Besikten beli shyqpaı jatyp, ómirden nege túńiledi?

Sońǵy kezderi qaıda bolsa da jasóspi­rim­derdiń, mektep jasyndaǵy balalardyń ózde­ri­ne ózderiniń qol salýy jıilep ketkeni ja­syryn emes. Eýropa men Azııany ǵana emes, búkil álemdi kezip júrgen osyndaı qaıǵyly oqıǵalar elesi bizdiń elimizdi de orap ótken joq. On ekide bir gúli ashylmaǵan, ońy men solyn tanymaǵan, erinderindegi ana súti keýip úlgermegen  balalarymyz baýdaı túsip, qyr­shy­nynan qıylyp jatyr. Resmı derekterge súıensek, 2009 jyly  eli­mizde 260 jasóspirim ózine-ózi qol jumsap ómirmen qosh aı­tysqan. Jaǵdaı ótken jyly da túzele qoıǵan joq, el boıynsha osyndaı 237 oqıǵa tirkeldi. Ústi­mizdegi jyldyń da jaqsylyǵy shamaly bolǵaly turǵandaı. Bul – qanshama ata-ana qara jamy­lyp, botasynan aıyrylǵan bozingendeı eńirep qaldy, myńdaǵan júrekterge jara tústi degen sóz. Sóıtip, búginde ata-anasy ba­la­sy mektepke ketse, úıge aman-esen orala ma dep, ózderi jumysta júrse, keshke balam aldymnan shyǵar ma eken dep alań­daıtyn, mazasyz kúı keshetin  boldy. Erteń mezgilsiz ajal kimniń esigin qaǵady, kimdi zar jylatady?! Bul pále bizge qaıdan jabysty? Syrty bútin, ishi tútin balalar qaıdan shyǵyp jatyr? Balalar besikten beli shyqpaı jatyp nege ómirden  túńiletin boldy? «Seniń tabanyńa qadalǵan shógir meniń mańdaıyma qadalsyn», dep baýyr eti balasy úshin otqa da, sýǵa da túsýge daıar ata-ananyń kóz jasy nege qurǵamaıdy? Buǵan mamandar ne aıtady? Olardyń bir toby sýısıd oqıǵalarynyń  jıi­leýine áleýmettik jaǵdaı, tıisti otbasy­lyq jáne qoǵamdyq tárbıeniń joqtyǵy, zor­lyq-zombylyq, dinı aǵymdardyń áreketi, esirt­ki qoldaný  sebep bolyp otyrǵanyn alǵa tartady. О́zine-ózi qol jumsaýshylardyń kóbeıýi eń aldymen telearnalardan berilip jatqan urys-tóbeleske, qantógiske toly fılmderdiń  áseri, sondaı-aq, bárine shaılyǵyn aıyra­myn, baılyǵyn eseleımin dep sharq uryp júrgen ata-analardyń jumysbastylyǵy kináli, olar kúnkóristiń qamymen  tań atqan­nan kún batqansha úı qarasyn kórmeıdi, ba­lalardyń oqýyna, tárbıesine kóńil bólmeıdi, nazardan tys qalǵan bala ózin kereksiz sezinedi deýshiler de bar. Qoǵamda bolyp jatqan ózgerister men san túrli qıyndyqtar bala psıhologııasyna keri áser etýde. О́z ózine qol salý – túsinispeý­shilik pen jalǵyzdyqtan týyndaıtyn problema. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas pro­ký­ra­týrasynyń 2008 jyly «Balalar sýısıdi» ta­qy­rybynda júrgizgen arnaıy zertteýinde bala­lar­dy osy jolǵa ıtermeleıtin negizgi sebepter retinde balanyń kúrdeli áleýmettik-psıho­lo­gııalyq jaǵdaıy, odan keıin ultaralyq qatynas, otbasylyq turmystyń qolaısyzdyǵy men qoldaýdyń bolmaýy sııaqty faktorlar atalǵan. Dúnıeniń aqparattanýy, adamnyń tabı­ǵattan alshaqtaýy, neshe túrli kompıýterlik oıyndar, kóbinese jastardyń arasynda sýısıdtiń kóbeıýine yqpal etip otyr. Jasóspirimderdiń  ózderine ózderiniń qol salýyna kóbinese aıtylǵan syndy durys qabyldamaýy, qıyndyqtarǵa tózbeýi sebep bo­la­dy. Sondaı-aq, qoǵamdaǵy jat qylyq­tarǵa áýes, nashaqorlar men maskúnemder sýısıdke beıim keledi. О́zine