Toqsabanyń toqaly

Toqsabanyń túıindemesi tómen­de­gi­she. Bir myń da toǵyz júz alpys birinshi jylǵy shildede dúnıege kelgen. Oń­tústik Qazaqstan oblysynyń Maqtaly aýdanyn­da. Saryqamys aýylynda. Ul­ty qazaq. Bilimi joǵary. Shymkent sha­haryndaǵy hımııa-tehnologııa ınstı­tý­tyn ınjener-qu­rylysshy mamandyǵy boıynsha támam­daǵan. Týǵan tiline qosa oryssha jáne ózbekshe biledi. Nemisshe túsinińkireıdi. Bir myń da toǵyz júz seksen besinshi jyl­ǵy qońyrqaı kúzde úılenip, toı ja­saǵan. Ishimdiksiz. «Jú­zimshi» keńsha­ry­nyń bar júzimi túgeldeı derlik túp-ta­my­rymen sýyrylyp tas­talyp, kúlli KSRO boıynsha araq pen sharapqa qarsy jappaı maıdan ja­rııalanǵan jyl ǵoı, baıaǵy. Álbette, túıindemeni túımeniń jibinshe tisteı úzip, jıyra túıip, qys­qa­synan qaıyrsaq, túkti de túsin­bes­siz­der. Son­dyqtan, sozyńqyraı túsemiz-aý. Toqsaba Torytaıulynyń zaıyby Al­qory О́zbekstanǵa ótip ketken Bos­tandyq deıtuǵyn aýdannyń Shymǵan shıpajaıy mańaıyndaǵy Mańyrama qystaǵynda kindik kesken. Orta bilimdi. Ekeýinen bir ul jáne úsh qyz órbigen. Uldary Almabek Qabylanbektegi mal­dá­rigerlik-zootehnı­ka­lyq tehnıkýmdy bitirgen. Biraq alǵan mamandyǵy boı­ynsha mal taýyp, jan baǵý mańdaıyna jazylmapty. Shymkentińizdiń shet ja­ǵynan páter jaldap, kelinshegi men eki perzentin ázer asyrap júr. Desedi. Alshagúlderin Gagarın atyndaǵy orta mekteptiń sońǵy synybyn bitirer-bitirmesten Jyzaq jaqtyń jigiti alyp qashqan. Ata-enesi bar. Turmys jaǵdaılary tó­men­deý. Desedi. Qalǵan eki qyz – Jú­zimaı men Juldyzaı áli jergilikti mektepte. Sekseninshi jyldardyń orta tu­sy­nan bylaı qaraı, Alqoryny alǵannan keıin-aq Toqsabańyz Saryqamysta áj­epteýir abyroıly adamǵa aınalǵan. «Jú­zimshi» keńsharynyń qurylys sal­a­sy senip tap­syrylǵan. Toqsanynshy jyldary­ńyzdyń tóbesi kóringenshe keń­seniń eki qabatty ǵımaraty kókke áýelegen. Taýarly-sút fermasy jar­tylaı boı kóterip úlgergen. Orta mektep úıiniń jobalyq-smetalyq qujat­tary qamdastyrylǵan. Amal neshik, Toqsaba Torytaıuly saldyrǵan sol keńse ánebir jyldary qańyrap qaldy. Adam kirip-shyqpaǵannan keıin, shirenip shoń derektir, baptanyp bas esepshi júrmegen soń, tez tozady eken. Tór­tinshi álde besinshi jyl degende, aýyl ákimdigi atalatyn jańa júıe quryldy. Burynǵy keńshardyń keńsesi azdap-azdap aǵymdaǵy jóndeýden ázerlep ótti. Tizerlep tirildi. Súzekten súlesoqtanǵan kisideı kildireńkirep ba­ryp, boı tiktedi. Taýarly-sút fermasy sol kúıi qırandyǵa ketti. Qurylys deıtuǵyn salańyz qıyn­daý ǵoı. Ikemdelmeseńiz. Injenerlik hám ıntellıgenttik ımandylyq súıe­gi­ne sińgen Toqsaba ózgelerge uqsaı qoı­mady. О́zim­shildene almady. Úılesim­siz­deý úıine, ju­qanalaý jaıyna jarty kirpish japsyr­maǵan. Kapıtalızm kút­pegen jerden kıliger dep kim oılapty? Toqsan ekinshi jylyńyzdyń jaz­ǵy­turymyn «Júzimshi» keńsharynyń jar­ty jurty jumyssyzdyq deıtuǵyn jańa uǵym­men qarsy aldy. Júzim ataýlydan jurdaılanyp, tyrdaılana jalańash­tan­ǵaly, tańdanarlyǵy sol, ishimdik kó­beıgen. Ishkishter qatary artqan. Intellıgent ınjenerińiz solardyń qata­ryna qosylyńqyrady. Eki jyl degende esin jıǵan. Ázerlep. Áıeli men bala-sha­ǵasynan tizerlep keshirim suraǵan. Shymkentińizden tartyp, tú-ý túk­pir­degi Maqtaly aýdanyna deıingi ara­lyqtyń adamdary aldymen Atyraýy­ńyz ben Aqtaýyńyzǵa, ásirese, Aqtó­be­ńizge aýyńqyrady. Jumys izdep. Kásip kúıt­tep. Vahtalyq ádistiń sońyna tús­kender áldeneshe eselendi. Solardyń biri Toq­sa­batuǵyn. Eki aı Aqtóbede. Bir