Kózboıaý

Jýrnalıst jazbalary Bir qurbym jerden jeti qoıan tap­qandaı qýanyp: – Myna shyrynnyń keremet qa­sıeti bar deıdi, ishken adamdardyń barlyǵy aýrý­larynan jazylyp jatyr eken, – dep úıine bir qorap shyryn arqa­lap keldi. – Iá, baǵasy qansha eken, neden jasalǵan? – dep suraqtar qoıýdamyz. – Bul ózi Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde ósetin bir jemistiń qabyǵynan aly­na­dy, ashy dámin jumsartý úshin óte kishkentaıdan alyp ózge shyryndarǵa qo­sa­dy da, sodan kúndelikti azdap qana ishse, emdemeıtin aýrýy joq kórinedi. Mu­ny­men aı­na­­lysatyn kompanııa qazir álemniń júz­de­gen eline shyryn taratady. Paıdala­ný­shy­lar jyldan jylǵa ósip jatyr eken deıdi. – Iá, sonda sen muny qaıdan aldyń, dári­hanada satyp jatyr ma, nege birden bir jáshigin alǵansyń? – deımiz biz de shy­rynǵa degen qyzyǵýshylyǵymyz ar­typ. – Qaıdaǵy dárihana, jumysqa ákelip satty, alyp turýǵa shartqa otyrdym, sender de kirińder, bir ret osylaı qymbatqa al­sańdar, ekinshisinde jeńildigi bolady eken. Al sońdaryńnan adam kirse tipti jaq­sy, – deıdi qurbym. Sóıtse, jańaǵy kó­­­te­rip kelgen qorabyndaǵy 4 shyryn­nyń baǵa­sy 23 myńnyń shamasynda. Bar-joǵy 0,75 lıtrden keletin 4 shyny shyrynnyń baǵasy osy. Endi qurbymyzǵa «Sen basyl, kishkene de­mińdi al. О́ziń oılashy, eger osy jemis son­sha­lyqty dárý bolsa, onda búkil Oń­tústik-Shy­ǵys Azııa elderiniń adam­dary esh­q­ashan aýyr­mas edi, ekinshiden, eger ol shy­ny­men keremet bol­sa, onda oǵan dárigerler qaýymy, dárihana bız­nesindegiler nege qyzy­paıdy, nege ol dári­hanalarda satylmaıdy? Qoı, dál sen aıtqan­daı emes shyǵar, ınternet tur emes pe, aldy­men sodan qara­ıyq­shy», dep ǵalam­tordy ashtyq. Sonymen, ǵalamtordan «HanGo» atty man­gýstın shyrynyna izdeý saldyq. Ashyp qa­raǵanymyzda, qurbymyzdyń kózi shara­sy­nan shyqty. Sóıtse, bul shyryn­nyń qura­my­na zert­teý jumystary 1932 jyldan beri júr­gizilmegen deıdi. Al Germanııada jelilik júıe­men osy shyryndy satqan adamdy tuty­ný­shy sotqa berip, ony jeńipti jáne Eýro­odaq elderi ony óz aımaqtarynda taratýǵa resmı túrde ty­ıym salǵanymen, sol Germanııanyń ózin­de shyryndy ınternet arqyly-aq tap­sy­rys berip úıge al­dyrýǵa bolady degen jáne ta­ǵy sol tárizdi kóptegen materıal­dardy taptyq. Artynsha qurbymnyń ótinishi boıyn­sha shyryn taratýshymen habarlasyp, óni­mine qyzyǵýshylyǵymyz týǵan adam­nyń qaly­byn tanyttyq. Telefonnyń arja­ǵyn­daǵy daýys óte kishipeıil. О́ziniń k­e­ńes berýge árqashan daıyn ekendigin aı­typ, kún keshkirip qalǵandyqtan, meken-jaıyn berip, úıine shaqyrdy. Jyly júzben, iltıpatpen qarsy alǵan jelilik shyryn taratýshy tórine shaqy­ryp, ónim jaıyn áńgimelep ketti. 