Sala sardary

Qaı zamanda, qaı qoǵamda, qaı memlekette bolsyn saýda – mańyzdy, sheshýshi, ómirsheń sala. Saýda – halyqty asyraýshy, muqtajyn, qajetin óteýshi, kópke qyzmet etýshi sala. Saýda adam men adamdy, el men eldi, memleket pen memleketti baılanystyrýshy, dostastyrýshy dáneker. Saýda – dostyqtyń elshisi. Saýdasyz tirshilik, ómir joq. Álemde jalpy paıdanyń onnan toǵyz bóligi saýdadan túsedi eken. Muhammed paıǵambarymyzdyń ózi de saýdamen aınalysqan. Saýda – paıǵambarymyzdyń kásibi. Al bizdiń eldiń saýda salasy sardarlarynyń biri ári biregeıi Jorabek Sarbalaqov. Saýdada týra jarty ǵasyr boıy nátıjeli eńbek etip keledi. Bul aıtýǵa ońaı, al shyn máninde bir adamnyń sanaly ómiri emes pe? Saýdanyń esiginen tarydaı bop kirip, taýdaı bop tórine shyǵyp, tórelik aıtýda. Kishi esepshiden bastap, saýdanyń barlyq baspaldaqtarynan attamaı ótip, oblystyq tutynýshylar odaǵynyń tór­aǵalyǵyna deıin kóte­rilgen­ qajyrly da qaıratty azamat. Osyndaı qıyn, jaýapkershiligi san alýan salada, alma­ǵaıyp zamanda, ot pen sýdyń or­tasynda júrip, birde-bir ret sú­rinbegen, jyǵylmaǵan, ja­ńyl­maǵan, ta­bany taımaǵan, tizesi búgil­me­gen, basy ıilmegen, esh­qa­shanda eshkimge keýdesin bas­tyr­maǵan basshy. О́zi de aman, ózge de aman, aby­roıly bolyp keledi. Qaı ju­mysta bolmasyn tóńiregin tú­­gel­deı bildi, kadrlaryn da saqtaı bildi, qoldaı, qorǵaı bildi, birde-bir adamdy jaýapqa tart­tyrmady, eshkimniń de oba­lyna qalmady, opyq jegizbedi. «Jaqsymen joldas bolsań jetersiń muratqa, jamanmen joldas bol­sań qalarsyń uıatqa» degen osy da. Jókeń eskiniń de, jańanyń da jaqsy, ja­ǵym­dy, jarasymdy jaǵyn boıyna sińirgen ımandy adam. Ádette, ómirde atqa mingen azamatty synaý­dyń eki túrli joly bar. Bireýi qolyna joǵary la­ýa­zymdy qyzmet, al ekinshisi mol dúnıe berý. Jó­keń bolsa bul eki synnan da súrinbeı ótip keledi. «Altyn kórse, perishte joldan taıady» degen de sóz bar. Al onyń qolynda tek altyn ǵana emes, halyqtyń, memlekettiń baılyǵy, dúnıesi boldy, jeti qazynanyń biriniń kilti boldy. Osynyń bári Jókeńdi astyrmady, tastyrmady, sastyrmady, qanaǵatshyl, qarapaıym, qara jolynan, sara jolynan shyǵara almady. Sirá, Jókeń týa bitti demokrat jan. Onyń de­mo­krattyǵy, keńdigi, keshirimdiligi, qarapaıym­dy­lyǵy, tózimdiligi sol – Jókeń eshkimdi eshýaqytta eregeske, egeske, urys-keriske, daý-damaıǵa, aıtys-tartysqa, janjalǵa, jaǵa jyrtysqa shaqyrmaıdy. Bireý shaqyra qoıǵan kúnde de ózi ońaılyqpen ornynan kóterile qoımaıdy. Árdaıym ashýdy aqylǵa, sabyrǵa jeńdirip otyrady. Jarasymdy mámile men keleli keńestiń, pátýaly kelisimniń kisisi. Qaı