Keshe Astanada Ǵylym, tehnologııalar jáne ınnovasııalar jónindegi Azııa parlamentaralyq forýmy óz jumysyn bastady. Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń Májilisi, Bilim, ǵylym jáne mádenıet máseleleri boıynsha Islam uıymy (ISESKO) jáne Islam damý banki (IDB) birlesip uıymdastyrǵan sharaǵa álemniń 25 eliniń parlamentshileri, ǵalymdar, sarapshylar jáne halyqaralyq uıymdardyń ókilderi qatysýda.
Islam yntymaqtastyǵy uıymyna (IYU) múshe-memleketterdiń bilim jáne ǵylymı áleýetin damytý salasynda áriptestikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan bul aıtýly jıyndy Parlament Májilisiniń Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın ashty. О́ziniń kirispe sózinde N.Nyǵmatýlın forýmnyń basty maqsaty men mańyzyna keńinen toqtaldy.
Búgin Astanaǵa kelip, óte mańyzdy sharaǵa qatysyp otyrǵandaryńyz úshin barlyǵyńyzǵa Parlament Májilisi depýtattary atynan alǵysymyzdy bildiremiz. Sondaı-aq, osynaý sharany uıymdastyrýǵa atsalysqan Bilim, ǵylym jáne mádenıet máseleleri boıynsha Islam uıymy men Islam damý bankine de óz rızashylyǵymyzdy jetkizgimiz keledi. Astanada alǵash ret ótkizilip otyrǵan forýmnyń Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda uıymdastyrylýy biz úshin óte mańyzdy. Osy ýaqyttyń ishinde elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń kóregen saıasatynyń arqasynda elimiz ekonomıkasy qýatty, birligi myqty, bolashaǵy aıqyn abyroıly memleketke aınaldy, dedi N.Nyǵmatýlın.
Sondaı-aq, ol Qazaqstannyń árqashan álemdik ıntegrasııa ıdeıasyn qoldap, kóptegen halyqaralyq uıymnyń belsendi jáne bedeldi múshesi atanǵanyn atap kórsetti. Onyń naqty dáleli – memleketimizdiń Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldarǵa turaqty emes múshesi bolyp saılanýy. Osynyń barlyǵy álem elderiniń Qazaqstanǵa degen seniminiń joǵary ekenin anyq kórsetedi. Bizdiń Prezıdentimiz táýelsizdik alǵan sátten bastap Azııamen, sonyń ishinde ıslam memleketterimen yntymaqtastyqqa erekshe kóńil bólip keledi. Osy áriptestikti odan ári nyǵaıtýda búgingi Azııa parlamentaralyq forýmy da erekshe ról atqaratyny sózsiz, dedi Parlament Májilisiniń Tóraǵasy.
Sonymen birge, N.Nyǵmatýlın ıslam elderiniń arasyndaǵy ózara baılanystardy jandandyrýdyń ózektiligin, bul baǵytta Qazaqstan tarapynan qolǵa alynyp kele jatqan aýqymdy sharalardy atap ótti. Búginde ıslam qoǵamdastyǵy elderimen birge aımaqtaǵy turaqtylyqty, qaýipsizdikti nyǵaıtýda, bilim, ǵylym jáne ıslam mádenıetin damytýda jetken jetistikterimiz de az emes. Sonyń ishinde dinaralyq, ultaralyq tatýlyqtyń qazaqstandyq modeli búkil álemge úlgi bolyp otyr. Qazirgi tańda Qazaqstanda Elbasynyń 5 ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrý baǵytyndaǵy «100 naqty qadam» Ult jospary júzege asyrylýda. Bul Ult josparynda kórsetilgendeı, elimizdegi ınnovasııalyq saıasat qoǵamnyń básekege qabilettiligin arttyrýdyń, ekonomıkalyq damýdyń negizi bolyp tabylady. Atalǵan jolda bizdiń elimiz ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń alǵashqy 5 jyldyǵyn tabysty oryndady. Qazirgi ýaqytta bul baǵdarlamanyń 2-kezeńi tıimdi júrgizilýde. Al onyń barlyǵyn zań jaǵynan qamtamasyz etýge Qazaqstan Parlamentiniń qosyp otyrǵan úlesi zor. Mysaly, «Innovasııalardy yntalandyrý jumystary, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq qyzmetti memlekettik qoldaý týraly» Zań, oǵan ilespe 15 zań jáne basqa da kóptegen zańǵa táýeldi aktiler bekitilgen bolatyn. Sonymen birge, ǵylym salasyndaǵy mańyzdy reformalardy iske asyrý jolynda da bizdiń depýtattar «Ǵylym týraly» jáne «Ǵylymı qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý týraly» zańdardy qabyldady, dedi ol.