ózi qol jumsaıtyn jastardyń kó­beıýi – elimizdegi jastar saıasatynyń deń­geıi­niń tómendigin kórsetedi. Dárigerlerdiń aıtýynsha, sýısıdti dəri­gerler aýrýdyń bir túri dese, psıhologtar bul jan kúızelisiniń kórinisi deıdi. О́tken HH ǵasyrdyń basynda osy jaıǵa na­zar aýdarǵan avs­trııa­lyq psıholog Zıgmýnd Freıd adamnyń ózine ózi qol jumsaýy yzaqorlyq, agressııadan bolaty­nyn málimdegen. Al, amerıkalyq psıholog Karl Mennınder sýı­sıd­tiń barlyǵyn sanadan tys jasalatyn ózara baılanysty úsh negizgi sebeppen: ósh alý – jek kórý­shilikpen, ty­ǵy­ryqtan shyǵa­tyn jol tappa­ǵan­dyqpen  jáne kináli sezimniń kúshtiligimen túsindirgen. Bireýler bárin joqshylyqqa japsa, endi bireýler oǵan kereǵar oı tastaıdy. Kimdiki durys, kimdiki burys? Birinshi oıǵa bas shulǵıyn deseń, halqymyzdyń basynan nebir qıyn zaýaldar ótken, qazaq ashtyqty da, jalańashtyqty da kórgen. Biraq sol úshin eshkim asylyp ólgen joq. Álde, jastardy adastyryp, shatastyryp jatqan Abaı atamyz aıtqan, tamaǵy toqtyq, kóılegi kóktik pe? Bylaı qaraǵanda, bári qısyndy, aıtylǵan sózder nysanaǵa dóp tıip jatqan sııaqty. Sonda qalaı, bul sebep-saldary túsinikti, qalypty jaǵdaı dep, ózimizdi ózimiz jubatyp, syrttaı baqylaýshy bolyp otyra beremiz be? Jaǵdaı túzelýdiń ornyna  ýshyǵa tússe, mundaı sáýegeılikten bizge ne paıda? Álde, bári rýhtyń álsizdiginen be eken? Bul jaıdy aýyzǵa alyp jatqan eshkim joq. Biraq ony da esepten shyǵarýǵa bolmaıdy. Ras, joǵaryda aıtylǵan oqıǵalardyń bar­ly­ǵy boıynsha derlik qylmystyq ister qoz­ǵalǵan. Biraq, kóbiniń sebebi ashylmaı, jum­baq kúıinde qalyp qoıǵan. Ádette, jasós­pirim­niń  nege osyndaı  qadamǵa barǵandyǵy jiti zerttelmeıdi, iske qatysy bar laýazymdy adamdar oqys oqıǵany tezirek umytýǵa tyry­sady, kinálilerdi syrttan izdeıdi. «О́zara túsinistik bar jerde, qandaı qıynshylaqtar bolsa da, bala eshqashan óz-ózin óltirý týraly oılamaıdy da. Eger ondaı bolsa, onda bala men ata-ana arasyndaǵy qarym-qatynasta bir kinárattyń bolǵany». Bul – ustazdyń sózi. Olardyń ózderin kinálaýshylar da joq emes. Ata-analar kináli, muǵalimder kináli,  qoǵam kináli  dep qur daýryqqanmen másele sheshile me? Joq. Saıyp kelgende, bul jekelegen otbasynyń emes, qoǵamnyń problemasy, qoǵamǵa tóngen qaýip. Sondyqtan onymen halyq bolyp kúresýimiz kerek, aralasýymyz kerek! Ár taǵdyrǵa arasha túsýimiz kerek! Mysaly, Japonııa ótken jyly azamat­tardyń ózderine ózderi qol salýymen kúresý, al­dyn alý úshin  bıýdjetten 32 mıllıard dol­lar qarjy jumsapty. Budan biz neni ań­ǵa­ra­myz? Kúnshyǵys elinde depressııaǵa ushy­ra­ǵan adamdardy emdeýdiń memlekettik deń­geı­de oılastyrylǵan baǵdarlamasy bar. Olar biz sııaqty oqıǵadan keıin opynyp, sanyn soǵyp jatqan joq, bul baǵytta júıeli jumys júrgizýde, qoǵam músheleriniń, ásirese, jas­tar­dyń qaýipsizdigi úshin kúresti basym ba­ǵyttardyń biri retinde qarastyrýda. Basy aýy­ryp, baltyry syzdamaı-aq, kishkene ǵana kúızeliske tússe, olardyń adamdary psıho­lo­gııa­lyq qyzmetke júginip, kómek alyp otyrady. Biz osy jaǵyn oılastyrdyq pa? Aıyna-jy­lyna bir