aıdaı Sa­ryqamysta. Osyndaıyna Al­qo­rylaryńyz ájepteýir-aq ádettengen. Kenet tórt-bes aı boıy joǵaldy. Qaıt­pady. Aqtóbe jaqtan. Anda-sanda ǵana habarlasady. Alqory altynshy aıǵa shydamady. Qyzǵanyshy joq. Saǵynǵany ras. Oıy-bo-oı, ekeýiniń ǵashyqtyqtary ǵala­mat­tuǵyn. Áý bastan, áp degennen. Shymǵan jaqtaǵy naǵashylaryna barǵan. Toq­saba. Mańyramanyń móldiregen basta­ýy­nan sý alyp, qııa soqpaqpen mııa keshe kóterilgen. Alqory. Jolda jolyqqan. Ekeýi. Jalqy márte ǵana janarlary túıisken. Sodan alystaı almaǵan. Birinen-biri. Kórmese, tildespese, shyda­mas­qa ketken. Qazirgideı quda túsý, syr­ǵa salý joqtuǵyn. «Qashty-qashtyǵa» kelisken. Obaly neshik, osy ýaqytqa deıin Toqsaba Alqorynyń kóńi­line kirbiń túsirgen emes-ti. Kúdik-kúmán kirgizbepti. Endigisi nesi? Úsh aıy meıli. Tórt aıyna tózdi. Bes aıyna kóndi. Alty aıyńyz jarty jyl emes pe?! Sol joly ǵoı, altynshy aıda ań­sary aýyp, eshqandaı eskertýsiz, eski ádirisi boıynsha izdep shyqqany. Aryp-sharshap Aqtóbege barǵany. Ol bylaı edi. Kir jýyp otyryp-otyryp, orny­nan yrshyp túregelgen. Almabegi adam bop qalǵan. Kórshilerine tapsyrdy. Al­shagúlin jetektegen. Saryqamystan sýy­ryla dedektegen. Maqtalydan mar­shrýt­ty taksıge mingen. Shymkentten «Almaty – Oral» poıyzyna otyrǵan. Tún ortasy aýyp ketkende. Bir jarym táýlikteı nár syzbaǵan. Tábeti joǵalǵan. Alshagúlin asyrap baqqan. Kógildir vagonda. Aqtóbeńiz aıdaı ásem, kúndeı kórkem eken ǵoı. Kelbet-kórkinde min joq. Tap-taza. Tap-tuınaqtaı. Alaıda, qarashanyń ózinde qaraýyta sýynyp úlgeripti. Sa­ry­qamysta sary altyndaı kúztuǵyn. Maqta­ly­da maqta terimi júrip jatqan. Shym­kent­te jazǵa bergisiz shýaq shashyrap, shpalyńyzdyń maıy erigen. Túnge qaraı da. Al, Aqtóbeńiz qar jaýmaı-aq qaqap tur. Ańsaǵanyna asyǵyp, saǵynyshyna ap­tyǵyp, jeńil kıimmen jetken Alqory sorly ah urdy. О́kpektiń ótinde dirdek qaqty. Alshagúldiń kóz jasy juqaltań-júdeý júzinen muzdaqtana syrǵaqtady. Jedelhat salmaı, ádeıi birden bar­maq-ty. Jataqhanadan Toqsabany tapqan­da she, qaıtadan jalyndap janǵanyn-aı. Saryqamystaǵy sharbaqtyń aıaǵynan aýnata tańdap, baýyrynan sıpap, baýynyń túbinen taqap úzip aparǵan saryala qaý­yndy jarǵanyn-aı. Alshagúldiń ákesine erkelep, tizesinen túspegenin-aı. Biraq baıqasa, túsi sup-sýyq eken-eı. Toqsa­banyń. Susty. Júdá. «Nemenege keldiń?!» – deıdi. Qaýynǵa qaramaıdy. «Aýyl qalaı? Aman ba?» Demeıdi. Almabek tý­rasynda lám-mımsiz. «Keldik! Alty aıǵa shydaı almadyq», – dedi Alqory. Qyr­syǵyp. Tandyr nanynyń asty-ústine qa­rap qoıyp. «Áldebir jaqqa asyǵyp, alań­daýly sııaqtysyń ǵoı?» – dep qosty taǵy da. «Qaıda baram?! Qanshama qarjyny qurtyp... Eń bolmasa, jyly kıim joq. Meni bir kýrortta júr deısiń be, nemene? Eń bolmaǵanda eski tondy ákelmediń be? Jeleńdep júgire jónelgenshe?!» Dedi. Toqsaba. Zirk-zirk etip. Saryqamystyń saryala qaýyny jelinbedi. Til jaratyndaı táp-tátti, tilik-tilik, tilim-tilim kúıinde kebersip qaldy. Tandyr nan týralmady. Zirk-zirk etkeni júdá qatty tıgen edi. Alqorynyń júıkesine. Tańǵy poıyzǵa julqyna asyqqan. Alshagúlin shyrqyrata jylatyp. Toqsabasy tomsyraıǵan kúıin­de shyǵaryp salǵan. Kógildir vagonǵa mine bere qyzynyń qyzýy kóterilgen. It qorlyqpen Maqtalynyń aýrýhanasyna jetip bir-aq jyǵylǵan. Bir aı boıy ekeýi de emdelgen. Jyldar jyljyp, aılar aýnaǵan. Qashan keledi, qashan ketedi. Sharýasy bolmaýshy edi. Alqoryńyzdyń. Toqsa­ba­symen. Aralary aıtarlyqtaı alshaq­ta­ǵan. Alty-jeti jyldaı Aqtóbede