1925 jyldyń qart býradaı jaraǵan qarly qańtar aıynyń saryshunaq aıazdy kúnderiniń biri edi. Qazaqstannyń astanasy Orynbordan Qyzylordaǵa kóshirilip, Syr-ana zııaly perzentterin qushaq jaıa qarsy alyp jatty.
Aqmeshittegi eski hanbazarynyń diń ortasynda ústinde kónetoz kúpisi bar, tobyǵynan qar keshken jalańaıaq bireý salpynshaq-syldyrmaqty úlken qara qobyzyn sarnatyp, zarly kúı tógip otyr. Muny alǵash kórgende, Muhtar men Álkeıdiń kózderi tas tóbelerine shyqqan. Sodan soń «baqsy» degen biri ekinshisine qarap...
Baqsynyń tabanynyń taby tıgen jer ot ornyndaı aıtaqyr bolyp, syqyrlaǵan sary aıazda býy burqyrap keýip, qara jerdiń tońy jibip, aǵarańdap jatypty. Ersili-qarsyly júrip jatqan bazarshylar qobyzǵa qosylyp, azaly saryn aıtqan baqsyǵa jaqyndap, tıyn-tebenderin tastaýǵa da ımenetin sııaqty. Onyń bal ashyp, qumalaq salatyn kóripkeldigi, zikir aıtyp, adam qaraıtyn emshiligi bar ekenin jaqsy biletin solardyń kóbi retin tapsa jaqyndamaı-aq, tek syrttaı baqylap, aınalyp ótkendi maqul kóretin. Al baqsynyń kúndelikti ádeti de, kásibi de – osy. Bir mezgil bazarǵa kelip qobyzyn sarnatady, reti kelse zikir salyp, naýqas qaraıdy, qumalaq shashyp joq izdeıdi.
Bul – Qorqyt kúıleriniń sońǵy býyn oryndaýshylarynyń biri, Adasqan, Esaqaı baqsylardyń sońǵy tuıaq shákirti, bir jasynda sheshekpen aýyryp kózden qalǵandyqtan halyq arasynda «Nyshan áz» degen laqap atpen belgili bolǵan, áıgili baqsy Smaıyl Shámenuly bolatyn. Tap sol kez arýaq qonǵan baqsynyń dúnııanyń dıdarynda otyz úsh jas jasap, qylyshtaı qylshyldap turǵan shaǵy edi.
Baqsylyq ónerdi barlaı zerttegen V.N.Basılov «Izbrannıkı dýhov» atty eńbeginde: «Zikir kezinde baqsy sýyqtyń ne ekenin sezbeıdi. Evenki baqsylary qatty aıazda jartylaı jalańash uzaq merzim dalada júretin. Sýyqqa tózimdilik nganas baqsylaryna da tán», – dep jazady. Kúni búginge deıin umytylmaı, halyqtyń jadynda jańǵyryp, saqtalyp kele jatqan «Nyshan Áz» týraly álgi áńgimeniń uly nobaıy álem halyqtary arasyndaǵy baqsylyqty tutynǵan elderdiń birazynda ortaq jeli retinde saqtalǵan. Ásirese, eskımos, ońtústik hanty, nganas, chýkot, ket, altaı, manchjýr, ıýkagır, selkýp, nıvh, saha, býrıat, shor sııaqty týndra men Sibir halyqtarynyń, ózbek, qaraqalpaq, qyrǵyz, túrikmen sııaqty qońsy elderdiń birtalaıynda baqsy Táńir tekti tulǵa retinde qatty qadirlengen. Degenmen, bul halyqtar arasyndaǵy baqsy «qyzmeti» birkelki emes. Baqsylyq kıede kezdesetin túrli qasıetterge olardyń árqaısysy ózinshe basymdyq beretindikteri baıqalady.
Baqsy qyzmetiniń aýqymy men túrin atap shyǵý úshin ǵana kóldeı másele kóterýge týra keledi. Sibir halyqtarynyń seniminde baqsy-shaman - túrli dárejedegi taý-tas, ózen-kól, orman-sý rýhtaryn bitimge shaqyryp, adamdardyń turmys-tirshiligindegi máselelerdi oń sheshýge yqpal jasaǵan Táńir men tabıǵat arasyndaǵy dáneker tulǵa. Sibir halyqtary arasynda damyǵan balyqshylyq-ańshylyq úrdiske qatysty barsha sáttilik pen sátsizdikter baqsynyń aralasýynsyz sheshilmegen. Eskımostar arasyndaǵy baqsy qyzmetiniń bastysy ańshylyqtyń sátti ótýin uıymdastyrý bolsa, nganastarda da osy tektes istiń barysynda baqsy júrgen. Olar tabıǵı kúshterge tikeleı áser etip otyrady dep uǵynylǵandyqtan, chýkot baqsysy «qarly borandardy toqtatqan». Al hantylar men mansylar baqsy týraly qolaısyz sóz aıtýdyń ózin kúpirlik dep sanaǵan. Ket halqynyń baqsylary rý aralyq daý-sharlardy sheshýde óreli qyzmet atqarǵandyqtan, olardy ata dástúrin saqtaýshy jáne ony keler urpaqqa jetkizýshiler retinde erekshe baǵalaǵan. Ket baqsylary jańa týǵan sábıge at qoıyp, onyń bolashaq taǵdyryn boljap, úılenip, turmys qurý rásimderine aralasqan. Nenes baqsylary dárilik shópterdiń syryn bilýmen erekshelengen.