Sondaı-aq, spıker joǵaryda atalyp ótken jetistikterdiń barlyǵy otandyq ekonomıkany jańa bıikterge kóteretinine kepil bolatynyn jetkizdi. Elimizdegi Nazarbaev Ýnıversıtet halyqaralyq oqý orny men Innovasııalyq-tehnologııalyq parkinde zamanǵa saı ınnovasııalyq klasterdi qalyptastyrý boıynsha keń aýqymdy jumystar atqarylýda. Sonymen birge, «Bolashaq» halyqaralyq prezıdenttik stıpendııasy da osy salada sapaly mamandardy daıyndaýǵa yqpal etedi. Osynyń barlyǵy búgingi kúni ekonomıka, mádenıet, bilim jáne ǵylym sııaqty kóptegen salalarda úlken nátıjelerge qol jetkizýge zor múmkindik berip keledi. Sondyqtan bizdiń elimiz jańa tehnologııalarmen ınnovasııalyq ǵylymdy damytý jolynda árqashanda álem elderimen birigip jumys isteýge daıyn. Osy oraıda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2017 jyly Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń sammıtin Astanada ótkizý jónindegi usynysy óte mańyzdy dep esepteımiz, dedi N.Nyǵmatýlın.
Odan ári N.Nyǵmatýlın keler jyly Astanada ótkeli otyrǵan EKSPO-2017 kórmesiniń mańyzyna toqtaldy. Islam elderi arasyndaǵy ózara baılanystardy damytýdyń ózektiligine nazar aýdardy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń sessııasynda álemniń ekonomıkalyq damýy úshin Azııa elderiniń yqpaly zor ekenin erekshe atap ótken bolatyn. Sebebi, búkil álem sarapshylary HHI ǵasyrdy Azııa ǵasyry dep ataıdy. Sondyqtan, Azııa elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtyp, ony odan ári damytý jolynda bizdiń parlamentshilerge júktelip otyrǵan mindet aýqymdy. Sol úshin biz aldaǵy ýaqytta da ózara tájirıbe almasyp, usynys-pikirlerimizdi ortaǵa salyp, iskerlik baılanysty nyǵaıtý qajet dep bilemiz, dedi N.Nyǵmatýlın.
Budan keıin forýmnyń moderatory retinde Parlament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary Gúlmıra Isimbaeva qatysýshylardy ISESKO-nyń bas dırektory Aýdýlazız Osman at-Týeıdjrıdiń beıneúndeýin tyńdaýǵa shaqyrdy.
Beınekórsetilim arqyly sóz sóılegen Aýdýlazız Osman at-Týeıdjrı osynaý alqaly jıyndy uıymdastyrǵan taraptarǵa alǵysyn jetkize kelip, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ıslam álemi úshin ońtaıly bastamalaryn atap ótti. Sondaı-aq, ol ISESKO men Qazaqstandy baılanystyratyn yntymaqtastyqty maqtan tutatynyn jetkize kelip, forým jumysyna tabys tiledi.
О́z kezeginde Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov forýmda kóterilip otyrǵan ǵylym, tehnologııa jáne ınnovasııa taqyryby óziniń ózektiligimen erekshelenetinin jetkizip, ıslam áleminen búkil adamzatqa ortaq ǵulamalar ósip shyqqanyna toqtaldy. Sonymen qatar, qazirgi tańda ıslam álemi zamanaýı syn-qaterlerdiń oshaǵynda qalyp otyrǵandyǵyna da nazar aýdardy.
Bul oraıda sebepter az emes. Bul negizinen tıimsiz memlekettik basqarýǵa, saıası júıeniń jetildirilmeýine, adamı damý ındeksteri kórsetkishteriniń tómendigine, ınvestısııa jetispeýshiligine, halyqty áleýmettik qorǵaý salasynyń damymaǵandyǵyna, bilim men medısınaǵa qoljetimdiliktiń tómendigine jáne basqa da jaıttarǵa baılanysty, dedi mınıstr. Bulardan bólek, ol IYU múshelerin azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha Islam uıymyn qoldaýǵa shaqyrdy.