júrdi. Aqtaý men Atyraýdy baıqady. Aqyrynda aýyp-aýyryp, júdep-jadap aýylyna qaıt­ty. Jetisaı jaqta jeke adamdarǵa jaldanyp, jeke qurylystar salatyn­dar­ǵa ilesti. Uıat-aıatty jıyp tastap. Tabysy, báribir, tatymady. Alqory da jeri molyraqtardyń maqtasyn mánis­teýge kiristi. Shabyqqa shyǵady. Sýarýǵa jegiledi. Kúz boıy terimnen tynym tap­paıdy. Kósek qaýashaǵy qajaǵan qoldary tutas kóseýlendi. Almabegi óz betinshe Shymkentke tart­ty. О́zinshe úılendi. Jyzaq jaqtaǵy Al­sha­gúldiń artynan artynyp-tartynyp tó­sek-oryn aparý men qaıtarma qudalyq at­qa­rý jutqa ushyraǵandaı kúıge túsirdi. Mek­tep qabyrǵasyndaǵy Júzimaı men Jul­dyzaı kún ótken saıyn ósip keledi. As-aýqattan ahýal arttyrmaq kerek-dúr. Kıim-keshek jaǵynan da qyz balalardyń talap-talǵamy qıyn-aq. Qym-qýyttanǵan zamanda. Eki myń altynshy jyldyń jazynda Jetisaı jaqty da jyly jaýyp, birjolata aýylyna oraldy. Toqsabańyz. Tapqan-taıanǵanyn Alqorynyń aldyna tastady. Ekeýiniki býmalaı biriktirildi. Azdap-azdap shúıirkelese shúńkildesti. Almabektiń qaıynjurtyn qudalyqqa shaqyrdy. «Esh­ten kesh jaqsy» desti. Qutylǵandaryna qýanysty. Jyzaq jaqqa baryp, besik toı atqarysty. Arada jáne jyl jylystaǵan. Eki myń jetiniń kókózek kókteminde Toqsaba taǵy Batys baǵytqa betburys jasamaqqa bel býdy. Úı-jaıy men qora-qopsysyn bajaılap baıqasa, el-jurtynyń eń so­ńyn­da ilbıdi eken. Sharbaǵynyń shyrpyla­ryna deıin kúırepti. Jyńǵyl shybyqtar ǵana japyryla jyǵylýdan saqtap tu­rypty. Áke-sheshesinen qalǵan qara sha­ńyraqtyń súıegi myqtytuǵyn. Qanshama berik degenmen, qabyrǵalarynyń qara­ýy­ta qabarǵan tustary, syzattana jarylǵan jerleri júregin syzdatty. Toqsabańyz óz mekıeni Alqoryǵa ózek­­jardy oı­yn bildirmekke bekinip, úıine kirgen. «Ba­tysqa qaıta barmaqpyn. Nesibe izdemekpin. O jaqtyń jaǵdaıy jaqsa­ryp­ty», – degendeıin mán-mazmundaǵy maǵ­lum­dama­syn qońyrqyzyl mekıendeıin oń aıaǵyn sál-pál kóterip, sol aıaǵyn syz eden­ge nyq basyp, nan ılep turǵan Al­qorysy mu­qym-múlde maquldamaıtynyn nymsha­sy­nyń jelke tusymen-aq anyq ańǵartty. Burylmaǵan kúıinde: «Batysqa barmaı­syń», – dedi. Kógildirleý kersendegi zýa­lasyn záktengen shańyraqqa jete­ǵa­byl jo­ǵary kóterip, qaıtadan zirk urdy. Un­nyń urpaǵy burq etti. «Mal tapqysh, yrzyq izdegish bolsań, Astanaǵa nege attanbaısyń? Júdá batysshyl bola qapsyń», – dedi. Súmireıip, syrtqa qarata bettegen. Toqsaba. Tabaldyryq aldyndaǵy tepkishekten túse bere sál súringen. Qojaı­yn­nyń júni jyǵylǵanyn sezgen tarǵyl qo­razyńyz qoqılanǵan. Tórt tusynda tórt mekıeni. Tórt qubylasy túgel. «Alqorynyń aıtqanyn da tyńdaıyq. Astanaǵa qarata qamdanaıyq», dep kúbir­ledi Toqsabańyz. Tyraýlaǵan tyrnalar oralǵan kúnderdiń birinde Saryqamystan da syzashyqtana soqpaq salyndy. Astana jaqqa. Aýzynan qaǵynǵan eken-aý sonda Alqory. Astanany aýzyna alyp nesi bar edi-aı?! Deseńizshi... Alǵashqy aılarda alpysynshy jáne jetpisinshi jyldardyń adamdary sekildenip, sezimtaldyqqa býylyp, birtalaı márte hat jazǵan. «Astanadan sálem!» dep. «Esil ózeni jaǵasynda júrippiz» dep. Keıinirekte: «Jóndemdi jumys joǵyraq bop tur», – dedi. Jarty jyl jyl­jy­ǵanda, kóńil-kúıi kóterilińkirep: «Qam­qor­shy jandar joq emes eken. О́z ma­mandyǵymmen qaıta qaýyshqandaımyn», – dedi. «О́zimdi, ózim tapqandaımyn. Jataq­hana jaǵy ǵana qınaıdy. Bári retteletin syńaıly», – degendeıin jańalyqtar jetti. Áýelgide aı saıyn jıyrma-otyz myń teńge salatyn. Birte-birte qyryq myń, keı-keıde elý myń alatynǵa