Aspanasty eliniń mol múmkindigi

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qytaıǵa memlekettik sapary Qazaqstan ekonomıkasyn nárlendirýdiń úlken faktoryna aınalǵaly otyr.

Suńǵat ÁLIPBAI –  Pekınnen.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasyna memlekettik sapary óte tabysty bastalǵanyn buǵan deıin jazǵan edik. Memleket bas­shylarynyń keń quramdaǵy kezdesýinen keıin Qazaqstan úshin mańyzdy bolyp tabylatyn segiz birdeı qujatqa qol qoıylǵanyn da habarlaǵan bolatynbyz. Biraq eki jaqty negizde qaralatyn má­se­le munymen támamdalmaǵan eken. Jalpy qol qoıylǵan qu­jat­tardyń sany aıtqanymyzdan eki esedeı kóp bolyp shyqty. Ol qujattarǵa Elbasy saparynyń barysynda uıymdastyrylǵan eki eldiń ár túrli salalary bas­shy­larynyń kezdesýlerinde qol qoıyldy. Olardyń barlyǵyn sanamalap keltirmeı-aq qoıaıyq, bári de eki el úshin paıdaly, el men eldiń arasyn jaqyndastyra túsetin qujattar. Qytaıdyń Qazaqstanǵa degen qurmeti aıqyn kórinip turdy. Eki jaqty kezdesýler aıaqtalǵannan keıin QHR Tóraǵasy Hý Szıntao Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qurmetine resmı tústik as bergen edi. Oǵan Qazaq­stan jaǵynan delegasııa múshe­leri men sapar barysyndaǵy biraz jaýapty tulǵalar qatysty. Mine, osy tusta da Qazaqstan paı­dasyna oraılas biraz máse­le­ler ońynan sheshilýge qaraı beıimdele tústi. «Aqyldy kóp jasaǵannan su­rama, kópti kórgennen sura», degen ǵoı atamyz qazaq. Álem el­de­riniń ishinen osyǵan saı keletin qaısysy bar eken dep izdeseńiz, eń kóp jasaǵany da Qytaı, eń kóp­ti kórgeni de Qytaı ekendigine kóz jetkizesiz. Irgemizde ornalas­qan osynaý alyp eldiń órkenıet tarıhynyń ózi eń beri alǵanda bes myń jyldyq ýaqytty qam­tı­dy eken. Sonyń ishinde jazýdy paıdalana bastaǵanyna 3500 jyl­daı ýaqyt bolǵan. Birine biri jalǵasyp jatatyn Qytaıdyń han áýletteri men bekzadalary óz halqy túletken órkenıettiń baza­rynda saırandap, bul dúnıeniń jumaǵyn bastan keship jatqan zamandarda qazirgi kúni kári qurlyq atanyp úlgergen Eýropanyń baı halyqtary qalyń orman ishinde ań qýalap, sý jaǵalap balyq aýlap, ólmestiń kúnin kórip jatqan bolatyn. Degenmen, «dúnıe kezek» degen atam qazaq. Dúnıede neshe túr­li halyqtar ómir súrip jatqan soń zaman aýyspaı, órkenıet ózgermeı tura almaıdy. Buǵan tipti óz tarıhymyz da dálel bola alady. Osydan myńdaǵan jyl buryn Túrik qaǵandyǵy tusynda uly Qytaı men aty ańyzǵa aı­nal­ǵan Vızantııanyń arasyn­da­ǵy alyp aýmaqtyń tutqa ustaý­shy­sy bolyp, Batys pen Shyǵys­tyń basyn qosyp dáýirlegen tu­symyz bolǵan eken. Eki qur­lyq­tyń arasyndaǵy saýda jolyn ózi­niń alyp aýmaǵy arqyly ótkizip otyrǵandyqtan, túrik qaǵandyǵy­nyń halqy sol zamannyń ólshe­mi­men alǵanda, baqýatty turmysqa jetken. Biraq amal ne, tarıhta súringen tustarymyz óte kóp. Sol Túrik qaǵandyǵy ekige bólingen kezden bastap kóp ǵasyrlarmyz, myń jyldyq ómirimiz ydyraý­men, bólinýmen, shaǵyndanýmen ótip kelip edi dese de bolady. Áı­teýir biz tarıhı derekterden biletin sońǵy 500 jylda Qytaı bas­shylyǵynyń bizdiń eldiń bas­shylyǵyn teń dárejede syılap, úlken qurmet kórsetken tusy osy sońǵy jyldar, sonyń ishinde dál osy kezdesý bolar. Árıne, óz taǵdyrynda qytaı halqynyń da qıyndyqty bastan keshirgen tustary az kezdespeıdi. Dóńgelengen dúnıeniń baǵy men sory, qýanyshy men qaıǵysy ár adam­nan bastap jahandy jalpa­ǵynan basqan úlken elder úshin de aýyspaly bolatyndyǵy, birden birge kóship