ótetin konferensııalar men bas­qosýlar, balalar arasyndaǵy sýı­sıd­tiń aldyn alýǵa baılanysty ob­lystarda  uıymdastyrylyp jatqan shalajansar, dańǵaza sharalar, áń­gimeler  elimizdi jaılaǵan máseleni sheshe almaıtynyn túsinetin mezgil jetti. Sondyqtan osy máseleni mem­le­kettik deńgeıde myqtap qolǵa alýymyz kerek. Buǵan keıbireýler «bizde de mektepterde psıhologtar bar, mektep ınspek­tor­lary jumys isteıdi» dep ýáj aıtýlary múm­kin. Birinshiden, mektepterde  balalardyń minez-qulqynda ózgerister baıqalǵan jaǵ­daı­da oǵan zer sala qarap,  ashyq áńgimege shaqy­ryp, sebepterin anyqtaıtyn udaıy bala­lar­dyń ortasynda júrýge  tıis  psıhologtar jetispeıdi, bolǵan kúnniń ózinde bilimi men biliktiligi talaptarǵa sáıkes kele bermeıdi. Bir sózben aıtqanda, bul jumystyń aqsap jatqany aqıqat. Elimizde psıhıkasy álsiz adamdarǵa kómek kórsetetin ortalyqtar ashý  máselesi ótkir qoıylýǵa tıis. Bul tek balalarǵa ǵana emes, ere­sekterge de asa qajet ekenin ýaqyt dálel­dep otyr. Qazirgi kezdegi jekemenshik psıho­log­tarǵa baryp emdelýdi kóptegen otbasy­lar­dyń, ásirese aýyldy jerde turatyn adam­dar­dyń qaltasy kótere bermeıdi. Onyń ústine osyndaı qyzmet bolatynyn kóp adamdardyń biletinine kúmánim bar. Árbir balanyń densaýlyǵy, ómiri úshin kúresetin kez kelgeni anyq. Bul úshin qarjyny aıamaý kerek. О́ıtkeni, dárigerler sýısıdti emdeýi qajet aýrýlar qataryna jatqyzyp otyr. О́zin-ózi ólimge qıǵan tórtinshi synyp oqý­shysy Erboldyń taǵdyry da bizdi oılan­dyrýǵa tıis. О́zinen  eresek balalar kúnbe-kún onyń basqan izin ańdyp, aqsha talap etip, júrgizbeı qoıǵan. Sorly bala mektepke de kire almaı qalǵan. Bul jaıdy ata-anasyna aı­týǵa balanyń batyly jetpegen. Aqyry  amaly taýsylǵan ol  ózine-ózi qol jumsap, asylýǵa májbúr bolǵan. Birde-bir eresek bala muny moıyndaǵan joq, sóıtip  qylmysty isti jabýǵa týra kelgen. Tuzdybastaýdaǵy oqı­ǵa­dan keıin de osyndaı bir óreskeldiktiń sheti kórinip qalǵany belgili. Jasyratyn eshteńe joq, halyq arasynda qylmyskerler mektep oqýshylaryna salyq salady eken degen áńgime bar. Olaı bolsa, oǵan quqyq qorǵaý organdary nege aralaspaıdy? Sosyn mekteptegi ınspektor ne bitirip júr? Olardyń keıbireýleri jaǵdaıdan habardar bolsa da «kórmes – túıeni de kórmes» degendeı, eshteńege ara­laspaıtyn, al oqýshy shaǵym aıtyp barsa, aryz jaz deıtin kórinedi. Bul ne sóz?! Qaı oqýshy aryz jazady? Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy­nyń derekterine sensek, Qazaqstan búginde álemdegi eń kóp sýısıdtik jaǵdaılar tirkelgen el retinde úshinshi orynǵa shyǵyp otyr. Iаǵnı, respýblıkada jyl saıyn óz erkimen ólimge bas tigýshiler qatary arta túsýde. Ásirese, «qoldan jasalǵan» ólimniń elimizdiń keleshegi – jastardyń arasynda keń taralýy, jas balalardyń ózderine ózderiniń qol salýy – qoǵamnyń qaıǵysy. Demek, ony odan ári baqylaýsyz qaldyrýǵa bolmaıdy, jastar ortasyn saýyqtyrýdy jedel qolǵa alý osy problemany jan-jaqty zerttep, naqty sharalar belgileý jáne olardy dáıektilikpen júzege asyrýǵa kúsh jumyldyrý qajet. Jarasbaı SÚLEIMENOV, Májilis depýtaty.