aınaldy. Al­qo­ryńyz. Jaman emes, árıne. Azyq-aýqatqa, azyn-aýlaq kerek-jaraqqa sep bolyp, joǵaryraq synyptarǵa syrǵyǵan qyz­da­rynyń reńderi kirip, júzderi jy­lyńqy­ra­dy. Jylap-syqtaýlary sıreńkiredi. Eki jyldaı álsin-álsin oralyp so­ǵatyn Toqsabańyz eki myń toǵyzy­ńyzdyń ortasynan bastap at izin salmaǵan. Jaz sońyna taman ǵana Tashkentke ótip bara jatyp, az mezetke aıaldaǵan. Meıli ǵoı. Aman júrsinshi. Esen kúlsinshi. Dep oı­lap, kórgenine mázdengen. Alqoryńyz. Toqsabasy qal­ta tele­fon­ǵa qarq qy­lyp qaıtqan. «Qoryqpa. Qyzdaryń úı­retedi», – dedi. О́zi ózge­shelene óz­geripti. Buryn­ǵy Toqsaba emes. Bas­qa­sha. Júris-tu­rysy. Kúli­si. Qımyl-qy­lyǵy. Kı­no­lardaǵy ká­sip­kerler me, baı-baǵlan bıznesmender me, sondaı-sondaılar sekildenip, sart ta surt etedi. Qara shan­dyrlana qylqııatyn moıny jumyr­la­nypty. Urtyndaǵy ura-ura shuqyrlary, jyra-jyra ájimderi ájepteýir-aq tegistelipti. Jon arqasy tiktelipti. Shymqaı kók kástóm-shalbary quıyp qoıǵandaı. Jarasady. Kúıeýiniń kelbet-kórkinen, boı-basynan kinárat tap­­pady. Bir býma aqsha ustatty. Al­qoryǵa. Aqsha shirkin jaqsy ǵoı. Alaıda, Toq­sabasy áldeqaıda alysta-a-ap ketkendeı me, qalaı? Jú­re­giniń basy ashyń­qyraǵan. Astanańyz aǵar­typ jiberipti. Alqorynyń qaratorylaý Toqsabasyn. Qal­­talaryna sala beretin qoldarynyń syrtyna deıin aqshyltym tartqan. Qalta telefony qaı­ta-qaıta shy­ryldaıdy. Úı aınalyp ba­ryp sóılesedi. Alqory tańdanady. Al­ǵash qosylǵanda ma, qosy­larda ma, aıtqa­nyndaı, osy Toqsabasy týylar jyldyń sáýirinde she, ǵaryshqa alǵash márte adam-zatyńyz ushqan ǵoı. Sa­ry­qamystyń mektebine Gagarın aty qoıyl­ǵan ǵoı. Ol kezde «ǵa­rysh» jáne «ǵa­rysh­ker» degen sóz­derińiz sanada joq qoı. Osy Toqsa­bańyzdyń esimi Kosmosbek nemese Kosmonavt bop kete jaz­dapty. Aýylǵa kele qalǵan áldebir qarııa: «Myna men ashar­shylyqta qyryl­ǵan bir úıdiń on perzentinen aman jort­qan jalǵyz em. Bu bala kim bosa-daǵy, toq júrsin. Aspandy tesip ush­paı-aq qoısyn. Toqsaba bosyn nys­pysy», – dep nyqtapty. Toqsabasy Tashkentke soqqan álgi sa­parynda áldeneni aıtpaqqa oqtal­ǵandaı, alaıda, aıta almaı, qımaı-qımaı ketkendeı kóringenin keıin oılaǵan. Alqorysy. Minekıińiz, eki myń onynshy jy­ly­ńyzdyń jyp-jyly kúzinde, terekter tership turǵanda, Astana jaqtan aspan tesilgendeı, ǵaryshtan tosyn aqparat sho­shyn­ta jetken. Alǵash «aq altyn» terip júrgen qatyn-qalashtar Alqorydan aly­sy­raq ketip kúbirlesken. Sálden soń keıbireýleri kópe-kórineý kúrsinise kóz qı­yq­tasqandaı, keıbireýleri kúlmeńdese qa­ras­qandaı sezilgen. Áldebir nárseniń, qan­daı da bir tirliktiń tikeleı ózine, qara basyna qatysty ekenin sezinip, qaradaı qalty­raǵan. Qaıtadan qaraǵyshtap edi, ja­ńa­ǵy­lar jym-jylas joǵalǵandaı. Júı­­ek-júı­ekterdi boılap, jypyldap uzap barady. Keshke qaraı, tut aǵashynyń túbindegi qoıý kóleńkege kósem qatyndar kóbirek jı­nal­dy. О́zgeleri de jaqyndasty. Bireýi bu­ǵan qarap qol bulǵady. Alqory qorqa-qor­qa qadamdady. Aýzy batyr, adýyndy atan­ǵan, baıaǵy KSRO amanda baıy ból­imshe bas­qarǵan, búginde «aq altyndy» ól­shep qa­byldaıtyn tarazban bıke sóz bas­ta­dy-aı sonda. Baptana taptanyp. «Aı, aına­laıyn Alqory! – dedi músirkeı múláıim­si­gen keıippen. – Astanadan habaryń bar ma?» Alqory teńselip baryp talyp tústi. Betine sý búrkip, esin jınatty. Estııarlar. «Oıbaı-aı! Oıbaı-aı! Jeńeshe-e-e! – dep zar eńiredi esine keler-kelmes kúıdegi Alqoryńyz. – Jańa-jańa jaryǵandaı bo­lyp ek. Aman ba eken