40 antıoksıdanttan turatyn, onyń ishinde ksan­tonǵa baı shyrynnyń qasıetterin sı­pat­taıdy. Bul shyryn bos radıkaldardyń ornyn toltyra­dy. Al bos radıkaldar degenimiz – adamdy qartaıtatyn nárse, shy­ryn ishken adamdar aýrýlarynyn jazy­lyp jatyr, dep staqan­nyń túbine shyryn quıyp berdi. Endi kompanııa týraly ǵalamtordan alyn­ǵan derekterdi alǵa tartaıyq. 9 sa­ty­ly marketıngtik júıe qurǵan kom­pa­nııa­nyń ónimin nıeti bar árbir adam sata alady eken. Kompanııa 2003 jyly 40 mln. dol­lar­ǵa shyryn satsa, ol jyl saıyn ósip, 2008 jyly 1,5 mlrd. qurap, 2010 jyly 2 mlrd. dol­larǵa jetken. AQSh-ta bir bótelke shy­ryn 37,50 dollarǵa, Eýropada 27,5 eýroǵa satylady. Shart boıyn­sha bir alǵanda 4 bótelkesin birden alý qa­jet. Al dıstrıbıýterlerge ótkizilgen ónim baǵasynyń 50 pa­ıyzy beriledi. Tap­syrysy kóbeıgen saıyn onyń bonýsy da, alatyn aqshasy da kóbeıe túsedi. О́z jelisin qurǵan adam ǵana aı saıyn jeńil­dikpen shyryn alyp turady, ıaǵnı ony ári qaraı qymbatqa sata alady. Shyryn mangostan, keıde mangýstın deı­tin je­misten, onyń qabyǵynan jáne qo­sym­sha 8 je­­mistiń – qulpynaı, qaraqat, almurt, alma, jú­zim, shıe konsentratynan jasalady. Jemis­tiń ózi­nen emes, ıaǵnı jı­naq­talǵan syǵyn­dy­synan sý qosý arqyly, árıne. Jáne de jemis­terdiń ara­­sal­ma­ǵy da kór­se­til­meıdi, shyryn­nyń jal­py qu­ra­mynda mangýstınniń qansha mólsheri bar ekeni de ashylmaǵan. Qoraptyń syrtynda E 202 (kalıı sorbaty), E 211 (natrıı benzoaty) kon­ser­vanttarynyń barlyǵy jazylǵan delingen. Jemis qabyǵynda antosıandar, katehınder, polısaharıd, ksantondar bar. Ksantondar degenimiz – polıfenol. Ony qa­bynýǵa, mık­robqa qarsy jáne sa­ńyraý­qu­laq­pen za­qym­­da­nýǵa qar­sy qol­daný­ǵa bola­dy. Alaı­da, kompa­nııa­nyń 2006 jyl­ǵy málim­deýinde jemis jaıyn­da júr­giz­il­gen jalǵyz ǵana zertteý­d­iń 1932 jyly Sıngapýrde dızen­terııaǵ­a qar­sy emge qatysty ǵana bolǵany aı­tylǵan. Al ame­rı­­ka­­lyq qaterli isik aýrý­laryn zertteıtin ortalyq shyryn­nyń emdik ma­ńyzy joqtyǵyna toqtalsa, Germanııa kompanııany sotqa tartqan. Onda óner­kásipti aldaýdan qorǵaıtyn qoǵam «HanGony» shy­ryn deýge de bolmaıdy, óıt­keni, ol jemistiń jelinbeıtin qaby­ǵy­nan jasalady, dep sottyń eki deńgeıinde jeńiske jetken. Jáne Dıýs­sel­dorftaǵy tutyný­shylar quqyǵyn qor­­­ǵaı­tyn qoǵam «HanGo» bıologııalyq aktıvti qosymsha retinde Federaldyq bıýroda tirkelýi tıis. О́ıtkeni, ony satýshylar ony jáı ǵana shy­ryn dep emes, adamnyń densaýlyǵyn saýyq­tyrýǵa paıdasy bar sýsyn dep jar­nama­laıdy dese, Bavarııadaǵy densaý­lyq saq­taý basqarmasy jáne taǵam qaýipsizdigi orta­ly­ǵy ony eshqan­daı da emdik qasıeti bar dep áspet­teýge bolmaıdy, «HanGo» jáı ǵana shyryn degen toqtamyn alǵa tartady. Bizdiń elimizde, Reseıde jáne Ýkraınada shyryn sanıtarlyq-gıgıenalyq norma­lar­ǵ­a sáıkes