júretindigi sekildi adamzattyń tarıhı jady men jylnamasynda jazylyp qal­ǵan barlyq dáýirlerdiń dań­ǵaı­yr úlken eli Qytaıdyń da eńkeıip baryp eńse tiktegen kezderi jeterlik. Biraq bul halyq­tyń bir ulylyǵy – eńbek etý qabiletin eshbir joımaǵandyǵy, rýhyn túsirmegendigi. Qashanda bolsyn óziniń ishki qýatyn boı­ynda saqtap otyratyndyǵy. Batysta alǵashqy bolyp or­nyq­qan kapıtalıstik júıeniń dem bergenine súıenip, Eýropa ha­lyqtary alǵa ozǵan shaqta As­pa­nasty eli ár túrli sebepterge baılanysty buryńǵy rólinen aı­rylyp, joqshylyq pen kedeıshilikke túskenimen, eńbek pen birlikke, tártipke negizdelgen baı má­de­nıetin saqtap qaldy. Qazir sol mádenıetiniń arqasynda qaı­ta túledi. HH ǵasyrdyń basynda ózge elderdiń tájirıbesi men úlgisin alyp, jańa zaman ornatý jolynda biraz eksperımentke tús­ken el óz tarıhynyń shyn­dyǵy­na, óz danalarynyń qaǵıda­laryna súıengende baryp qaıta es jıyp, damýdyń dańǵylyna qaraı bet aldy, HH ǵasyrdyń tórtinshi shıreginen bastap, dúnıeni dúr silkindire bastady. Qazirgi Qytaı­dyń damý deńgeıi álemdik deńgeı­de syry áli tolyq ashylyp bol­maǵan erekshe fenomen qubylys­tar­dyń biri bolyp tabylady. Osy rette «ár memlekettiń alda­ǵy bolashaǵy onyń ótken tarıhy­men tyǵyz baılanysta bolady» degen qaǵıdat qazirgi Qytaı jaǵdaıyn aıqyn ashyp tur dep esepteımiz. Qytaı reformasynyń atasy Den Sıaopın: «Biz endi durys joldamyz, halyq buǵan qýa­nysh­ty. Bizdiń saıasatymyz ózger­meı­di. Al eger ózgeretin bolsa, onda tek jaqsylyq jaǵyna ǵana óz­geredi. Syrtpen qatynasty ke­ńeı­tý saıasaty burynǵydan da ıkemdi bola túsedi. Budan bizdiń jolymyz jińishkermeıdi, ol bar­ǵan saıyn keńeıe beredi. Tar jol­dyń qandaı bolatyndyǵyn biz basymyzdan asyra kórdik, son­dyqtan oǵan oralmaımyz. Eger artqa qaraı qaıtadan bury­latyn bolsaq, qaıda bararymyz taǵy belgili. Onda bizdi tek kedeıshilik pen artta qalýshylyq qana kútip tur», degen edi 1983 jyldyń 18 shildesinde ótken ǵylymı-tehnı­kalyq ekonomıka jó­nindegi Pekın forýmyna qa­tys­qan sheteldik mamandar al­dyn­da sóılegen sózinde. Mine, osy saıasatty Hý Szıntao bas­ta­ǵan Qytaıdyń qa­zirgi basshy­ly­ǵy laıyqty jal­ǵastyryp keledi. Sonyń ishinde Qytaı dál osy sapar barysynda Qa­zaqstanǵa da ashyla túsetin­digin aıqyn ań­ǵart­ty. Al munyń ózi elimizdiń eks­porttyq áleýetin qazirgige qara­ǵanda  arttyra túsýdiń jańa múm­kindikteri paıda bolady degen sóz. Onyń ústine, bizdiń qoly­myz­da­ǵy derekterge qaraǵanda, ótken jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy málimet boıynsha, Qytaıdaǵy ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy úlesi 4 myń dollarǵa jetken eken (al bizde byltyr 9 myń dollardy quraǵandyǵy belgili). Munyń biz úshin qýanyshty jaǵy – buryn syrttan jańa tehnologııalar satyp alǵany bolmasa, negizinen tek eksport máse­le­simen ǵana shuǵyldanyp kelgen Qytaı endi birte-birte ımport­taýshy elge de aınala bastamaq. О́ıtkeni, halyqtyń turmys jaǵ­daıynyń túzelýi onyń satyp alý qabiletin arttyrady. Elge, ási­re­se, azyq-túlik jaǵynan kóptegen ónimder qajet bolady. Osy jaǵdaı eksport-ımport opera­sııa­larynda ımport jaǵynyń sal­maǵyn aýyrlata túsedi. Bul jeke bizdiń boljamymyz emes. Internettegi oryssha nusqasyn súzip shyqqanymyzda, Qytaıdyń basty gazeti «Jenmın jıbao» da osylaı jazǵan eken. Mine, osyn­daı tusta eki eldiń ara­syndaǵy aralas-quralastyqtyń artýy Qazaqstan úshin paıdaly bolary sózsiz.