Aıta keteıik, atalǵan uıymǵa saýda qatynastaryn jandandyrýdan basqa, múshe elderdiń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin nyǵaıtý jáne damytý, sonymen qatar, tájirıbe almasý jáne azyq-túliktiń qaýipsizdigi kiredi. Azyq-túlik yntymaqtastyǵynyń máselesi boıynsha Islam uıymy Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan. Ol 2011 jyly IYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 38-shi sessııasy barysynda aıtylǵan.
Islam yntymaqtastyǵy uıymy Ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq jónindegi turaqty komıtettiń bas úılestirýshisi Shaýkat Hamıd Han óz kezeginde búgingi mańyzdy basqosýdyń tıimdiligin sóz etti.
Budan keıin sóz alǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev Ǵylym, tehnologııalar jáne ınnovasııalar máseleleri jónindegi Azııa parlamentaralyq forýmyna qatysýshylardyń jumystaryna atalǵan vedomstvo atynan sáttilik tiledi.
Árıne, ǵylymı ınnovasııalyq saıasatty ázirleý men júzege asyrýda qarjy ınstıtýttary mańyzdy oryn alady. Bul rette, Islam damý bankin aıryqsha atap ótýge bolady. Búginde Islam damý banki Qazaqstannyń ıslam qarjysymen bankıng ındýstrııasyn damytý isinde eń negizgi strategııalyq áriptesi bolyp otyr. Osy oraıda, Islam damý banki (IDB) Áleýetti damytý departamenti basqarmasynyń basshysy Amınýddın Mat Arıfke de sóz berilip, ol óziniń pikirimen bólisti. Ol aýqymdy jıyndy uıymdastyrýǵa uıytqy bolǵan Qazaqstan úkimetine alǵysyn bildirdi.
Budan keıin atalǵan forým «Ǵylym, tehnologııalar jáne ınnovasııalar salasyndaǵy saıasat» taqyrybyndaǵy I sessııamen jalǵasty. Sessııaǵa moderatorlyq etken Parlament Májilisiniń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Nurlan Ábdirov zamanaýı álemde adam qyzmetiniń strategııalyq mańyzy bar salasynyń ekonomıkalyq ósýi men básekege qabilettiligin qamtamasyz etetin negizgi áleýet retinde barlyq eldiń ǵylymǵa erekshe kóńil bóletinin atap ótti.
Elimizdiń Investısııalar jáne damý mınıstriniń birinshi orynbasary Albert Raý óz kezeginde Qazaqstannyń ınnovasııalyq-tehnologııalyq saıasaty tóńireginde áńgime órbite kelip, Qazaqstan 2010 jyldan beri belsendi túrde jańa ındýstrııalandyrý baǵytyna bet burǵanyn atap kórsetti.
Malaızııanyń Ǵylym, tehnologııalar jáne ınnovasııalar mınıstriniń orynbasary Abý Bakar Mohammad Dıah memlekettiń ǵylym, tehnologııalar jáne ınnovasııalar salasyndaǵy saıasatty iske asyrýdaǵy róline toqtaldy. Ol úkimet ǵylym men tehnologııanyń, ınnovasııanyń damýynda úlken ról atqarady. Bul rette árdaıym monıtorıng júrgizip otyrǵan jón. Ol úshin, árıne, memlekettik saıasattyń durys jolǵa qoıylǵany kerek, – dese, elimizdiń Parlamenti Májilisiniń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń hatshysy Beıbit Mamraev óz sózinde ǵylymnyń ár memlekette árqıly damıtynyn, biraq ǵylym jalpy ómirge tikeleı qatysty dúnıe bolǵannan keıin jahandaný zamanynda oǵan birlese, yqpaldasa otyryp, nazar aýdarý qajettigin atap ótti.