keletin, quramynda shyryny bar alkogolsiz, gazdalmaǵan sýsyn degen ser­tı­fıkatpen tirkelgen. Biraq dárilik, bolmasa bıologııalyq aktıvti qosymsha retinde tirkelmegen. Hosh, sonymen jelilik taratýshymen áńgi­me­mizdiń nemen aıaqtalǵanyn aıtaıyq. Shy­ryn­nyń emdik qasıetterin aldynda tur­ǵan túrli túspen keremet bezendirilgen albomǵa qarap áńgimelep, beınebir dári­gerdeı sóılep otyrǵan kelinshekke sizdiń mamandyǵyńyz kim, muny qaıdan bilesiz dep saýal tastadym. Ma­mandyǵym tovaroved, buryn saýda sala­syn­da istegenmin, al jelilik marketıngpen aı­nalys­qa­ny­ma biraz boldy, degen ol áńgi­mesin ári jal­­ǵady. Antıoksıdant degen ne, ksanton de­gen­niń áseri qandaı bolady eken deseń de toq­ta­maıdy, jattandy sózderinen ja­ńyl­maıdy. Al sýsyn biryńǵaı syǵyndy­lar­dan turady depti ǵoı, sonda bul tabıǵı shyryn bolmaı shyqty ǵoı degenimizde siz ózi konsentrat pen konservantty aıyra bilesiz be dep satýshynyń daýysy qataıa tús­ken. Al arasyn aıyryp aı­typ berip, odan soń Germanııadaǵy osy «HanGo» týr­a­syn­daǵy daý­dan ne bilesiz degende, manaǵy mamyra­jaı­lyqtan, sypaıy­lyqtan jurnaq ta qalmady. «Sizge ózi ne kerek?» – dedi tiksingen ol. Siz myna jerge ba­ryp sýsyn sa­typ­­syz ǵoı, degende: ıá, sattym, onda myna­daı, mynadaı kisiler satyp aldy, dep at­taryn ataǵanda, ishinde qurbymnyń da esimi ketti. Al janymda otyrǵan ony tanyǵan da joq. Men ózimniń jýrnalıst ekenimdi, onyń bilmestikten bireýlerdiń aldaýyna túsip, óziniń de ózgelerge teris maǵlumat b­e­re­tin­digin, eger shyryn siz aıt­qan­daı bol­sa, onda nege dári­hanalarda satyl­maı­dy degenimde, ol sizdiń aıt­qandaryńyzǵa sen­beımin, endeshe, ol shekaradan, kedennen qalaı ótýde de suraq qoıdy. Men árı­ne, tek shyryn retinde óte­di, al kompanııa ony sizderge ǵa­jaıyp dárýmen dep aldap satqyzyp júr degenimde, siz ne de­se­ńiz, o deńiz, al men betimnen esh qaıt­paı­myn, qur­by­ńyzǵa aqshasyn qaı­taryp bereıin, dedi shy­ryn satý­shy. Qarap otyrsaq, osyn­­daı jelilik júıe­den aıaq alyp júre almaıtyndaı jaǵdaıǵa jettik. Kóp­shi­ligi kúmándi taýar­laryn ót­kizý­men halyqtyń den­saý­­ly­ǵy­na keri áserin tıgizip jatsa, eli­mizdiń eko­­no­mıkasyna da olar­dyń zııa­nyn baǵamdaý úshin pá­lendeı eko­nomıst bolý­dyń qajeti shamaly. Ry­nok­taǵy shy­naıy baǵasy bel­gisiz, kúmándi taýarlar ha­lyq­tyń qal­tasyn qaǵyp, san túrli amal-sharǵymen jıylǵan mol qarajat shetel asyp ketip jatyr. Iаǵnı, bizdiń aqshamyz sheteldiń eko­no­mıkasyn kóterýge jumys jasap jatyr emes pe?! Ásirese, álemde qarjylyq-ekono­mıkalyq daǵdarys tusynda elimizge jelilik marketıngten túsken shyǵyn-­ dardy eseptep kórgender bar ma eken, sirá? Shyǵys oıshyly Ábý Naýas: «Igilikti iske, adal áreketke jumsamaǵan aqshanyń bári aram. Aram aqsha adamdy bir