Bıylǵy bıýdjet naqtylandy

Májilis Tóraǵasy Oral Muhamedjanovtyń jetekshiligimen ótken sársenbi kúngi jalpy otyrysqa Premer-Mınıstr bastaǵan Úkimet músheleri «2011-2013 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn qorǵaýǵa keldi. Bıýdjet jobasy negizinen eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń makroekonomıkalyq kórsetkishteriniń parametrlerin naqtylaýǵa, Memleket basshysy­nyń bıylǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Jol­daý­yndaǵy mindetterdi júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Atalǵan zań jobasy boıynsha Ekonomı­ka­lyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova, Qarjy mınıstri Bolat Jámishev jáne Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Bısenǵalı Tájiıaqov sóz sóıledi. Sonymen, 2011 jylǵa ar­nal­ǵan bıýdjet túsimi 4 trıllıon 249 mıllıard teńge bolyp, qol­danystaǵysymen salystyrǵanda 207,9 mıllıardqa ulǵaıyp otyr. Al shyǵys bóligi 4 trıllıon 954,1 mıllıard teńgeni qurap (IJО́-niń 20,8 paıyzy), bekitilgen bıýdjetpen salystyrǵanda 301,3 mıllıard teńgege ulǵaıǵan. 2020 jylǵa deıin halyqty ju­mys­pen qamtý jónindegi jańa baǵ­darlamany iske asyrýǵa 40,2 mıllıard teńge qarastyrylǵan. Osy rette bilim berýge 20,5 mıllıard teńge, densaýlyq saqtaýǵa – 7,1, sapaly aýyz sýmen qam­tamasyz etýge 8,2 mıllıard teńge kózdelgenin aıta ketý kerek. Gıdrotehnıkalyq qurylystarǵa jáne jaǵalaýdy nyǵaıtý is-sha­ra­laryna 9,9 mıllıard teńge, jyl­jymaıtyn múlik rynogy men TKSh-ni qoldaý jónindegi shara­lar­ǵa 75 mıllıard teńge, al ÚIIDMB sharalaryn iske asy­rýǵa 56,9 mıllıard teńge kózdelgen. Qarjy budan basqa da baǵdarlamalardy qamtyǵan. Qysqa merzimdik ekonomı­ka­lyq ındıkator bıylǵy jyldyń qańtar aıynyń qorytyndysy boı­ynsha byltyrǵy jylǵy qań­tar aıymen salystyrǵanda 106,9% qurdy. О́nerkásip óndirisi 5,8 paıyzǵa, qurylys jumys­ta­ry­­­nyń kólemi 2,2 paıyzǵa, ishki saýda taýar aınalymy 11,1 paıyzǵa, kólik qyzmetiniń kólemi 7 paı­yzǵa artqan. Halyqaralyq valıýta qory ústimizdegi jyldyń qań­tar aıynda álemdik ekono­mı­ka­nyń ósýi jónindegi boljamyn 4,2 paıyzdan 4,4 paıyzǵa deıin ulǵaı­tý jaǵyna qaraı túzetken-di. Osy oraıda bıyl álemdik rynok­ta aýyl sharýashylyǵy ónimderi men metalǵa degen baǵa joǵary deńgeıde bolady dep kútilýde. Depýtattar qoıǵan saýaldar­dyń deni mıkronesıe berýge ar­naldy. Atap aıtqanda, qazir óńir­lerde qaıtarymy mindetti 5 jyl­ǵa deıingi merzim ishinde 3 mıl­lıon teńgeden aspaıtyn nesıe berý kózdelgen. Alaıda depýtattar osy shaǵyn nesıe stavka­syn jergilikti atqarýshy organdar belgilep, ózderiniń bıýdjet esebinen baıýyna múmkindik ja­sa­lyp jatqan joq pa degen kú­dik­terin de jasyra almady. Qarjy mınıstri Bolat Jámishev res­pýblıkalyq bıýdjet nóldik stavkamen nesıe bere alatynyn, al atqarýshy bılik ony qarjydan ózge kásiporyndarǵa tıimdi stavkamen jetkizetinin atap kórsetti. Iаǵnı, bul nesıeler bıýdjetara­lyq kelisim negizinde júzege asatyn bolady. Osy rette mınıstr eń tómengi stavka 5 paıyzdan kem bolmaýy tıistigin de eskerte ketti. Depýtat Qabıbolla Jaqypov mıkronesıe qarastyrylǵan qarjyny óńir­lerge bólgende 200 mıllıon teńgeden kelerin, bul mardymsyz ekenin alǵa tartty. Shaǵyn nesıe berip kele jatqan uıymdar da nazardan tys qalǵan joq. Qazirgi tańda mundaı uıymdardyń 1700-i tirkelse, sonyń tek 700-i ǵana jumys istep tur eken. Nurtaı Sabılıanov baǵdarlamada qar­jy­nyń nesıe seriktestikteri ar­qyly berilýi múmkindigi jazyl­ǵandy­ǵyn, al olardyń bereshe­giniń ózi 17 mıllıard teńgeni qurap otyrǵan­dyǵyn eske sala ketti. Sonymen qatar, azyq-túlikke degen baǵanyń sharyqtap ósýi de sóz etildi. Osy máselege baıla­nysty Zeınolla Alshymbaevtyń suraǵyna jaýabynda Ekonomı­ka­lyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova qazirgi kezde damýshy elderde bul úlken prob­lemaǵa aınalǵandyǵyn jetkizdi. Dúnıejúzilik bank derekterine qaraǵanda, bıyldyń bir aıy ishin­de tamaqqa degen baǵa 29 paıyzǵa ósken. Buǵan munaıǵa degen baǵa ósiminiń yqpaly da joq emes dep sanaıdy sarapshylar. Úkimet áleýmettik kásipkerlik korporasııalar men aýyl sharýa­shylyǵy salasyna qoldaý bildirý jáne kedendik bajdardy tómen­de­tý jolymen baǵany turaq­tan­dy­rýǵa bolady dep sanaıtyn­dyq­taryn ortaǵa saldy. Zań jobasy tolyǵymen ma­qul­dandy. Jalpy otyrysqa qa­tys­qan Premer-Mınıstr Kárim Másimov sóz sóılep, depý­tat­tar­ǵa el bıýdjetiniń josparyna engizilgen tolyqtyrýlardy talqy­laý­da belsendilik tanytyp, birlese jumys atqarǵandary úshin rızashylyǵyn bildirdi. Jáne de Úkimet basshysy depýtattardyń bıýdjetti jetildirýge jáne áleý­mettik salalardy damytýǵa qa­tys­ty aıtqan usynystary eskeriletinin málim etti. Sonymen qatar, depýtattar «Keden odaǵy biryńǵaı keden aýmaǵynyń jumys isteý rejiminen jekelegen ýaqytsha alýlar týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly», «Dúnıejúzilik poshta odaǵynyń Jarǵysyna Segizinshi qosymsha hattamany ratıfıkasııalaý týraly» jáne «Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qa­ty­sý­shy memleketterdiń qylmys­tyq kiristerdi zańdastyrýǵa (jy­lys­tatýǵa) jáne terrorızmdi qar­jy­landyrýǵa qarsy is-qımyly týra­ly shartty ratıfıkasııalaý tý­raly» zań jobalaryn maquldady. Alǵashqy zań jobasy boıyn­sha Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova baıandama jasap, depýtattardyń suraqtaryna jaýap berdi. Keden odaǵy biryńǵaı keden aýmaǵynyń jumys isteý rejiminen jekelegen ýaqytsha alýlar týraly hattama Keden odaǵyna qatysýshy memleketter arasynda 2010 jylǵy 5 shildede Astana qalasynda ja­sal­dy. Hattamaǵa sáıkes jalpy paıdalanýdaǵy joldarmen júrý­ge arnalmaǵan kvadrosıklderdi, qar­men júretin máshınelerdi jáne ózge de jeńil kólik qural­daryn qospaǵanda, negizinen adam tasymaldaýǵa arnalǵan, jeke paıdalanýǵa arnalǵan jeńil avtomobılder men motorly kólik qu­raldaryna qatysty kedendik bajdardyń, salyqtardyń stavka­la­ry, sondaı-aq kedendik bajdar­dy, salyqtardy tóleýdi qamtama­syz etý mólsheri aýmaǵynda osyn­daı avtomobılder shyǵarý júzege asyrylatyn taraptyń zań­namasymen belgilenedi. 1-bap­tyń erejesi 2011 jylǵy 1 shildege deıin qoldanylady. Kelesi zań jobasy boıynsha Baılanys jáne aqparat mınıstri Asqar Jumaǵalıev baıandama ja­sady. Dúnıejúzilik poshta oda­ǵy­nyń Jarǵysyna Segizinshi qo-sym­sha hattama Dúnıejúzilik posh­ta odaǵynyń 24-shi kongresinde 2008 jylǵy 12 tamyzda Jenevada jasalǵan. Dúnıejúzilik poshta odaǵy Birikken Ulttar Uıymynyń ma­man­dandyrylǵan mekemesiniń már­tebesi bar halyqaralyq uıym bo­lyp tabylady. Qazaqstan Res­pýb­lıkasy 1992 jyldan beri Dú­nıejúzilik poshta odaǵyna tolyq quqyqty múshe bolyp tabylady. Hattamanyń 2-babynda olar­dyń taǵaıyndalǵan operator­la­ry Dúnıejúzilik poshta odaǵy­nyń quramyna kirmeıtin aýmaq­tarǵa qyzmet kórsetetin múshe elder basqa múshe elder úshin deldal bolýǵa mindetti dep aıqyn­dalǵan. Hattamanyń 3-babyna sáıkes Dúnıejúzilik poshta odaǵyna múshe elder nemese olardyń ta­ǵaı­yndaǵan operatorlary óńirlik odaqtar qura alady jáne halyq­ara­lyq poshta qyzmeti týraly arnaıy kelisimder jasasa alady. Bul rette olar múddeli múshe elder qatysýshysy bolyp taby­latyn aktilerde kózdelgen erejelerden halyqqa qolaısyzdaý erejelerdi engizbeýi tıis. Sońǵy qaralǵan zań joba­sy­nyń kózdegen maqsaty týraly Qarjy mınıstri Bolat Jámishev baıandama jasady.  Aıta ketý kerek, taraptar osy shartqa, ha­lyq­aralyq mindettemeler men ult­tyq zańnamaǵa sáıkes, qyl­mys­tyq kiristerdi zańdastyrýǵa (jy­lystatýǵa) jáne terrorızmdi qar­jylandyrýǵa qarsy is-qımyl maqsatynda yntymaqtasady, óz qyzmetin úılestiredi, memlekettik organdardyń, qoǵamdyq jáne ózge birlestikter men uıym­dar­dyń, sondaı-aq azamattardyń kúsh-jigerin biriktiredi, dep kór­setilgen. Al shartty iske asyrý maqsatynda taraptardyń ynty­maq­tastyǵy mynadaı negizgi ba­ǵyttar men nysandardy qam­tı­dy: zańnamany úılestirý; quqyq­tyq kómek kórsetý, onyń ishinde qujattar tapsyrý, qylmystyq kiristerge jáne terrorızmdi qar­jy­landyratyn qarajatqa tyıym salý, tárkileýdi júzege asyrý; aqparat almasý; jedel izdestirý is-sharalaryn júrgizý; konsýltasııalar; ókilder almasý. Asqar TURAPBAIULY.