N.V.Basılov sóziniń asyl deregi baqsylyq qýattyń bir belgisi retinde tabıǵattyń qaharly sýyǵyna tózimdiligin aıǵaq etedi. Evenki jáne nganas baqsysy men Syr boıynda ǵumyr keship, 1979 jylǵa deıin kózi tiri kelgen sońǵy baqsynyń biri – Nyshan ázdiń arasynda úlken uqsastyq bar. Smaıyldyń qystyń kózi qyraýly saryshunaq aıazda jalań aıaq qar keship otyryp, qobyz tartqanyn kózimen kórgen jandardy Syr topyraǵynan sırek te bolsa keziktirýge bolady. Bir ǵajaby, baqsylyq – ult tańdamaıtyn, rýǵa bólinbeıtin qasıet. Shamanızm, ıaǵnı Táńirilik senim din emes, odan álde-qaıda kúrdelirek uǵym – tabıǵat týraly tylsym ilimderdiń jıyntyǵy. Álem halyqtarynda jasaǵan baqsy tekti tulǵalarǵa qatysty ortaq tıptik belgilerdiń shamadan tys kóp bolatyndyǵy da sondyqtan. О́ıtkeni, adamzat balasynyń tabıǵat atty ortaq úıiniń ıesi men kıesi, tabıǵat pen adam arasyndaǵy dáneker tulǵa osy baqsy bolatyn.
Baqsylyq sııaqty qudiretti tylsymnyń shegine jetip, kóńil kózderin sendire almaǵan Eýropa men orys zertteýshilerine baqsy shynymen de osyndaı jabaıy beınede kórinýi ábden múmkin. Basqany bylaı qoıǵanda baqsydan áýeli bizdiń qazaq ta záre-quty qalmaı qoryqqan joq pa. Abaı danyshpan kókiregi qars aıyrylyp: «Molasyndaı baqsynyń, jalǵyz qaldym, tap shynym» degende, baqsyny ólgennen keıin de jalpy qorymǵa qospaıtyndyǵyn aıtqan. Sodan soń emes pe «baqsyǵa barsań baqtyr deıdi» dep, bizdiń jurttyń áńgimeniń adymyn ashtyrmaı qysqa qaıyratyndyqtary. Alǵashynda baqsynyń negizgi qyzmetiniń biri aýrý «baǵý» bolǵandyqtan, onyń «baqtyr» deýi sanaǵa syıymsyz emes. Folklortanýshy ǵalym Edige Tursynovtyń dáleldegenindeı, ilki qyzmetine qatysty qoldanylǵan «baq» jáne «baǵý» sózi keıin onyń atyna aınalǵany da shyndyq aýylynan alys emes. О́zi tabıǵatynda júıke aýrýyna shaldyqqan «naýqas adam» basy aýyryp, baltyry syzdaǵan qoǵamdastaryn emdeı alýshy ma edi? Árıne, joq! Endeshe, baqsynyń «aýrýy» siz benen biz oılaǵandaı kádýilgi pendelik aýrý emes, tylsym dúnıelerdiń shegindegi jyndar men árýaqtar aralasqan qan maıdannyń qaq ortasyndaǵy arpalysqa qatysty erekshe dert.
Nyshan ázdiń sáýegeıligi men emshiligine, ásirese, 1941 jyly qazaq dalasyn qan qaqsatqan Uly Otan soǵysy jyldarynda Syr óńiri jurtshylyǵy erekshe ılana túsipti. Bir shańyraqtan údere kóterilip maıdan dalasyna attanǵan ákesi men balasynyń biri týraly amandyq, ekinshisi haqynda jamandyq habar aıtý eshqandaı pendeniń qolynan kelmegen erlik. Ol kezde quzǵyndaı qaptaǵan qara qaǵazdyń ózi qanshama edi? Al baqsy bolsa osy kúnderdiń birinde de óziniń tabıǵatyndaǵy týrashyl minezinen bir tanbapty. Onyń boljaǵany bojyramaı, aıtqany aıdan anyq kelip otyrǵan. Sodan da bolar, jalǵan sóıleýdi bilmeıtin erekshe qasıetti jandy jaraly otbasylar da jazǵyrmaǵan.