qaqaldyrmaı qoımaı­dy», depti. Jalpy, qazirgi kúni halyq arasyna qarjylyq pıramıda ataýymen belgili ońaı olja tabýdyń alǵashqy pysy­qaı­larynyń biri – shotlandyq Djon Lo eken. Ol «Mıssısıpı kom­panııasy» degen isimen 1720 jyly Fran­sııany turalatqan. Al tegi ıtalııalyq ame­rı­kalyq Charlz Ponsı 1919 jyldyń ta­my­zynda ıspandyq bir bıznesmennen halyq­ara­l­yq jaýap kýponyn alady. Kýpon aına­ly­mynyń qalaı júreti­nin bilip alǵan Ponsı Eýropa elderinen shyq­qan kýpon­dar­dyń arasyn­daǵy aıyr­ma­lyq baǵamnan paıda tabýǵa bola­ty­nyn bilip, «The Securities and Exchange Company» kompa­nııa­syn quryp, birneshe ın­ves­tordy aqsha salýǵa kón­diredi. Ondaǵysy, trans­at­lan­tı­kalyq saýdada qarapaıym vekselden 50 paıyz paıda tabasyń, al 45 kúnnen soń 100 paıyzǵa deıin aqshań ósedi dep aldaý. Aldaý syry «PostMagazine» jýrna­lyn­da ba­sylǵan maqalada ashylady. Al qazirgi kúngi Pon­sı murasyn jalǵas­tyrý­shylar us­taz­daryn jolda qaldyrardaı aqsha tabý­dyń nebir túr­lerin oılap shyǵarýda. Máse­len, avtobýs aıal­da­ma­syna toqtaı qalsa­ńyz, taban astynda baıyp ketetindeı bolasyz. Onda habarlandyrý jap­sy­rý­ǵa bolmaıdy, aıyppul kólemi munsha dep ja­zyl­ǵan tyıymnyń da eshkimge áseri joq. «Jas erek­sheligine qara­mastan, tipti zeı­netker bol­sańyz da, siz keremet qara­jat tabýy­ńyz­ǵa bola­dy» degen jarnamadan kóz tunady. Arasynda baıyp ketýi­ńiz­ben birge, dene bitimińiz durys­ta­lyp, densaýlyǵyńyz da túzeledi deı me, áı­teýir kóshedegi qulaq­tan­d­yrý, odan gazetterge berilgen jarnamalar tek jana­shyrdyń beınesinde kórinedi. Biraq bar­ly­ǵynyń astarynda kóz boıap, aldaý men baıýdy kózdegen ashkózdik jatyr. Eger adamdardy aldap baıý jóninen dıs­sertasııa jazý kerek bolsa, esh qınal­maýy­ńyzǵa bolady. Onyń mysaly siz qadam bas­qan saıyn aldyńyzdan shyǵady. Eger dári­ha­naǵa barsańyz, sizge bir dárini birneshe ataýda usynýy múmkin. Quramdary birdeı, tek ataý­lary men shy­ǵarýshylary óz­geshe. Baǵasy da álgideı. Túpki nıet – sizdiń qaltańyzdy qaǵý. Bolmasa, qurylys kom­pa­nııa­laryn alyńyz. Jýyrda Jeńis dań­ǵy­lynan oryn tepken «Je­ńis» kóp pá­terli úıindegi týysymyzǵa qo­naq­qa baryp, lıftide qamalyp qaldyq. Sóıtsek, 2006 jyly tapsyrylýy tıis bul turǵyn úıdi salýshy «Arýana LTD» kom­pa­nııa­sy tur­ǵyn­darǵa bergen ýádesin áli oryn­damaǵan. Shart boıynsha 2006 jyly tapsy­ry­lýǵa tıis úıdiń áli jyry bitpegen. Al tur­ǵyndarǵa kompanııa 2006 jyldan bastap ishki jóndeý jumystaryn júrgizip kire berý­leri­ńizge bolady degenge aldanǵan adamdar tolyq tapsyryl­ma­ǵan úıde turyp keledi. Qan­shama azamat úlesker retinde páterli bola­myn dep bankten nesıe alyp, endi úı de joq, aqsha da joq, eki ortada qaryzǵa belshelerinen batyp, banktiń aldynda kiriptar bolyp otyrǵany