Qamshylar jaq betten kóz ushynda munartyp Jaman Jalǵyztaý kórinedi. Jalǵyztaýdyń jamandyǵyn kórgen eshkim joq. Yrymshyl qazaq jalpaq daladaǵy el-jurtqa pana bolyp turǵan jalǵyz taý bolǵannan keıin kóz tımesin dep «jaman» deı salǵan shyǵar. Bultsyz, ashyq kúnderi tipti, aıqyn, anyq kórinedi. Sonaý alystan noqattaı bolyp qana. Attanar jaq bette kók aıdyn Shalqar. Balyq júzbeıtin, balyq túgili baqa da óristemeıtin, qus qonbaıtyn óli kól. Keńes zamanynda ýran óndiretin kásiporynnyń óndiristik qaldyq sýlarymen lastanǵan.
Aýylǵa kireberiste Qonysbaı sheteldik júırik kóligin toqtatyp, kóz tanys, qaıda júrse de kókireginiń bir túkpirinde aıshyqty ásem sýretteri menmundalap, qolamtanyń shoǵyndaı qyzdyryp, aýyq-aýyq oıyna oralyp, sarytap saǵynyshtyń qatparyn qalyńdatatyn ushqan uıasyna meıirlene bir qarady. Búgingi sapar tirshilik úshin qajetti, bolashaǵyn barlaǵan, otbasynyń berekesin oılaǵan qutty qadam edi. Uzaq jyldan beri oblys ortalyǵyn meken etken Qonysbaı týǵan aýylynda birer jylqy ustamaqqa bel baılaǵan. Balalar ósip qaldy, mal basy kerek-aq. Qoı men sıyrdan góri jylqyny qolaı tutqan. Onyń ózindik sebebi bar. Kúni erteń balıǵat jasyna tolǵan balalary oqý oqysa da, úılenip, otaý qursa da, soıystyq mal kerek qoı. Tipti, artylyp jatsa, jyldaǵy soǵymyn aıyryp otyrmaı ma?!.
Kireberiste jezdesi Esenbaıdyń qabyrǵalary kópten sylaq kórmegen, bir kezde aq bolǵandyǵyn shatyrdyń astyndaǵy alaqandaı jeri ǵana aıǵaqtaıtyn úıi kórinedi. Úı janyndaǵy kartop egetin sharbaqtyń shetine «qaraqshy» ornatypty. Syrǵaýylǵa kóldeneń aǵash shegelep, ústine qytaı kostıýmin kıgizip qoıypty. Osy qytaı kostıýminiń tarıhyn Qonysbaı jaqsy biletin. Osydan úsh jyl buryn Esenbaı jezdesi áldebir qudalyqqa barǵanda kıip kelgen. Sodan soń ústine maqtansa úsh ret ilse ilgen shyǵar, kók kostıým boı-boı bolyp, irip, úlbirep shyǵa keldi. Sodan beri kartop egetin sharbaqtyń shetindegi qaraqshynyń ústinde. Eki jeńin eki qaltasyna kıgizip qoıypty. Bar mindeti baqshany kógergenge ólerdeı ósh qustardan kúzetetin qaraqshynyń keıipi qareketsiz myń salsa, bir baspaıtyn jezdesiniń búgingi keıpinen aınymaıdy-aq. Jyl on eki aı shybyq basyn syndyrmaıtyn Esenbaı jezdesiniń óz ýáji bar. Ol jyl saıyn kóktemde bir qap kartop egedi. Kúzde álgi ekken jerinen bir qap ónim alady. Sodan soń ózi «bir qap ektim, bir qap aldym, nıkakıh zatrat» dep qarq-qarq kúledi.
Qonysbaı apasynyń jaıdaq shaıyn iship, dalaǵa shyqqany sol edi, kópten kórmegen aýyldastary jınalyp qaldy. Ádeıilep shaqyrsań keminde eki saǵat keshigetin jurttyń qaladan kelgendi aınaldyratyn sebepteri bar. Biri keler-keteri joq jańalyq estigisi kelse, ekinshisi aýyldyń jańalyǵyn jetkizedi. Sóıtip, aýyl shetinde jaıaý jınalys bastalyp júre berdi. Áp etken bette áńgimeniń kórigin qyzdyrǵan «Ben Laden».
