Kóńilge úmit uıalatqan kongress

Dúnıejúzilik energetıkalyq jıynda munaı baǵasy talqylandy Osy aptada álemdik ekonomıka damýynyń negizgi qaınar kózi – energetıka salasy, ásirese, aldaǵy kezeńdegi kómirsýtegi baǵasy turǵysynan mańyzdy halyqaralyq jıyn ótkizildi. 9-13 qazan kúnderi Ystanbul qalasynda 80 elden kelgen 250-ge jýyq joǵary deńgeıdegi tulǵalardyń qatysýymen 23-shi Dúnıejúzilik energetıkalyq kongress uıymdastyryldy. Kongrestiń burynǵy jıyndardan bir ereksheligi – oǵan keıbir memleket basshylary, atap aıtqanda, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın, Ázerbaıjan prezıdenti Ilham Alıev, Venesýela prezıdenti Nıkolas Madýro qatysty. Júz jyldan beri ár úsh jyl saıyn Dúnıejúzilik energetıkalyq keńes tarapynan uıymdastyrylyp kele jatqan energetıkalyq kongress – salanyń ózekti máselelerin tal­qylap, ortaq sheshimder usynatyn jo­ǵary deńgeıdegi iri halyqaralyq shara. «Jańa múmkindikterge jol» degen taqyrypta ótken kongres­ke 10 myńǵa jýyq álemdik saıasattaǵy yq­paldy tulǵalar, energetıka mı­nıstrleri, iri energetıkalyq kom­panııalar men halyqaralyq uıym­dar basshylary, ǵylymı-zert­teý ortalyqtarynan munaı-gaz ónerkásibiniń mamandary, qarjygerler qatysyp, halyq­ara­lyq energetıka salasynyń dúnıe­júzilik, aımaqtyq jáne memlekettik aspektileri men pers­pektıvalaryn talqylady. Túrkııa buqaralyq aqparat quraldary kongreske Saudi Aramco, BP, Gazprom, Shell, Total, Rosatom, SOCAR, LÝKOIL, OMV, TANAP, E.ON, DESFA jáne CNNC sııaqty jahandyq energetıkalyq alpaýyttardyń qatysqany týraly jańalyq taratty. Kongrestiń ashylý saltanatynda Dúnıejúzilik energetıkalyq kongress tóraǵasy Devıd Kım ener­getı­kanyń jańa kózderin anyqtap, olar­dyń jańǵyrtylmaly túrlerin paı­dalanýdyń adamzat aldynda tur­ǵan negizgi maqsat ekenin málim­dedi. Túrkııa premer-mınıstri Bı­nalı Iyldyrym energetıkalyq qaınar kózderin ártaraptandyrýdyń mańyzyna toqtalyp, munaı-gaz ónimderin tasymaldaýdyń qaýip­sizdigi, kómirsýtegi baǵasynyń turaq­tylyǵy máselelerin qozǵady. Buǵan qosa, ásirese, Ázerbaıjan men Túrkııa úshin mańyzy zor joba – Ońtústik gaz dáliziniń Eýro­pa energetıkalyq qaýipsizdigi tur­ǵysynan alatyn orny men atalǵan joba aıasyndaǵy jumystar barysy týraly aqparat berildi. Reseı prezıdenti V.Pýtın óz baıan­damasynda kómirsýtegi dáýiri­niń aıaqtalǵany týraly aıtý­dyń áli erte ekenin, munaı men gaz baǵasynyń aldaǵy kezeńde kóte­rilý múmkindigin, OPEK elderi­men kelisim sheńberinde munaı baǵa­synyń turaqtylyǵyn saqtaý maqsat­ynda Reseıdiń munaı óndiri­sin birqalypty ustaýǵa, tipti azaıtýǵa daıyn ekenin málimde­di. V.Pýtın energetıkanyń dástúr­li qaınar kózderine degen sura­nystyń jahandyq ekonomıkadaǵy avtomo­bıldendirý jáne elektrlendirý salalarynda ǵana emes, sonymen qatar, adam ómiriniń ár túrli salalaryna munaı men gaz hımııasynyń enýimen birge saqtalatynyn aıtty. Munaı óndiretin elderde atalǵan salanyń baıaý damýyna jáne ınves­tısııa kóleminiń azaıýyna baılanysty jáne OPEK uıymynyń talaptaryn eskerip, óndiristi shekteý qajettigine nazar aýdaryldy. «Osy jaǵdaı munaı óndirisin shekteý nemese azaıtý dúnıejúzilik energetıkadaǵy turaqtylyqty saqtaýdyń biregeı durys sheshimi bolyp tabylady» – dedi Reseı pre­zıdenti. Ázerbaıjan Respýblıkasynyń prezıdenti Ilham Alıev kongrestiń Túrkııada ótýiniń mańyzdylyǵyna toq­­talyp, Túrkııanyń energetı­kalyq saıasattaǵy ornyn jáne