altyn-e-e-em... As­tanadaǵy altyn-e-e-em... Bas ıe-e-e-em...» Tarazban bıke búıdedi-aý kenet: «Áı, Alqory! Áli eshteńe estirtken joqpyz ǵoı. O nesi-eı, a?! Al, aıtaıyn endi. Es­tir­teıin endi. Sal qulaǵyńdy. Jına esińdi. Esiz qaǵyr erkekterdiń bári sondaı. Astanadaǵy altynyń aman. Ottan ystyq oınas taýypty. Tillá qaýynnyń tiliginen tátti toqal alypty. Al, ańyraı ber endi. Al, bozdaı bergin. Ál-ti-ne-e-em dep. Ámán bá eke-e-en dep...» Alqoryńyz meńireıdi. Tarazbannyń ashýy qaıtyńqyrady. «Bul – ósek emes. Baıyńmen birge ketkenderdiń ishindegi ómi­ri ótirik sóılemeıtin, jaqyn jekja­ty­myz­dyń shyn sózi. Sol kúni Saryqamystan jáne sol tóńirekterdegi basqa da aýyldar men kentterden jınalyp kep maqta teretinder qas qaraıǵansha qyzǵyn pikir talastyrǵan. Alqoryny bári umytqandaı. Jalǵyz qaıtqan. Qarańǵylyq qanshama qoıý bol­ǵanymen, aı týǵanda aınala jarqyrap sala bergen. Júzimaı men Juldyzaı túk­pir­gi bólmede sabaq ázirlep otyrypty. Aı sútiniń jer betine sonshama saýlap quıyl­ǵanyna qapalandy. Dál búgin qara túnek jaǵatyndaı edi. Janyna. Jaı-kúıine. Kúndizgiden beter jarqyraǵan Sary­qa­mys gý-gý. Toǵaıdaǵy qamys-quraq dý-dý. Janyp jónelgendeı. Barlyq úıde tek qana Toqsabanyń toqal alǵany aıtylyp jatqandaı. Teledıdardan da. Betin basty. Qos alaqanymen sıpalaı tómen túsirdi. Úıine kirip, uıaly telefonyn tapty. Taptap-taptap tastaǵysy keldi. Tapta­ma­dy. Tabaldyryqtan attap, tas tepkishekke shyqty. Tasqa tastaǵysy keldi. Tasta­ma­dy. Qora-qopsynyń artyna qaraı aınal­dy. Astana tustan aı jarqyraıdy-aı. Alqoryny mazaqtap. Denesi tońazydy. Qaltasyndaǵy tele­fondy qaıta sýyrdy. Soraıǵan soralar­dyń arasyna laqtyrǵysy keldi. Laqtyr­mady. Eki qyzy eki jaqtap úıretken. Tildespek adamnyń atyn tergendi biledi. Sóılese sala óshirgendi biledi. Janarynan jas sorǵalady. Taram-taram. Tıtimdeı telefonǵa tyrs-tyrs tam­dy. Alaqany ashydy. Saýsaqtary dýylda­dy. Terdi. Termesheledi. «Toqsaba» degen jazý kórindi. О́shire saldy. О́rshelenip. Qaıtadan terdi. Sabyr saqtap, qulaǵyna tosty. «Abonent baılanys aıasynan tys jerde nemese onyń telefony sóndirýli», – dedi. Áldebir áıeldiń súıkimsiz, salǵyrt daýysy. Áldeneshe márte termesheledi. Muzdaǵan qulaǵyna tosty. Álgi áıel úsh tilde kezek-kezek bezektedi. «Aıdyń da aıasynan tys jerde... Júrgen shyǵar... Jatqan bolar, bálkim», – dedi yzaǵa býylyp. Birer jyldan beri Maqtaly aýda­nynda tamshylatyp sýarý ádisi jappaı qolǵa alynyp, qyzý qoldanylyp júrgen. Sol túnde Alqoryńyz-daǵy úıirgelik te­li­miniń talaı-talaı tustaryn kóz jasy­men tamshylatyp sýarǵan-dy. Tań atqanda tastúıin sheshimge toq­tady. Jylamaıdy. Muń shaqpaıdy. Túk bolmaǵandaı, dym bilmegendeı keıipke kiredi. Myzǵymas ta mizbaqpas. «Astana­daǵy altynym aman ba eken?!» – degen ózi. Dúıim áıel álemi aldynda. «О́lipti» degen habary jetkende she? Qaıtetuǵyn edi?! Beti ármen. Aman júrsin. Jaqsyly-ja­mandy jıyrma bes jyl birge ómir keshipti. Shırek ǵasyr. Az emes. Anaý bir kezderi Aqtóbede alyp qoısa qaıtetuǵyn edi? To­qaldy. Qalyp qoısa, qaıter edi? Birjolata. Onda júdá jas edi ǵoı. Ekeýi de. Sabyr kerek. Dep túıdi. Kúıindi de túıindi. Apta aralady. Arada. «Abonent baı­lanys aıasynan tys jerde...» deıtuǵyn áıel­diń úni óshken. Qońyraýy jetken. As­tanańyzǵa. Toqsabasynyń daýysy dirildeıtindeı. «Ras pa?» – degen. Alqorysy. «Solaı boldy, – degen Toqsabasy. – Kelesi jeksenbide bara jatyrmyz». Aspan taǵy tesilgendeı. Ǵaryshtan ǵashyqtar túsetindeı. Eki qyzyn