– Atańa nálet, – dedi «Ben Laden» shal. Shyn aty – Estemes. «Ben Laden» qııanqylyǵyna oraı aýyldastarynyń qoıǵan aty. Baıaǵyda kórshi qus fabrıkasynda turatyn balalary otyz qazdyń balapanyn ákelip bergeni bar. Inkýbatordan shyqqan, enesiniń baýyr jylýyn sezinbegen balapan ekesh balapan da ana degendi ajyrata almaıdy eken ǵoı. Quldyrańdaǵan kúshiktiń de, oınaqtaǵan laqtyń da sońynan otyzy birdeı erip, qańǵyryp júre beredi. Estemes shaldyń aıtýyna qaraǵanda, qazaqqa qus baǵyp qajeti joq. Ol bar bolǵyrlar esiktiń aldyn lastaıdy. Qus sańǵyryǵy ý. Odan keıin shóp óspeıdi. On kún otyz balapannyń azabyn kórgennen keıin Estemes shal álgilerge sirke sýy aralastyrylǵan sý berip, qyryp tastaǵan. О́z balapanyn ózi. Sodan beri Esekeńdi búkil aýyl-aımaq «Ben Laden» atap ketken. Álgi Orazbaıdyń balasy ákesin urypty. Kókala qoıdaı qylyp sabaǵan. Aýdannan polısııa shaqyrýǵa aýyldan uıalyp, betin basyp otyr. Biraq, Orazbaıdyń ózine sol kerek. Ana jyly sovhoz bergen traktorǵa menimen talasty ǵoı. Kórsin bálem, kisige qııanat etkendi.
«Ben Ladenniń» derek-dáıegi, tııanaǵy joq áńgimesin Toqan shal bólip jiberdi:
– Iá, Qonysbaı kópten el betin kórmeı ketip ediń, jaı júrsiń be?!.
– Jylqyǵa bir eki-úsh qara qossam dep edim.
– Sol jylqyńnan da bereke ketti ǵoı deımin,–dedi malmen kózin ashqan Toqan shal. – Bıyl sińirine ilinip, qystan ázer shyqty. Qulyn ertken biri joq. Byltyr kúzdegi sońǵy jaýyn aıazǵa ilinip jaýdy. Shóp basyna qatqan muz ishti bıelerdiń bárine qulyn tastatty. Bizdiń aýylda qulyn bolmaıtyn shyǵar, Beskempir keshe aıǵyryn satyp jiberdi.
– Qudaı-aý, sóıtti me, – dedi «Ben Laden».
– Apyr-aı, sen naǵyp estimeı qaldyń. Osy aýylda qumyrsqa qybyrlasa, bilip otyratyn ediń ǵoı. Bar bıe betine qarap otyrǵan jalǵyz aıǵyr edi. Odan da aıyryldyq!..
Qonysbaı keıin estidi. Bul aýyl júz qaraly jylqyny aıǵyrsyz baǵyp otyr. О́ıtkeni, jekemenshik adamǵa aıǵyr ustaǵan tıimsiz. Sońynan qulyn ermeıdi ǵoı. Al, qosylyp ortadan aqsha shyǵaryp, tuqym jańalaýǵa, úıirge ıe bolatyn aıǵyr ustaýǵa seksen úıdiń basy birige bermeıdi. Ánsheıinde aǵaıynǵa aqyl aıtqysh «Ben Laden» shaldyń ózi qarsy bolyp, eldi iritip bitiredi. Onyń ústine burynǵydaı jylqy malyn kúni-túni baǵý joq. Aıaqty mal emes pe, irgedegi egis alqaptaryna túsetini, masalap, jeldep ketetini bolady. Qazirginiń jylqyshysy da erinshek. Túnde baǵyp, kúndiz qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn shildede temir sharbaqqa qamap tastaıdy. Onyń ishinde irisi usaǵyn teýip, mertiktiredi. Saqa bıelerdiń qos aıaqtap tepken tebisi qandaı alapat. Taı-jabaǵy munan soń qara kúzge deıin ońala almaıdy. Egis alqaptaryn oryp, jınap alǵannan keıin bir-aq bosatylady. Ol kezde shóptiń býyny bekip, qýrap, óli qaýǵa aınalyp ketedi. Arǵy jaǵy jylaýyq jaýynmen astasatyn qara kúz, kóp uzamaı qylyshyn súıretken qys. Qysqa kúısiz túsken mal ólim-jitimsiz jáne bolmaıdy. Aýyldaǵy ahýaldy estigennen soń, Qonysbaıdyń áý bastaǵy oıy buzylyp sala berdi. Dál myna aýyl mal baǵyp jarytpas.