energetıkalyq qaýipsizdik salasynda jasaǵan oń qadamdaryn atap ótti. I.Alıev Trans – Anatolııa gaz qubyrynyń (TANAP) aımaqtyń energetıkalyq keńistigindegi aı­ryqsha róline nazar aýdardy. Túrik Respýblıkasynyń pre­zıdenti Rejep Taııp Erdoǵan Túr­kııanyń tıimdi geografııalyq ornalasýy, energetıka salasyna ınves­tısııa quıýdyń qajettiligi, energetıka tasymaly salasyndaǵy iri jobalar týraly baıandama jasady. Túrkııa prezıdenti «Biz Kaspıı munaıy, ásirese, Ázerbaıjan mu­naıyn  «Baký – Tbılısı – Jeıhan» mu­naı qubyry arqyly Jeıhan por­tyna jetkizýdi qamtamasyz ettik. Sondaı-aq, Ázerbaıjanmen birle­sip, Ońtústik gaz qubyrynyń negizin quraıtyn TANAP jobasyn júzege asyrýdamyz. TANAP jáne onyń jalǵasy Trans – Adrıatıka qubyry (TAP) arqyly Ázerbaıjan gazy Túrkııa men Eýropa rynoktaryna jetkiziletin bolady» – dep málimdedi. Osy turǵyda Túrkııa jaı tranzıt eli bolyp qana qoımaı, búkil aımaqtaǵy saýda-ekonomıkalyq ortalyq bolýdy jos­parlaıdy (Financial Times). Dúnıejúzilik energetıkalyq kongress aıasynda Reseı jáne Túrkııa prezıdentteri kezdesip, ekijaqty saýda-ekonomıkalyq baılanystaryn qaıta jandandyrý máselelerimen qatar, ortaq jobalardy talqylap, halyqaralyq jáne ekijaqty kún tártibindegi ár túrli máseleler boıynsha pikir almasyp, tıimdi kelisimderge qol jetkizdi. Eki eldiń memleket basshylary quny 12,7 mlrd dollardy quraıtyn «Túrik aǵymy» gaz qubyry týraly kelisimge qol qoıýy aptanyń basty jańalyǵy boldy. Kelisimge sáıkes, Qara teńizdiń túbinde árqaısysynyń qýat­tylyǵy 15,75 mlrd tekshe metr bolatyn eki gaz qubyry salynyp, onyń birinshisi Túrkııanyń qajet­tilikterin qamtamasyz etýge, al ekinshisi Eýropaǵa baǵyttalady. Qu­rylys jumystary 2019 jyldyń soń­ynda aıaqtalady dep kútilýde. Budan bólek, taraptar Túrkııada alǵashqy «Akkýıý» atom elektr stan­sasyn salý, ekijaqty áskerı baıla­nystardy kúsheıtý jóninde kelisti. Sondaı-aq, Túrkııaǵa tasy­mal­danatyn tabıǵı gaz baǵasyn tú­sirý týraly ýaǵdalastyqqa qol jet­kizildi. Kongreste sóz alǵan Saýd Ara­bııasy energetıka mınıstri Halıd ál-Falıh munaı óndirýshilerdiń qarasha aıyna deıin óndiris kóle­min azaıtý múmkindigi týrasynda optımıstik kózqarasta ekenin, baǵa­nyń 20 paıyzǵa ósip, 60 dollarǵa jetý múmkindigin jáne óz eliniń ár túrli jaǵdaıǵa daıyn ekenin má­lim­dedi. 28 qyrkúıekte Aljırde ótken OPEK-tiń beıresmı jıynynda munaı óndirisin azaıtý týraly ortaq kelisimge qol jetkizilgen edi. Naryq baǵasyn retteýge baǵyttalǵan mundaı málimdemelerdiń jasalýy OPEK-tiń saıasatynda sońǵy eki jylda bolmaǵan ózgeristerdiń oryn ala bastaǵanyn bildiredi. О́ndiris kóleminiń azaıtylýy munaıǵa degen suranys pen usynys arasyndaǵy araqatynasty rettep, birte-birte baǵanyń ósýine alyp kelýi qajet. Kongress aıasynda Reseı jáne Saýd Arabııasy mınıstrleri eki­jaq­ty kezdesý ótkizip, aldaǵy ýaqyt­ta álemdik munaı naryǵynda turaq­tylyqty saqtaý máselelerin talqylady jáne OPEK-ke múshe jáne múshe emes munaı óndirýshi eldermen birlesip, munaı narqy negizderin jaqsartý mindetine berik ekendikterin málimdedi. Al OPEK-tiń 30 qarasha kúni Venada ótetin jıynynda munaı óndirisi kólemin azaıtýǵa qatysty sheshimder qabyldanýy múmkin. Osylaısha, Ystanbuldaǵy kongress barysynda ótkizilgen mańyzdy kezdesýlerdiń qorytyndysy munaı baǵasynyń aldaǵy qunynyń qalaı bolatyny týraly senimdi aqparat berip, kóńilge úmit uıalatty. Janat MOMYNQULOV, Shyǵystanýshy