da ashy shyndyq. Nesin aıtamyz, búginginiń Ostap Benderleri sizdiń qaltańyzdy qaǵý úshin qan­daı aıla-sharǵyǵa barmaıdy deısiz. Ońaı qarajat tabýǵa kisi qunyqpasyn, qunyqsa, obal-saýapqa da qaramaıtyn kórinedi. Dintanýshy Qaırat Joldybaıuly jelilik marketıng týrasynda jazǵan ma­qala­syn­da by­laı deıdi «...osyndaı mar­ke­tıngte onyń ba­syn­da turǵan adamdar paı­da taýyp, tómen­degi­ler utylady. Al tó­mendegi adam­dardy aq­sha­sy­nan qaǵyp paı­da tabý  – ıslamda haram. To­ly­ǵyraq tús­indirer bolsaq, bir-birine tizbektele oty­ryp tirkelgen bul jelilik marketıng bir jerde mindetti túrde toqtaıdy. Sebebi, Alladan basqa eshbir nár­se máńgilik emes. Al endi toqtaǵan jaǵdaıda pıramıda jo­ly­men qalan­ǵan bul marke­tıng­tiń basyn­daǵy adamdar ǵana salǵan óz aqshalaryn shy­ǵa­­ryp, paı­da­ǵa keneledi de, tómendegi kóp­te­gen adamdar qaltasy­nan qaǵylady. Buǵan qo­sa adamdarǵa bul jumys túsindirilgen ýaqyt­ta: «Sen muǵa­lim­siń, ıakı ınjenersiń, taby­syń óte tó­men, bul ju­mysqa kirseń, arma­nyń­dy jú­ze­ge asy­ryp, baı­lyqtyń astynda qala­syń», dep kisini ózi súıg­en maman­dy­ǵy­nan, qyzmetinen, oqýy­nan sýy­typ, teris pikir qalyptastyrady. Bız­ne­siń­di damy­tý­dyń «11 baspaldaǵy» delingen ki­taptyń 20-shy betinde «Kisini osy jumysqa tart­­qan kezde, oǵan bul jumys pen ózi istep júr­gen jumysyn, ıakı basqa ju­mys­tardy sa­lys­tyr» delingen. Iаǵnı, bul jumys­tyń kóp paı­­da ákeletindigin, al basqa ju­mys­tardyń túk­­ke turmaıtyn­dyǵyn na­sı­hat­taıdy. Al endi, eldiń bári osy marketıngti qýalap ketse, ha­lyq­qa qajetti túrli mamandyqtardy, eldiń da­mýy­­na úles qosatyn qyzmetterdi kim atqarady? Arab tilinde ótirikshi adamdy «kázzap» deıdi. Adamdar kóbinese paıda tabý úshin ótirik aıtady. Mundaı jaǵdaıda adam paıda emes, zııan tabady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Paıda tabý úshin ótirik ant iship, taýaryn satqan hám saýdasyna ótirik qosqannyń kásibi qurıdy», degen emes pe?! Iá, biz naryqtyq qoǵam qurý ústin­de­miz. Al naryqtyq qoǵamdaǵy dúnıege kenelý tek bireýdiń ústinen paıda tabý, aı­lań­dy asy­ryp, aldaýmen tabylýy tıis pe?! Jýyr­da tany­sym­nyń balasy marqum áke­si­nen qal­ǵan al­tyn saǵatty lombardqa ótkizip jiberipti. Balanyń jasy káme­letke tol­ma­ǵanyn bile tura qymbat zatty alǵan lombard ıesi qymbat saǵatqa ásheıin bir az ǵana soma beripti. Al olardyń zań boıynsha kámeletke tolmaǵan balalarmen ondaı shart jasaýyna bolmaıdy. Nanbasa­ńyz, qalańyz­daǵy kez kelgen lombardqa baryp kórińizshi. Jaǵalaı jasóspirim­derden qaltafondaryn alyp, ony arzan baǵalap, az-muz pul berip aldap jatqanyna kýá bolasyz. Osy biz betimizdi qaıda buryp bara­myz. Oılanaıyqshy, aqshamen birge ıma­ny­­myz­dy satyp jibermeıikshi! Anar TО́LEÝHANQYZY.