Kóp jyl shette júrgennen soń bile bermepti. Búgingi aýyl burynǵy aýyl emes eken. Zamanynda qyzyl kirpishten salǵan tamasha klýb bar edi. Áldebir pysyqtar bar bolǵany úsh teńgege jekeshelendirip alyp, buzyp áketipti. Ony aıtasyz, irgedegi Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyna qarasty Syrymbet aýylynda Alashtyń birtýar azamaty, ult maqtanyshy Shoqan Ýálıhanovtyń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı salynǵan eki qabatty, ozyq arhıtektýralyq úlgidegi mádenıet úıi jarytymsyz qarjyǵa satylyp, talan-tarajǵa ushyraǵan. Sonda qara ormandaı qalyń eldiń ishinen «aý, bularyń qalaı?» deıtin bas kóterer bir aqsaqal tabylmady.
Dúnıe-múliktiń orny tolar. Aýyldastarynyń keýdesindegi jaqsylyq oty jalynyn óshirgen. Sol jeri ókinishti-aq. Qonysbaı qarap otyrsa, qazir alaqandaı aýylda araq ishpeıtin jan balasy qalmapty. Ata saqaly aýzyna bitken úlkeni de, mektepti keshe bitirgen bozókpe balasy da. Túgel ishedi. Tipti, besik terbetken jas kelinder de. Ananyń omyraýynan aqqan sútte de attyń óshkir araqtyń dámi bar.
Sol araqtyń saldarynan el qulaǵy estimegen qylmystar da jasalyp jatyr. Ákeniń balaǵa qol kóterýi, talaı jas shańyraqtyń shaıqalýy, bir-biriniń toqty-torymyn, eń aıaǵy taýyǵyn, taýyǵynyń astyndaǵy jumyrtqasyn urlaýǵa kóshken. Metall synyǵyn jınap, kásip etetinder anada Jankeldiniń úıindegi ıtine jýyndy quıatyn ıtaıaqqa deıin ótkizip jiberipti.
Qonysbaı qalaǵa qaıtpaq bolǵan. Apasy taǵy da jaıdaq shaı jasady. Jaıdaq shaıǵa «Ben Laden» men Toqan shal ere kirgen. Shaı ústinde jezdesi Esenbaı tosyn áńgime bastady.
– Qaladaǵy bala aqsha suratypty. Aqsha bolmasa bir toqtysyn berip jibersin,–degen kórinedi. – Aqysh-aý, sol bala ábden masyl bolyp aldy. Toqtyny bermeı-aq qoısa qaıtedi, óz kúnin ózi kórsin.
– Etegime salyp ákelgen balam joq, – dedi Aqysh. – Bala bolsa, ózińdiki bári. Osy aýyldyń urysy urlap jeıtin bir toqty balańnan artyq pa?!.
«Ben Laden» shaldyń shaı kesesine shamba túsip ketse kerek. Ánsheıinde, talǵamaı jutatyn tentek shal shaı qasyqpen bozarǵan shaıdyń betinen shambany aýlap álek.
– Jaqsy yrym, – dedi Aqysh jaı otyrmaı, – shaı betinen shamba shyqsa, qonaq keledi.
«Ben Laden» shaldyń túri kúzgi boz qyraý soqqan júgerideı bozaryp ketti.
– Tek, – dedi ol, – qonaq óz úıińe kelsin.
Saǵynyp kelgen Qonysbaıdyń kóńili sý sepkendeı basyldy. Endigi arada elge bas bolar, tulǵa bolar aqylshynyń joqtyǵyna kózi birjolata jetti. Amandyq-saýlyq aıtysyp, asyǵys attandy.
Kún eńkeıip ketken. Aýyldan shyǵa bere, qara qorymnyń janyna toqtady. Kóz baılanyp keledi. Jańa jezdesi Esenbaı shyǵaryp salǵan. Úı janyndaǵy kartop egetin sharbaqtyń ishinde tur eken. Qaraqshynyń qasynda. О́kinishten kózi jasaýraǵan Qonysbaı, qaısynyń qaraqshy, qaısynyń jezdesi ekendigin anyq aıyra almady...
Baıqal BAIÁDILOV
Aqmola oblysy