eki jaǵyna alyp, Al­qo­ryńyz apta boıy, kúni-túni úı-jaılary men qora-qopsylaryn tazartty. Áktep-sóktep álektendi. Jeksenbi kúni, jaquttaı jaınaǵan al­tynsary kúzdiń erteńgiliginde, qyzyl­jal­qyn japyraqty órikterdiń arǵy jaǵynan aǵarańdaǵan qos «Djıp» pen súlik qara «Toıota-Kamrı» kóringen. Saryqamys aýyly gý-gý. Aldyńǵy aqshańqan «Djıptiń» tizginindegi Tumarıistuǵyn. Janyndaǵy Toq­sa­basy. Ekinshi aqshańqannyń ishinde Tu­ma­rıistiń eń jaqyn, eń senimdi, eń qym­bat dostary – erli-zaıypty ekeý keledi. Súlik qara «Toıota-Kamrıdiń» meńge­ri­ginde – máz-máıramdyǵyn jóndep jasyra almaı jaınańdaǵan Almabek batyryńyz. Artqy oryndyqta – kelinshegi, bala-sha­ǵasy. Qaı Almabek deısiz be? Oıbaı-aý, Shymkenttiń shetinde páter jaldap, ázer tirshilik etetin, Toqsaba men Alqorynyń Almabegi ǵoı. Úsh birdeı sýperkólik eki myń on­yn­shy jylyńyzdyń kúzinde Saryqamys aýy­lyna sán-saltanatpen kirdi. Saryqa­mys­tyń sıyrlary tuıaqtaryn syrt-syrt etkizip, óriske bettegen, jalqaý qatyndar keıbireýlerin keshirek saýyp, qýalap qosatyn shaq edi. Eń eski úı-jaıdyń aýlasynda tizildi. Sýperkólikter. Esikteri sart ta surt, sart ta surt. Jatyrqasqandar joq sekildi. Sos­tıyp kidiriskender kem sekildi. Tan­y­sý men tabysý basymyraq tárizdi. Alqory azdap-azdap surlanyńqyrap ba­ryp basylǵandaı. Syr bermeske bekingen. Sert etken. Bárimen emin-erkin esendesken. «Tumarıis» dep, súp-súıkimdi, appaq, bal­ǵyn qolyn usynǵany – sol ǵoı. Sol. Toqsabasy tike qaramady. Qaraı almaı, kózin taıdyryp áketip, ıyǵynan bú­rińkirep, qysyńqyrap qoıǵanyn-aı. Al­qo­rydan keshirim suraǵany ma, kim bilsin-aı, kim bilsin. Almabegine ǵana Alqo­ry­ńyz sál syzdaýsydy. Enteleı jaqyn­da­ǵanyn jaqtyrmady. Betinen salqyndaý súıdi. Kelinin kinálamaıdy, árıne. Bes-alty baklashkanyń túbin oıyp, bastaryn tómen tuqyrtyp, qoljýǵysh etip qoıǵandary durys bopty. Astana men Shymkentten kelgender shetinen jý­y­nyp-shaıyndy. Ásirese, Toqsaba men Tu­ma­rıis­tiń bir-birinen alystamaı, ıkemdese, ısharalasa juptasyp júristeri jaras­paıdy deý qıyn edi. Jol kıimderin jón kıimderine jyldam aýystyryp alypty. Ekeýi de. Bir­ge ilesip kelgen erli-zaıypty dostary da. Temir kólikterden teń-teń derlikteı dú­nıeler túsirilgen. Tartý-taralǵylar. Syı-sııapattar. Alqorynyń shashylyp-tó­gilip daıyndaǵan dastarqany eselene keńeıgen. Astanalyqtardyń arqasynda. Áýelim áý­lettiń etjaqyn janashyrlary jınaldy. Kishigirim keńes ótti. Naq-naq, qysqa-qysqa, tap-tuınaqtaı túsinikter berildi. Keshirim suraldy. Toqsaba men Tumarıis taraptan. Bári belgilenip, sheshilip qoıyl­ǵan máseleler mánzeldes. Mánistelgen. Astanadan ilesip jetken erli-zaıypty jol­dastary zaman jáne zyrlaǵan ýaqyt, adam men qoǵam jáne álemdik áıdik úrdister haqynda bes-bes mınýttan ǵana oı-pikir ústep, jaǵdaıdy jaıbaǵystady. Toqsaba myrza men Tumarıis hanym saǵat úsh pen bestiń arasynda aýyldaǵy jamaǵaıyn jaqyndar men kórshi-kólemdi jınap, qudaıy tamaq berilgeni jón bolaryn jetkizdi. Eleń-alańnan astana­lyq­tar qaıyra jolǵa shyqpaq eken. Qudaıy tamaq ýaqtyly ótkerildi. Aq­saqaldar bata berdi. Artyq-aýys sóz bol­ǵan joq. Toqsabanyń tańǵalarlyqtaı ta­ǵatty hám talǵaýly turpatyna, Tumarıis­tiń tańǵajaıyp tabıǵatyna tamsanǵan jurtyńyzdyń pálendeı pátýasyzdyqqa urynbaǵy múlde múmkin emes-ti. Bár-bári zamanaýı raıda, jyp-jyly shyraıda órbidi. Tumarıis tynym tappaǵan. Taldyr­mash­tyǵynan tanbaǵan tal boıy qaı sha­rýaǵa da ıkemdi. Úı tirligin úıirip áketedi