Budan keıingi kezekte Ázerbaıjan Parlamentiniń Ǵylym jáne bilim máseleleri jónindegi turaqty komıteti tóraǵasynyń orynbasary Bahtııar Alıev «Jahandaný dáýirinde bilim men ǵylym salasyn damytý úshin zańnamalyq bazany qalyptastyrý» taqyryby boıynsha baıandama jasasa, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne О́zbekstan boıynsha IýNESKO-nyń Almatydaǵy Klasterlik bıýrosy dırektorynyń mindetin atqarýshy Andreı Shevelev IýNESKO-nyń ǵylymdy, tehnologııalar men ınnovasııalardy ilgeriletýdegi róline toqtaldy. Sessııa barysynda shetelden kelgen sarapshylar ózderiniń memleketterine qatysty tájirıbelerimen de bólisti. Máselen, Malı Respýblıkasy Parlamentiniń depýtaty Issa Zerbo «Malıdegi ǵylym men tehnologııalardy damytýdyń jáne ınnovasııalaýdyń ulttyq strategııasy», Mysyr Arab Respýblıkasy Parlamentiniń Bilim jáne ǵylymı zertteýler komıteti tóraǵasynyń orynbasary Abdelrahman Mohamed Abdelgavad Ahmed «Mysyr-2030» strategııasy tóńireginde sóz qozǵady.
Forýmnyń II sessııasy «Parlamentshilerdiń ulttyq baǵdarlamalar men basymdyqtardy iske asyrýdaǵy róli jáne ulttyq ınstıtýttarmen ózara is-qımyl jasaý joldary» taqyrybyna arnaldy.
II sessııa barysynda Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstriniń orynbasary Sáken Sársenov «Sıfrlyq Qazaqstan», Indonezııa Dinı jáne áleýmettik máseleler jónindegi turaqty komıtet tóraǵasynyń orynbasary Dedıng Ishak «Parlamenttiń ǵylym, tehnologııalar jáne ınnovasııalar arqyly ıslamdyq bilim berý sapasyn arttyrýdaǵy róli», Bangladesh Parlamentiniń depýtaty Maıın Ýddın Han Badal «Ǵylym, tehnologııalar jáne ınnovasııalar salasyndaǵy ǵajaıyp jetistikter: Bangladesh tájirıbesi», Týnıs Parlamenti Ǵylym jáne tehnologııalar komıtetiniń tóraıymy Haıet Omrı «Parlamentshilerdiń joǵary bilim berýdi jáne ǵylymı zertteýlerdi júıeli túrde reformalaýdaǵy róli: Týnıstiń tóńkeristen keıingi tájirıbesi» taqyryptarynda óz oılaryn ortaǵa saldy.
Tústen keıin forýmnyń III-IV sessııalary ótti. Tarata aıtar bolsaq, III sessııa «ISESKO-ǵa múshe jáne múshe emes memleketterdegi ǵylym, tehnologııalar jáne ınnovasııalar salasyndaǵy normatıvtik-quqyqtyq baza jáne yntalandyrý sharalary» taqyrybyna arnaldy. Bul jóninde uıymnyń konsýltanty, Úndistan ókili Mohsın Han sóz sóıledi.
Al «О́nimdilik sektoryndaǵy ǵylymı-tehnıkalyq ólshemder» taqyrybyna arnalǵan IV sessııa aıasynda Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń depýtaty Baqytjan Ábdiraıym, Gambııa Parlamenti Bilim máseleleri jónindegi irikteý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ebrıma Solo Djammeh taǵy basqalar óz pikirlerimen bólisti.
Búgin forým jumysy jalǵasady.
Joldybaı BAZAR,
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen
Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
Lebizder legi
Máýlen ÁShIMBAEV,
Parlament Májilisiniń komıtet tóraǵasy:
– Bul forýmǵa tek Islam elderiniń ǵana emes, Azııa memleketteriniń parlamentshileri qatysty. Mundaǵy birinshi másele – osy parlamentshilerdiń ınnovasııalardy, bilim men ǵylymdy damytýdaǵy zańnamalyq tájirıbelerin talqylaý. О́zge elderdiń tıimdi zańdary bolsa, solardan úırený.
Ekinshiden, búginde ıslam elderin terrorızm, ekstremızm sekildi túıtkilder alańdatyp turǵany belgili. Al bul memleketterdegi turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń birden-bir joly ekonomıkany ilgeriletý, damýdyń jańa faktorlaryn qalyptastyrý. Iаǵnı, ıslam memleketterin damytýdyń birden-bir joly – bilimdi, ǵylymdy, ınnovasııany damytý. Úshinshiden, sońǵy ýaqytta munaı baǵasynyń tómendeýi kóp elge ekonomıkalyq máselelerge basqasha turǵyda qaraýǵa ıtermelep otyr. Osyǵan oraı, energııanyń jańa, balamaly kózderin paıdalaný, «jasyl» ekonomıkany damytý – forýmnyń negizgi máseleleriniń biri.