ýaqytta shabýylǵa shyǵýdy, qaı ýaqytta toqtaýdy, qaı ýaqytta sheginis jasaýdy sheber meńgergen. Eshkimdi de bólmeıtin, jarmaıtyn, alalamaıtyn, qulalamaıtyn, jurttyń bárine bol­syn deıtin, bári de ońsyn deıtin, jalpy elge, ha­lyqqa, barshaǵa ortaq azamat. Dúnıede selqos­tyqtan, minezdikten, tabany taıǵanaqtyqtan, jal­taqtyqtan jamany joq. Al biz áńgimelep otyrǵan adam eshqashanda, esh nársege nemketti, beıtarap emes. Onyń Elbasymyzdyń aldynda da shyryldap el men jerdiń taǵdyryn sóz etip, arasha suraǵan kezderine kýá bolǵanbyz. Adamnyń eń jamany dosyna jamandyq ja­saı­tyn adam. Adamnyń eń jaqsysy dushpanyna jaq­sylyq jasaı alatyn adam. Osy rette zańǵar ja­zýshymyz M.Áýezovtiń «Jaqsylyqqa jaqsylyq – ár kisiniń isi, jamandyqqa jaqsylyq – er kisiniń isi» degen ulaǵaty oıǵa oralady. Al Jókeń osy 70 jyl ómirinde birde-bir joldasynan, dosynan qol úzbegen, alshaq ketpegen, ajyramaǵan, birde-bir do­syn uıatqa qaldyrmaǵan, birde-bir dosyn satpa­ǵan, satpaıtyn, dostyqty saýdalamaıtyn, sertine, antyna berik,  dushpanyna da jaqsylyq jasaı alatyn azamat. Ol úlken otbasynyń kóshbasshysy, áýletiniń aǵasy, ujymynyń panasy. Jókeńniń baqytynyń baspaldaǵy da, bastaýy da – jan-jary Kúlekeń, alty balasy bardyń armany bar ma, armanynyń oryndalmaı qalǵany bar ma degendeı,  alty balasy, 16 nemeresi, eki shó­beresi tirliginiń tiregi.  Jókeńniń baılyǵy da, baqyty da, qýaty da, berekesi de, bazary da, arbasyn aıdaýshy da, atyn saılaýshy da, aqyl qosary da, ashý basary da, erkine jiberetin de, erkeletetin de, esin jınaıtyn da, keńshilik jasaıtyn da, keshirim jasaıtyn da, mazalaıtyn da, jazalaıtyn – osy Kúlekeń. Jorabek pen Kúlshıra ata-anaǵa meıirimdi, aǵaıynǵa qaıyrymdy jandar. Ekeýi úsh kempir men eki shaldy baqty, sóıtip osy áke-shesheleriniń kóńilin tapty, janyna jaqty. «Jóke, qandaı ýdachno úılengensiń» dep qyz­ǵanyp emes, qyzyǵyp dostary aıtsa – aıtqandaı. Jókeńniń erekshe qasıeti ómir boıy osyndaı aýyr, jaýapty jumysta júrip, dosqa, joldasqa da ýaqyt, kóńil tabady, týys-jekjatqa da ýaqyt, iltıpat tabady, jumysqa da, ónerge de, ǵylymǵa da, ómirge de ýaqyt tabady. Bá­ri­ne-bárine keshigip júrse de keledi, bárin ushtastyryp, úıles­ti­rip, úndestirip júrgizedi, bárine de úlgeredi. «Asyqpaı júrip, arbamen qo­ıan alý» degen sózdiń máni osy shyǵar deımin. Asyqpaı júrip mektep bitirdi, arnaıy orta bilim aldy. Máskeýde syrttan oqyp joǵary bilim  aldy, aspıran­tý­ra­ny bitirdi, ǵylym kandıdaty bol­dy, baspadan 5 kitap shyǵardy. Ol ózin ózi tárbıelep, ózin ózi jetelegen, jetkizgen, ósirgen, tur­mys pen ómirdiń qıyndyǵyn