eken. Sóıtip júrip-aq, «sotybıimen» sa­ǵat saıyn sóılesedi. Kompıýter-planshetimen jumys isteıdi. Áldekimderden es­ep-qısap qabyldaıdy. Bázbireýlerine tap­syrma tabystaıdy. Sóıtip júrip-aq, Al­qoryńyzben azdap-azdap shúıir­ke­lesý­ge, mektepte oqıtyn eki qyzben biraz-biraz syrlasýǵa ýaqyt tapty. Tún ortasy taıandy. Dastarqan jı­nal­dy. Tabaq-aıaq tap-taza. Kıim-keshek, syı­lyqtar tapsyryldy. Tartý-taralǵylar­dyń arasynda Júzimaı men Juldyzaıǵa jeke-jeke noýtbýkter de bartuǵyn. Tumarıis hanym óziniń kim ekenin, nemen aınalysatynyn birazyraq baıan etti. Maqsattar men jospar-jobalardy ortaǵa salyńqyrady. Túıindemesi mynadaıtu­ǵyn. Shamamen. Bir myń da toǵyz júz alpys segizinshi jyly týǵan. Almatydaǵy halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn eko­nomıst mamandyǵy boıynsha támámdaǵan. Alǵash aýyldyq aýdanda istep, artynsha qala qyzmetine aýysqan. Toqsanynshy jyldardyń ortasynan bastap-aq bızneste. Bes-alty jyl qatty qınalǵan. Mar­qum áke-sheshesi kóp kómektesken. Alma­tyda shaǵyn zaýyttary men saýda kesheni bar. Qazir Astanada turady. Elor­da­ńyz­daǵy Esildiń sol jaǵalaýynda. Kottedjde. Iri qurylys fırmasyn Toqsabanyń basqarýyna tolyq ótkizgen. Tanysqan­da­ryna eki jylǵa, tabysqandaryna bir jylǵa jýyqtaǵan. Túıindemeden tysqary túsinip-túı­gen­deri de bar. Saryqamystyqtardyń. Toq­sabańyz talantty ınjener, keremet qurylysshy eken. Qor bop júripti. Eki jyl burynǵa deıin. Búginde elorda­ńyz­daǵy, Esildiń sol jaǵalaýyndaǵy eki birdeı qurylys kesheniniń tikeleı avtory ári salýshysy. Qysqa merzimniń ishinde Asta­na­nyń qurylysshy qaýymy men sáýletshi­lerin túgel moıyndatqan. Talantymen. Tyndyrymdylyǵymen. Tumarıistiń ashyq-jarqyndyǵy, túkti de jasyra almaıtyn aqkóńildigi Alqo­ryny ań-tań etti. Ońashada qaıta-qaıta qulaǵyna sybyrlap, talaı-talaı syrla­ryn sińirgeni-aı. Turmysqa jıyrma jeti jasynda shyǵypty. Kúıip-janyp, súıip-qalap qosylǵan jigiti kináratty eken. Ondaı jaǵdaıyn jigittiń ózi de bilmese kerek... Sodan keıin, kúıeýge tımegen. On­daıdy oılamaǵan. Tek bızneske berilgen. Alqory aıaǵan. Qatty-qatty. Tún or­ta­synan aýǵanda taǵy ońasha qalǵan. Ekeýi. Toqsaba tystan ishke kirmegen. Qora-qop­sysynyń janynda oılanyp otyrǵandaı. Eski tonyn jamylyp. «Qursaq shashý bergenimizge bir aı bop qaldy, sizden jasy­rarym joq, – dedi Tumarıis Alqoryǵa. – Endi siz ekeýmiz bir adambyz ǵoı. О́sek tyń­damaıtyn adammyn men, ápketaı. О́sek­ti tyńdamasań, ol óledi. О́sekti sóı­tip óltireıikshi siz ekeýmiz. Siz de soǵan úırenińizshi. Múmkin bosa. Al, biz tańer­teń ertelep jolǵa shyǵamyz. «Toıota-Kam­rıdi» Almabekke tartý ettik. Shym­kent­ten páter áperemiz. Myna úı-jaıla­ryńyzdy buzyp tastap, qaıta salýmen Almabek aınalysady. Qarjy-qarajattan qam jemeńizder. Júzimaı men Juldyzaı qalaǵan ýnıversıtetterine túsip, bitirgenshe meniń tikeleı qamqorlyǵymda bolady. Biraq, ápketaı, eki qyzǵa da, Almabekke de aıryqsha talap qoıamyz. Zamanǵa saı. Jaýapkershilikterin joǵarylata túsemiz. Ol ózderine paıdaly, túsinip otyrsyz ba?» «Adam bop ketkenderi jaqsy ǵoı bizge», – deıdi Alqory. «Siz «aq altyn» terimin toqtatyp, ózińizdi kútińiz, ápke, – dedi odan ári Tumarıis hanym. – Aı saıyn Astanadaǵy «Aqsuńqar» JShS esebinen elý myń teńge aýdarylady. Jeke ózińiz úshin. Je­tisaıdyń jyly sýyna, Jańaqorǵannyń ystyq balshyǵyna baryńyz. Saryqa­mys­qa Saryaǵash ta tıip tur emes pe?» «Iá-ıá, jaqyn ǵoı», – deıdi Alqory. «Ápke, – dedi taǵy Tumarıis azdap