Jalpy, Qytaı áleýetiniń art­qandyǵy, eldiń jańa tehnolo­gı­ıa­ǵa ıe bolyp qana qoımaı, ony endi óz betimen jetildire tús­kendigi Qa­zaqstan basshysynyń Tıanszın qalasyna sapary ba­ry­synda anyq kórindi. Shet memleketterge bar­ǵan kezde tek kelissózder júr­gi­zip qana qaıtpaı, sonymen qatar, sol eldegi jańalyqtar men jańa tehnologııalarmen tanysyp, olar­dy Qazaqstanǵa tarta júretin Nursultan Ábishuly delegasııa múshelerimen birge Pekın men Tıanszın qalalarynyń arasyna qatynaıtyn joǵary jyldam­dyq­taǵy ushqyr poıyzǵa otyrdy. Poıyzǵa otyrardyń aldynda Pekınniń «Ońtústik» temir jol vokzalynyń jumysymen tanys­ty. Nursultan Nazarbaevty vok­zal­dyń jumysy jáne erekshelikterimen QHR Temir jol mınıstrligi partııa uıymynyń hat­shy­sy Shen Gýanszý men «Qazaqstan temir joly» AQ prezıdenti As­qar Mamın tanystyryp, ar­naıy ilin­gen stendti aralatyp kórsetti. Poıyz rasynda da júrdek eken. Vokzaldan shyǵa salysy­men saǵatyna 200 shaqyrymdyq jyldamdyqty ustady da onan keıin júrisin údete tústi. Qaladan shyǵa bere saǵatyna 250 shaqy­rym­dy aldy. Onan keıin 350 sha­qyrymǵa jetkizdi. Shamasy, jol qaýipsizdiginiń yńǵaıyna ma, joq álde qarsy baǵytta ushyrasyp qa­la­tyn poıyzdyń yńǵaıyna baı­la­nysty ma eken, kóbinese saǵa­ty­na 280-330 shaqyrym araly­ǵyn­daǵy jyldamdyqpen júrip otyrdy. Ony kórshi vagondaǵy biz­der, jýrnalıster qaýymy, va­gondaǵy tablodan kórip otyrdyq. Shamasy, «jer tanabyn qýyr­ǵan» dep osyndaı poıyzdy aıtý­ǵa bolar. Onyń júrisimen salys­tyrǵanda temir joldan 500 metr­deı qashyqtyqta qatarlastyra sa­lynǵan avtokólik jolynyń ús­tin­degi nebir júrdek jeńil kólik­ter­diń júrisi tasbaqanyń qozǵa­ly­syndaı ǵana bolyp qalady eken. «Pekın-Tıanszın» halyq­ara­lyq temir jol ýchaskesi – rels túrindegi joǵary jyldam­dyqtaǵy temir jol magıstraliniń alǵashqy tarmaǵy. Temir jol qurylysyn júrgizgende tehnıka­lyq jaǵynan kúrdeli birqatar ın­novasııalyq jobalar oryndal­ǵan, sonyń ishinde jolaýshy­lar­dyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin uzyndyǵy 500 metrlik relstiń jańa túrin tóseý tehno­lo­gııasy qoldanylǵan. Atalǵan ýchaskeni synaqtan ótkizý kezinde CRH-3 ushqyr lokomotıvi saǵa­ty­na 394 shaqyrymǵa deıingi jyl­damdyqty kórsetken. Iá, ýaqyt pen keńistik atty uǵymymyzǵa osy joldyń boı­yn­da úlken ózgeris engendeı áser­lendik. Pekınnen 130 shaqyrym jerdegi Tıanszın qalasyna bar bolǵany jarty saǵattyń ishinde jetip keldik. Qazaqstan basshysy munda Tıanszın qalasynyń bas­shylarymen kezdesip, qalany da­mytýdyń bas josparymen tanys­ty. Atalǵan qalada oǵan kiretin aınalasyndaǵy eldi mekenderdi qosyp alǵanda 11 mıllıonǵa tarta adam turady eken. Qala Qy­taı­dyń eń bir ónerkásipti óńir­leri­niń biri bolyp tabylady. Tıan­szın­niń qalalyq bóligi kó­lemi jaǵynan qurlyqtaǵy Qy­taıda úshinshi orynda tur. Munda munaı-hımııa kesheni, toqyma ónerkásibi, metall óńdeý, máshıne jasaý salalary jaqsy damyǵan. Sonymen qatar, sońǵy birer jyldan beri «Eırbas» ushaǵyn qurastyrýǵa kirisken. Qalanyń tanysýǵa laıyq úl­ken bir ereksheligi retinde munda eko-sıtı ekologııalyq jobasy­nyń qolǵa alynǵandyǵyn aıtýǵa bo­lady. Osy joba boıynsha onyń jasyl jelek jamylǵan qalaǵa aınalatyndyǵy óz aldy­na, sonymen qatar, qalanyń jeti beldeýden turatyn, ár beldeýdiń qaıta qaıtalanbaıtyn ózindik úlgisin qalyptastyrý máselesi qa­rastyrylýda eken. Munda bo­la­shaqta qabyrǵalary qozǵala­tyn, sý men jasyl jelek orta­syn­daǵy úıler salynbaq. Qala basshylyǵy Qazaqstan Prezıdentin osy joba jaıymen tanystyr­dy. Degenmen, qalanyń qazirgi jaǵdaıynda bizdiń Astananyń kórki odan artyq bolmasa kem emes ekendigin ańǵardyq. Qazaqstandyq buqaralyq aq­pa­rat quraldarynyń ókilderimen sapardyń qorytyndysy týraly ótkizilgen brıfıngte Prezıdent Nursultan Nazarbaev bul memlekettik sapardyń Qazaqstan úshin barlyq jaǵynan paıdaly bolyp, yntymaqtastyqqa jańa serpin bergendigin atap ótti. «Táýelsiz­digimizdiń 19 jyly ishinde biz Qytaı jaǵymen birlesip qajyr­ly eńbek ettik jáne bizdiń qa­rym-qatynastarymyzdy nyǵaıtý úshin kóp ister atqaryldy», degen Elbasy Qytaımen birlesip salynǵan «Atasý – Alashańqaı» alǵashqy temir jol ótkeli bú­ginde jylyna 15 mıllıon ton­na­ǵa deıin júk tasymalyn qam­ta­masyz etetindigin aıtty. Bıylǵy jyly dál osyndaı «Qorǵas – Al­maty» ekinshi ótkeliniń qury­ly­sy aıaqtalmaq. Ol júk tasymalyn Qytaıdan Ortalyq Azııaǵa, sondaı-aq Iran arqyly Parsy shyǵanaǵyna tasymaldaýǵa múm­kin­dik týǵyzady. «Batys Eýropa – Batys Qy­taı» avtomobıl joly salynýda. Onyń bitýin Qytaı jaǵy asyǵa kútip otyr. Sonymen qatar, Qor­ǵasta biregeı nysan – halyq­ara­lyq saýda ortalyǵy salynýda.   El­basy, sondaı-aq sapar ba­rysynda júrgizilgen kelis­sóz­derdiń nátıjesinde «ENRC» kom­panııasy Sokolov-Sarybaı ken-baı­ytý óndiristik birlestigin odan ári damytý úshin 1,5 mıllıard AQSh dollaryna ıe bolǵan­dy­ǵyn, «Qazaqmys» kompanııasy QHR úshin jetkiziletin kon­sentrat­tardy óńdeý jobasyna qa­rajat alǵandyǵyn málimdedi. Nursultan Ábishuly ıadrolyq energetıka salasyndaǵy ynty­maq­tastyq jóninde qabyldanǵan qujattyń mańyzyn da erekshe atap ótti. Qazirgi kúni Qytaıda 19 ıadrolyq blok salý máselesi sheshilgen. Taıaý bolashaqta onyń taǵy da 25-in salý josparda tur. Bul jaǵdaı álemdik deńgeıdegi iri ýran tutynýshysynyń irgemizden paıda bolǵandyǵyn bildiredi. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan Qytaıdyń ýran otyny jónindegi suranysynyń 40 paıyzyna deıingi mólsherin qanaǵattandyra­dy. Munyń ózi elimizge ondaǵan mıllıard dollar kiris kiredi degen sóz. Al bolashaqta bul sala­nyń paıdasy munaı men gazdan kem bolmaýy da múmkin. Qazaqstan basshysy Astanada Qazaqstan-Qytaı sýperkompıýterlik ortalyǵyn qurý jóninde ýaǵdalastyqtar jasalǵandyǵyn aıtty. Bul jobanyń máni zor. О́ıtkeni, qazirgi ýaqytta Qytaı tehnologııasy alǵa shyǵyp, er­teń­gi kúnniń tehnologııasyna aınala bastady. Sondyqtan Qazaqstanda ınnovasııalyq baǵdarlamalaý men Qytaı ınnovasııasyn engizýdi oqytatyn Qazaqstan-Qytaı ýnıversıtetin ashýdyń qajettigi paıda bolýda. «Biz osy joly Qy­taı jaǵymen alǵash ret shı­ki­zat­tyq emes salany damytý jónin­degi yntymaqtastyq týraly kelisim qabyldadyq. Bul – bizdiń úlken oljamyz», degen Elbasy 1 mıllıard AQSh dollaryna deıingi qarajaty bar birlesken qor qurylatyndyǵyn aıtty. Ol qor Qazaqstannyń paıdasyna jumys istep, ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq baǵdarlamany júzege asy­rýǵa úles qospaq. Bul – óte tıimdi kelisim-shart. Sapardyń nátıjeleri týraly aıta kele, Elbasy Qytaıdyń jo­ǵary basshylyǵymen ótken kelis­sózder jáne sapar qorytyndysy óte jemisti bolǵandyǵyn atap ótti. «Qytaı Halyq Respýblı­ka­sy Qazaqstan Respýblıkasyn senimdi kórshi, strategııalyq árip­tes retinde kóredi. Bul – biz úshin óte mańyzdy. О́z ekonomıkasy­nyń damýy úshin Qazaqstan ulan-baıtaq rynokqa ıe bolýy kerek. Mundaı rynok QHR-da bar. Iаǵnı, 20 mlrd. dollardy quraǵan taýar aınalymy qarym-qatynastyń shegi emes jáne ol jedel ósý beıimdiligin kórsetip berip otyr», dedi Nursultan Nazarbaev. Sóziniń sońyna taman Qa­zaqstan basshysy keshegi kúni qol qoıylǵan transshekaralyq ózen­der sýyn birlesip qorǵaý týraly úkimetaralyq kelisimniń úlken máni bar ekendigin, mundaı kelisimge, ıaǵnı Ertis pen Ileni qorǵaý máselesine bizdiń elimizdiń uzaq jyldardan beri umtylyp kele jatqandyǵyn, endi bul istiń de sátti sheshile bastaǵandyǵyn, atal­ǵan máseleni odan ári tereń­detý QHR Tóraǵasy Hý Szın­tao­nyń ústimizdegi jyldyń orta­syn­da Qazaqstanǵa sapary kezinde qarastyrylatyndyǵyn aıtyp ótti. «Biz postkeńestik keńistik elderi ishinde Qytaıdyń Reseıden keıingi ekinshi ekonomıkalyq áriptesine aınaldyq. Qazaqstan úshin Qytaı – óte tıimdi bala­maly rynok jáne bizdiń taýar­larymyzdyń halyqaralyq deń­geı­ge shyǵý joly. О́z kezeginde Qazaqstan da osyndaı kópir mindetin atqara alady. «Astana – Almaty» joǵary jyldamdyq­ta­ǵy temir jol magıstraliniń qu­rylysy tárizdi jobalar údemeli ekonomıkalyq damýymyzǵa úlken múmkindik týǵyzatyn bolady. Bul – óte úlken joba jáne biz ony qolǵa almaqpyz», dep túıin­dedi sózin Qazaqstan Prezıdenti. Sonymen, Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaevtyń Qytaı Halyq Respýblıkasyna jasaǵan bul jolǵy memlekettik sapary qaı ja­ǵynan alyp qaraǵanda da mańyzy zor sapar boldy. Onyń nátıjesi kóp ótpeı-aq sezile bastaıdy dep senemiz. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.