Nabıl Abdýlla ál - BÝLIShI,
Bahreın Koroldigi Parlamentiniń depýtaty:
– Qazirgideı kúrdeli kezeńde, memleketter túrli qaýip-qaterlermen betpe-bet kelip turǵanda mundaı jıyndardyń mańyzy aıryqsha. Sebebi, ǵylym-bilim, jańa tehnologııalar – kez kelgen eldi damytatyn, ony ilgeriletetin, órge súıreıtin mańyzdy faktorlar. Búgingi kúnge deıin kóptegen memlekettiń damýy munaı kózderine tikeleı baılanysty boldy.
Alaıda, qazirgi tańda munaı baǵasynyń kúrt tómendeýi elderdiń ekonomıkalyq áleýetine keri áser etýde. Al mundaı jaǵdaıda jańa tehnologııalardy paıdalana otyryp, energııanyń balamaly kózderin damytý máselesi kún tártibine shyqty. Sol sebepti, búginde jańa ınnovasııalar men tehnologııalardy damytýǵa aıryqsha mán berilýde. Bahreın de basqa elder sekildi ekonomıkalyq damýǵa qatysty óziniń ustanymdaryn qaıta qarastyra bastady. Máselen, qazirgi tańda balamaly energııa kózderin damytýǵa arnalǵan 4 jyldyq baǵdarlama qabyldanǵan. Ol túrli salany qamtıdy.
Jámıla NURMANBETOVA, Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń depýtaty:
– Astanada alǵash ret ótip otyrǵan bul forým ıslam elderiniń ózara yqpaldasyp, bir-birimen tájirıbe almasýlaryna múmkindik beredi. Jıynda qaralyp otyrǵan máseleler óte aýqymdy. Ǵylym, tehnologııalar jáne ınnovasııalar salasynda birlesip jumys isteýdiń bizdiń elderimizge tıgizetin paıdasy zor.
Qandaı memleket bolsyn óziniń ekonomıkasyn damytý úshin birinshi kezekte ǵylym men tehnologııaǵa júginedi. Osy oraıda ISESKO-ǵa múshe-memleketter ózderiniń birligin nyǵaıta otyryp, yntymaqtasa is-qımyl jasaýy mańyzdy.
Bizdiń elimizde Elbasynyń tapsyrmasy negizinde ǵylym, tehnologııa jáne ınnovasııa salalaryn damytý isi júıeli túrde qolǵa alynyp otyr. Bul baǵytta ınfraqurylym jetildirilý ústinde, sondaı-aq, normatıvtik-quqyqtyq baza óz deńgeıinde jumys isteýde. Munyń barlyǵy Qazaqstannyń aldaǵy ýaqytta qarqyndy damýyna jaǵdaı jasaıdy.
Hamıd Mýhamed Ibrahım MÝHAMED, Sýdan Respýblıkasy Parlamentiniń depýtaty:
– Biz sizderdiń keremet elderińizge kelgenimizge óte qýanyshtymyz. Sebebi, talaıdy tolǵandyryp júrgen kúrdeli máseleler kún tártibine shyǵarylǵan Azııa parlamentaralyq forýmyna qatysýdamyz. Bul forým ıslam dúnıesi úshin úlken ról atqarady. О́ıtkeni, atalǵan jıyn ISESKO-ǵa múshe-memleketterdi bir-birine jaqyndastyra túsedi. Al elderimizdiń ózara yqpaldasýyna múmkindik beretin mundaı alqaly jıyn qaı jaǵynan alsaq ta óz paıdasyn kórsetpeı qoımaıdy.
Men óz tarapymnan osy forýmdy tyńǵylyqty uıymdastyrǵan Qazaqstan tarapyna sheksiz alǵysymdy jetkizgim keledi. Biz Astanaǵa kelgeli beri qalanyń kórkine tamsana qarap júrmiz. Mundaı keleshegi zor qalada ómir súrý adamǵa qosymsha kúsh-qýat beretindeı. Men Qazaqstannyń qysqa merzim ishinde qarqyndy damyp, eńseli el bolǵanyna rızashylyq sezimmen qaraımyn. Qazaqstannyń damýyna eshqandaı kedergi joq. Qazaqstan – áleýeti zor el.