kúr­sinip. – Toqsabańyz kep turady. Qo­ryq­pańyz. Ańsary aýyp, saǵynsa, eshqan­daı tejeý men tusaý joq. Shekara men shekteý joq. Árıne, qanshama qyrǵyn tirlik ınjenerlik ıyqta. Túsinesiz ǵoı. Kóbinese Astanada bolmasa, qıyn. Túsi­nip otyrsyz ony...» «Túsinemin ǵoı. Nege túsinbeıin», – deıdi Alqory. Eleń-alańda eki birdeı appaq «Djıp» pen súlik qara «Toıota-Kamrıińiz» jolǵa shyqty. Astanalyqtar attanyp ketkennen keıingi jeksenbide she, Saryqamys sımpo­zıýmy ótken. Baıaǵy zamanda «selmag» bolǵan, keıinirekte kafege aınalǵan dám­hanada. Saryqamys sımpozıýmyna qoly bostar, atap aıtqanda buryn bólimshe basqarǵan, bastaýysh partııa uıymynyń hatshysy bolǵan, brıgadır jáne zveno je­t­ekshisi bolǵan, mal dárigeri jáne mu­ǵalim bolǵan birqansha zeınetkerler, bes-alty jumyssyz jáne jastar ókilderi qa­tysqan. О́zbekstanǵa ótip ketken Bostan­dyq aýdanyna qarasty Mańyrama qys­taǵynan kelgenderdi qosqanda, bul jıyn halyqaralyq mániske ıetuǵyn. Sımpozıým deýimiz sol sebepten. Sımpozıým saǵattan saǵatqa sozyldy. Toqsaba myrza men Tumarıis hanym ha­qynda talqylaý taýsylmady. «Toqsaba Torytaıuly óz nyspysyna saı bop shyqty, atyn aqtady. Biz jerlesimizdi maqtamaımyz. Biz Toqsabamen maq­tanamyz». Desti. «Tumarıis kelin jetpis besinshi jyly Maqtalyǵa oblystan kelgen kelinshekke, aýatkom tóraǵasynyń orynbasary bop saılanǵan sulýǵa uqsaıdy eken. Aıny­maıdy». Desti. «Aýatkom orynbasaryn qaıdam-aý, qaı­dam. Seksen úshtiń kúzinde, Andro­povtyń tusynda Kelesten kelgen úshinshi hatshyǵa uqsaıdy. Kórkemdigi». Desti. Sımpozıýmǵa qatysýshylar qory­tyn­dy qarar qabyldady. Ol bylaıtuǵyn. Sha­mamen alǵanda. Birinshi bap: «Tuma­rıis-Tumarıis deımiz-aý, aǵaıyn. Tańda­nyp. Tamsanyp. Qanshama jerden myqty bosyn, baıaǵy patshaıym apamyzdyń atyn ıelensin, báribir. Tumarıis hanym – Toq­sabanyń toqaly». Ekinshi bap: «Sary­qa­mys sanasy men adamzat damýynyń ara­syn­daǵy al­shaqtyq asqynǵan. Al, Tu­ma­rıis hanymnyń Toqsabaǵa toqal bolýy, sol alshaqtyqty qysqartýǵa qyzmet etpek». Kafe ishi ý-shý. Gý-gý. Dý-dý. «Juǵysty bosyn», «Juǵysty bo­syn». Desip, jymyńdasqandar eselendi. Tap sol sátte kafe qabatyndaǵy jekemenshik azyq-túlik dúkeninen bir qora qatyn-qalash shyqqan. Olar negizinen Sa­ryqamystyń sarqaryn báıbisheleri men maqta terýge jaramaıtyndar, toı-toma­laqtarǵa bararda jáne qaıtarda qıqań-sıqań, qıqań-sıqań etetinder, úırek sekildenip, eki jaqtaryna jyǵyla jazdap júretinder, ıakı birese oń ıyqtaryna qa­raı, birese sol ıyqtaryna qaraı qulap ketetindeı kórinetinder edi. Bulary­ńyz­dyń talqylaýy da Toqsaba – Tumarıis tóńiregi men Alqorynyń aınalasynda ǵoı, árıne. Al, Alqory báıbishe bıylsha syr aldyrmaıyn dep sheship, «aq altyn» terimine jegilýden tanbady. Oı-sanasy ós­ek­te emes. Kósekte. Qozanyń kóseginde. Alaı­da, azdap-azdap aýnaqshıdy-aý. Tóseginde. Almabek Saryqamystan salynatyn bolashaq úı-jaıynyń jobalyq-smetalyq qujatyn Shymkenttiń sheber sáýlet­shi­lerine jasatyp, birjola bekittirý úshin Astanaǵa attanypty. Desedi. Kúlimkóz kúz mamyrajaı minezinen tan­­baı tur. Tek oqta-tekte qyraý qylaý­laıdy. Tańǵa jaqyn ǵana. Sharbaqtyń aıa­ǵyn­daǵy taqta telimde, jyl saıynǵy kúzde, Júzimaı men Juldyzaı qarala qaýynnyń kók­túınegine deıin kemirip jep júrýshi edi. Endi eptep-eptep qana kóz qıyq­ta­sańyz, shıki shapshańyz túgilim, búı­irleri sap-sary, kógildir kersendeı qaýyn­da­ry­ńyz sur­ǵylt qyraý astynda, solǵan pálek ús­tin­de dóńkıe tóńkerilip jatypty-aı. Marhabat BAIǴUT.