...1975 jyldyń maýsym aıy edi. Akademık Álkeı Marǵulannyń da shaý tarta bastaǵan shaǵy. Elý jyl buryn Aqmeshitte, bazardyń ortasynda jalǵyz-aq ret kórgen álgi baqsyny Álekeń Qazaq radıosynyń sol kezdegi Qyzylorda oblysy boıynsha menshikti tilshisi Ahat Janaev arqyly aqyry taptyrtyp alady. Biraq bul kezde Nyshan baqsynyń qolyna qobyz ustamaǵanyna jıyrma bes jyldaı ýaqyt ótken, kúı tartýdy múldem qoıǵan kezi bolatyn. Sodan óner zertteýshisi Musabek Jarqynbekov qoımaı júrip, sheberlerge qobyz shaptyryp, ákelip beredi. Syr óńiriniń epıkalyq jyrshylyq úrdisin zerttep júrgen Alma Qunanbaeva sııaqty ónertanýshynyń ótkize aıtqan ótinish sózin aıaqasty qaldyrmaı, 83 jastaǵy qart baqsy jas kezinde muralanǵan Qorqyt kúıleriniń sulbasyn tartyp, birneshe baqsy saryndaryna qosa 9 kúıdiń nobaıyn ǵana taspaǵa jazdyrtýǵa shamasy áreń jetedi. Baqsynyń qoly qobyzdan da, kúıden de shyǵyp ketken eken. Al 50-shi jyldary Almatyǵa arnaıy teksertý úshin alyp kelip, baqsy qobyzyn olaı qarap, bylaı tekserip, aqyry ózgeshe eshteńe taba almaǵan sol kezdegi Ulttyq qaýipsizdik basqarmasynyń qyzmetkerleri Nyshan ázdiń qara qobyzyn teatrǵa ótkizip jiberedi.
Men osy ýaqıǵany qobyz kúıleriniń qazirgi tańdaǵy sheber oryndaýshysy, Yqylastyń juraǵaty Saıan Aqmoldaǵa aıtyp bergenimde, ol birshama ýaqyt til qatpastan, samsoz kúıde surlanyp otyryp qaldy. Sodan soń: «Men ol qobyzdy mindetti túrde tabamyn», degen. Keıin baryp estidim. Saıan shynynda da Nyshan baqsynyń qobyzyn indetip izdep júrip, aqyry taýypty. Biraq záre-qutyn alǵan qorqynyshynan soń baqsy qobyzyn alǵan jerine qaıta aparyp tapsyryp, qashyp qutylǵandaı bolypty. Sóıtsek, másele bylaı bolǵan eken.
Qobyzshy Saıan qolyna túsirgen baqsy qobyzyn aıalap ustap, kezekti konsertterdiń birine alyp shyǵý maqsatynda jaqsylap shegin taǵyp qoıady da, qalpyna kelgesin tartarmyn dep jatyp qalady. Azanda uıqydan tursa túndegi qobyzǵa taqqan shek ózinen-ózi úzilip turǵanyn kóredi. О́z kózine senbegen ol álgi qobyzǵa úsh kún qatarynan shek taǵýmen áýre-sarsańǵa túsedi. Úsh kúnde de túnde taǵylǵan shek tań aldynda ózinen-ózi úzilip shyǵady. Munda bir túsiniksiz tylsymnyń baryna kózi jetken Saıan baqsy qobyzymen baılanysty myna túsiniksizdikten sekem alyp, mamandardan aqyl-keńes suraıdy. Baqsy qobyzynyń mundaı qasıetin biletin kisilerdiń bári de qobyzdy dereý alǵan jerine qaıta aparyp tapsyrýdy buıyrady. Saıan álgilerdiń aıtqandaryn sol kúni múltiksiz oryndaǵan.
Almatydaǵy M.O.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrynda qoıylymdar arasyndaǵy kórinisterde sahnadaǵy artıster jal-quıryǵy kúzelgen qur attaı shegi men tıeginen aıyrylǵan syldyrmaqty, úlken qara qobyzdy qoldaryna ustap shyǵady. Shek taqtyrmaıtyn tarpańdyǵy bolmasa, áıgili Nyshan baqsynyń qara qobyzy – osy!
Berik JÚSIPOV, folklortanýshy