da, qyzyǵyn da molynan kórgen taýdaı talap ıesi. Uzaq jyldar sońynan qalmaı júrip, eńbek pen ǵylymdy ushtastyryp, jasy 70-ke jaqyndaǵanda ekonomıka ǵy­lymdarynyń doktory boldy. Qazir Jókeń oblystyq, selolyq tutyný kooperatıvteri odaǵynyń tóraǵasy, Qazaqstan tutyný­shy­lar odaǵy Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversı­te­tiniń doktorlyq,  kandıdattyq dıssertasııa qor­ǵaý jónindegi ǵylymı keńesiniń múshesi, Qa­raǵandy ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń Qyzyl­orda­daǵy ókildiginiń dırektory, Qyzylordadan «Aı – arýy» emdik sýyn shyǵarýda, tórt-túlik mal ósirý, mal ónimderin óńdeý jeke kásipornynyń jetekshisi. Ulttyq sýsynymyz qymyz, shubat óndirý isin júıeli jolǵa qoıyp keledi. Bir ózi jetpisinde, tepse temir úzetin jeti jigittiń jumysyn atqaryp júr. Nar jolynda  júk qalmas degen osy da. «Budan artyq bul emshek tas bolsyn ba» degen eken bir qyz. Sondaı-aq, budan artyq bul adam endi ne isteýi kerek?.. Perishte bolmaǵasyn, eki aıaqty jumyr basty, et pen súıekten jaralǵan pendege tán kemshilikter bárimiz sııaqty Jókeńde de bar. Biraq, onyń kemshilikteri jaqsylyqtary men jetistikteriniń júz­den birindeı-aq. «Ondaı-ondaı hannyń qyzynda da bolady» demeı me?! Men ony aıtyp aýzymdy, jazyp qolymdy bylǵamaı-aq qoıaıyn dep sheshtim. Jókeń syrt qaraǵan kózge keń balaqtaý, keń qol­tyqtaý, tym qarapaıym, qarabaıyr kóringen­men, shyn máninde qyry men syryna syryq bol­maıtyn, ózine ǵana tán ereksheligi, adamı qupııasy qumdaǵy shyńyraý qudyqtyń tereń túbinde jatqan, kúrdeli, jumbaq tulǵa. Jaqynda jaryq kórgen «Jaqsylardyń ja­nyn­da joldas boldym» atty estelik kitabyn ǵu­my­rynyń búgingi berekeli belesiniń bıiginen ót­kendi oı kózimen sholyp, eline esep bergendeı, júrip ótken soqtyqpaly soqpaqtaryna baıyppen toqtalyp, qorytyndy jasap, jaqyn-jýyq tó­ńi­regi men taǵdyrlas dos-jarandary jaıly jyly lebiz arnap, aǵynan jarylǵan. Jalpy, Jókeńniń jazý stıli naqty, ustamdy, menmendigi men keý­dem­soqtyǵy joq. Saýda adamyna tán sarań sóı­leıdi. Keshegi tarıhymyzdyń bir paraǵy ispetti bul kitap jas urpaqqa ulaǵat. Uly jazýshy L.N.Tolstoıdan ólerinde áıeli jibergen qatelikteri úshin keshirim suraǵan eken, sonda ol kisi: «Meni búkil dúnıe júzi túsingende, sen ǵana túsinbediń. Keshirmeımin», dep kóz ju­mypty. Iá, barlyǵy da adamdardyń birin-biri túsinbeýinde, uǵynysýynda jatyr. Jókeńdi tú­si­netinderdiń, syı­laıtyndardyń, baǵalaıtyndar­dyń qatary kún­nen-kúnge, aıdan-aıǵa, jyldan-jylǵa óse bersin dep tileımiz. Seıilbek ShAÝHAMANOV, Qyzylorda oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy.