarýyna ákelip soqtyrýda. Sonyń saldarynan elde ken oryndaryn ashý jyl ótken saıyn anaǵurlym kúrdelenip, kóp eńbekti qajet etýde jáne qymbatqa túsýde. Sondyqtan da paıdaly qazbalardyń ken oryndaryn izdeý men barlaýdyń strategııasy men taktıkasyna túzetýler engizý qajet. Mine, dál osynda geologııa ǵylymy aıryqsha ról atqarýy tıis.
Ekinshi sebep. Ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııa Jahan týraly, Jer planetasy týraly jańa bilimderdi ıgerýge, jekelegen óńirlerdiń damýyna, tıisinshe Qazaqstannyń búkil aýmaǵy men jekelegen óńirlerindegi geologııalyq damý men jer qoınaýynyń qurylymy týraly aqparattardyń jyldam jańarýyna, jańa teorııalyq ıdeıalardyń, tujyrymdamalar men tehnologııalardyń paıda bolýyna ákelýde.
Turaqty esep júrgizý jáne ǵylymı progresti paıdalaný qajettiligi geologııalyq barlaý jumysyndaǵy ǵylym men óndiristiń ajyraǵysyz baılanysyn burynǵydan da beter aıqyndaı tústi. Innovasııalyq qyzmet olardy ózara jaqyndastyrýdyń neǵurlym tıimdi joly bolýy múmkin. Paıdaly qazbalardy boljaýdyń, izdeý men barlaýdyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda jańa teorııalar men tujyrymdamalardy, ǵylymdy qajet etetin tehnologııalardy qurýǵa jáne ıgerýge degen qajettilik ınnovasııalyq qyzmetti damytýǵa ıtermeleıtin mańyzdy faktor bolmaq. Salanyń jańa sapalyq deńgeıge kóshýinde memlekettiń oń ekonomıkalyq saıasaty ınnovasııalar úshin sheshýshi syrtqy yntalandyrýshy kúsh bolyp tabylady.
Qazaqstan Respýblıkasy Geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetiniń qoldaýymen biz naryq ekonomıkasynyń talaptaryn, sondaı-aq, bilim berý, ǵylym men óndiristiń ıntegrasııalanýyn eskere otyryp, Qazaqstannyń mıneraldy-shıkizattyq resýrstaryn tolyqtyrýdy ǵylymı qamtamasyz etýdiń strategııasyn ázirledik. Ol biz basshylyq jasaıtyn Kaznedra, Q.I.Sátbaev atyndaǵy Geologııa ǵylymdary ınstıtýty, Geologııalyq-geografııalyq zertteýler ortalyǵy jáne basqa da jetekshi uıymdardyń ǵylymı-uıymdastyrýshylyq qyzmetiniń negizine alyndy. Qazirgi zamanǵy teorııalyq jáne praktıkalyq taldaýlar men tehnologııalardyń negizinde kópsalaly irgeli jáne qoldanbaly keshendi zertteýler júrgizilip, oǵan paıdaly qazbalar qorlaryn tolyqtyrý boıynsha zertteýlerdi ǵylymı qamtamasyz etýdi tıimdi júzege asyryp kele jatqan Qazaqstannyń búkil uıymy qatysty. Qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde Qazaqstannyń jáne jekelegen óńirlerdiń eń jańa boljaý-mıneragenııalyq jáne keshendi geohımııalyq kartalary, irgeli boljamdardan turatyn jáne Qazaqstannyń mıneraldy resýrstaryna strategııalyq baǵa berýdiń negizine aınalǵan iri monografııalar basylyp shyqty.
Bizdiń zertteýlerimizdiń qorytyndylary halyqaralyq bedeldi forýmdar men praktıkalyq salalarda synaqtan ótti. Memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptamanyń (álemniń jetekshi ǵalymdaryn tarta otyryp júrgizilgen halyqaralyq aýdıttiń) qorytyndysy boıynsha mıneraldy-shıkizattyq resýrstar salasyndaǵy ǵylym men tehnıkanyń Qazaqstan úshin aıqyndaýshy mańyzǵa ıe ekeni atap kórsetildi jáne bizdiń boljamdyq jumystarymyzǵa joǵary baǵa berildi.
Bul jumystar qazaqstandyq jáne sheteldik jer qoınaýyn paıdalanýshylar arasynda úlken suranysqa ıe.
Qazaqstannyń paıdaly qazbalardy anyqtaýdaǵy úlken perspektıvalaryn, sondaı-aq, mıneraldy-shıkizattyq resýrstardy damytýdyń problemalaryn, mindetteri men strategııasyn kórsetetin osynaý jumystardyń nátıjeleri Memleket basshysyna usynyldy.
Aıta ketý kerek, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jer qoınaýyn paıdalanýshylar mıneraldy-shıkizattyq resýrstardyń tolyǵyp otyrýyn qamtamasyz etetin bolady degen úmit zor bolatyn. Biraq ol úmit aqtalǵan joq. Jańa ken oryndaryn izdeý – ol kólemdi qarjy shyǵyndaryn qajet etetin jáne ıgerý merzimi 10-15 jylǵa deıin sozylatyn táýekeli mol joba. Onyń bári barlyq ýaqytta birdeı sheteldik jáne otandyq ınvestorlardy tarta qoımaıdy. Jeke kompanııalar, jer qoınaýyn paıdalanýshylar jáne basqa da ınvestorlar qaıtarymy uzaq merzimge sozylatyn keń aýqymdy geologııalyq zertteýlerdi qarjylandyrýǵa bara bermeıdi. Olardyń geologııalyq barlaý jumystaryna bóletin shyǵyndarynyń azdyǵy sondaı, onyń ózi ken oryndaryn bólý sheńberindegi ózderiniń derbes mindetterin sheshýdi de qamtamasyz ete almaı jatady. Sonyń saldarynan Qazaqstan aýmaǵyn keshendi geologııalyq zertteý, izdeý jáne ǵylymı-zertteý jumystarynyń doǵarylyp qalǵany sonshalyq, is júzinde salany, jınaqtalǵan tájirıbeni, Qazaqstannyń geologııalyq qyzmetiniń ınjenerlik jáne ǵylymı áleýetin joǵaltý úderisi bastaý aldy. Munyń ózi bolashaqta resýrstyq daǵdarystyń bastalýyna aparyp soqtyrýy ábden múmkin.
Búginde memlekettiń jańa qurylymdardy qura otyryp, izdeý-barlaý jumystarynyń belsendiligin arttyrý qajettigi týyndap otyr. Bul rette óńirlik geologııalyq zertteý jáne paıdaly qazbalar qoryn tolyqtyrý máseleleri jer qoınaýy men onyń áleýeti týraly mańyzdy strategııalyq aqparattyń negizgi ıesi jáne tutynýshysy bolyp tabylatyn memleket tarapynan sheshim taýyp, qarjylandyrylýy tıis.
Geologııalyq barlaý jumystarynyń belsendiligin arttyrý týraly óz usynystarymyzdy dáıekteý barysynda biz Geologııalyq-geografııalyq zertteýler ortalyǵy úlgisinde konsorsıým qaǵıdatyndaǵy Ǵylymı geologııalyq ortalyq qurý qajettigin atap kórsetken bolatynbyz. Onyń qyzmeti táýelsiz merdigerlerdiń jumysy men adamdardyń onlaın-platforma arqyly jumysyna negizdelýi tıis. Iаǵnı túrli oryndarda jáne uıymdarda jumys isteı otyryp, geologtar kommýnıkasııanyń qazirgi zamanǵy deńgeıinde bir baǵdarlama boıynsha jumys isteı alatyn bolady. Munyń ózi bastapqy kezeńde belgili bir dárejede bilikti kadrlar tapshylyǵyn sheshýge septigin tıgizbek. Geologııalyq-geografııalyq zertteýler ortalyǵynda keshendi vedomstvoaralyq baǵdarlama osy qaǵıdat boıynsha ázirlengen bolatyn. Onda bul problemany sheshýdegi negizgi kúshter bizdiń buǵan deıingi baǵdarlamalarymyzǵa uzaq jyldar boıy qatysyp kelgen uıymdar men qyzmetkerler boldy. Anaǵurlym joǵary bilikti mamandardy qajet etetin boljamdaý bóliginde kadrlardyń jetispeýshiligi ótkir baıqalyp turǵan qazirgideı kezeńde barlyq uıymdar men mamandardy biriktirýdiń mańyzy óte zor.
Qaıta qurý kezeńi bastalǵannan keıingi ýaqytta geologııalyq jumystardyń kúrt qysqarǵany, kóptegen ǵylymı jáne óndiristik uıymnyń ómir súrýin toqtatqany belgili. Soǵan baılanysty geologııalyq mamandyqtyń bedeli de meılinshe tómendep ketti. Ol azdaı, mamandar daıarlaý sapasy nasharlady. Stýdentter ekspedısııalarǵa shyǵyp, dalada tájirıbeden ótý múmkindiginen aıyryldy, tipti ǵylymı qyzmetkerlerdiń ózi qaıta qurý bastalǵannan keıin dalalyq jerlerge shyǵýlaryn toqtatty. Al ol kásibıligi joǵary geologtyń qalyptasýy úshin eń basty shart bolyp tabylady. Osyndaı olqylyqtardyń saldarynan búginde qaıta qurý dáýirinen keıingi nashar daıarlanǵan kadrlar býyny paıda bolyp otyr. KSRO kezinde dalalyq jaǵdaıdaǵy jumys tájirıbelerine mashyqtanǵan mamandardyń jastary búginde alpystan asty.
Sóz oraıynda bizdiń usynystarymyzdyń Elbasy tarapynan úlken qoldaýǵa ıe bolǵanyn aıta ketý qajet. «Eldiń mıneraldy-shıkizattyq áleýetin is júzine asyrý úshin geologııalyq barlaý jumystarynyń belsendiligin arttyrý qajet – al jańa tehnologııalar úshin, birinshi kezekte, sırek jáne jerde sırek kezdesetin elementter qajet», dep atap kórsetken bolatyn Prezıdent óziniń 2008 jylǵy Joldaýynda. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha jer qoınaýyn geologııalyq zertteýlerdiń birtutas júıesin qamtamasyz etý úshin jańa qurylymdar qura otyryp, geologııalyq barlaý jáne zertteý jumystarynyń belsendiligin arttyrý boıynsha Úkimetke túsinikteme jazba ázirlendi.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń turaqty nazar aýdarýynyń jáne bastamashylyq tanytýynyń arqasynda Úkimette bul baǵytta belsendi jumystar júrgizilip, geologııalyq barlaý jáne zertteý jumystarynyń belsendiligin arttyrýda aıtarlyqtaı qadamdar jasalýda. Kezinde munaı jáne gaz mınıstrligi, «Taýken», «Kazgeo» uıymdary, geologııalyq zertteý ortalyqtary jáne basqalar quryldy.
El ekonomıkasyndaǵy mıneraldy-shıkizattyq keshenniń eleýli rólin eskere kelgende, geologııalyq barlaý jumystarynyń kólemin ulǵaıtyp, qarqynyn arttyrýda belsendi is-sharalar qajet. Memlekettik qarjylaı qoldaýdyń irgeli zertteýlerdiń uzaq merzimdi baǵdarlamalaryna kórsetilýine nazar aýdarý kerek. Sonymen birge, olardan tez arada paıda túsiretin qaıtarymdy talap etýdiń de qajettigi joq. Eger shyndyǵyna kelsek, eldiń jer qoınaýyn zertteý jáne mıneraldy-shıkizattyq bazany ulǵaıtýǵa jumsalǵan shyǵyndar Qazaqstannyń óziniń bolashaq damýyna jáne ınvestısııalyq turǵydaǵy tartymdylyǵyna qamqorlyqpen qaraıtyn el retindegi bedelin nyǵaıta otyryp, qazirdiń ózinde qaıtarym berýde.
Bolat RAQYShEV,
Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary
akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty