Turash-Turarbek

Áriptes týraly alty aýyz sóz Onyń azan shaqyryp qoıylǵan aty – Turarbek. Biraq Turash degen esim onyń jas kezinen bastap birge qosarlanyp, janama aty­na aınalyp ketti. Sondyqtan da men de ony birde Turash, birde Turarbek dep aıta be­re­min. Jáne Turarbek Asanovty óte kóp­ten bilemin, ári kópten syılaspyn. Medeý shatqalyndaǵy áke shańyraǵyndaǵy úıinde de bolǵanmyn. О́ıtkeni, ol – áke amanatyn júregine toqyǵan, Han Táńiriniń eteginde kindik qany tamǵan, Tumaǵań aıtqandaı «taýǵa qarap ósken» ul. Turash-Turarbekpen áńgimelese qalsań, salyp uryp, Han Táńiri, Labasy taýy, Kegen men Narynqol, Shubartal, Kómirshi, Qarasaz, Shalkóde týraly keremet bir tolǵanysqa enedi. Syrt kelbetine qarasań, taý qozǵalsa ornynan qozǵalmaıtyn minezi bar. Asyp-tasyp, kúıip-janyp júrgenin de kóp baıqaı bermeısiń. Al biraq áńgime aýany el men jer­ge aýysar bolsa, Turash balasha masat­ta­na­dy. Beınebir sol týǵan jer baýraıynda turǵandaı, kóńilde jazylyp qalǵan sýretterdi júrek eleginen sýyrady. Sonan soń Jetisýdiń dúldúl aqyny Ilııas Jansúgirov óleńderinen órnek toqıdy. Bylshyqaı, Besjyrǵalań, Túptiń túri, Qatyqtyń jalanbaǵan tegeshindeı. Qarqara jarasymdy jazyq jaılaý, Úı-kúlshe, qurttyń jaıǵan óresindeı. Súti aǵyp sorǵalaǵan Úshqarqara, Qorǵasyn qoryp tósten keletindeı. ...Telmirtip Tekes asa aı týady, Taıynshanyń tarǵyl ala zeresindeı. Iá, Turash-Turarbek mundaıda nurlanyp ketedi. Júzi albyrttanyp, óńi jasarǵandaı bolady. Keńdik pen órlik, salmaqtylyq pen paıymdylyq ushtasyp, onsyz da qadir tuta­tyn zamandas baýyryńnyń beınesi buryn­ǵy­dan da ósip, bıiktep ketedi. ...Parlament ashanasynda jalǵyz dóńge­lek ústel bar. Ádette ol jerde Turarbek pen Ermuhanbet Omarov, Kamal Burhanov tamaq­tanady. Biz Ramazan Sárpekov ekeýmiz osy ústelge jıi qonaq bolamyz. О́ıtkeni, onyń ózindik syry bar. Eger manty jegiń kelse, Turash-Turarbekke qulaqdar, etseń bolǵany. Qalaǵan kúnińe mantyny pisirtip, kútip otyrady. Ázil-qaljyńdasyp otyrǵan tamaq ta sińimdi, kóńil-kúı de kóterińki. Al ashanada Turash bolmaı qalsa, áńgime­niń qısyny ketip, tamaq kóńilsizdeý ishiledi. ...Birde ústel basynda áriptesim Er­mu­han­­bet Omarov jalǵyz otyr. Qasyna kelip jaıǵastym. – Turash qaıda? – Úıine, balasyna tamaq berýge ketti. – Balasy kishkentaı ma? – Joq, á. 35-te. Iá, Turash óte balajan. Sóıtsek, uly As­tanaǵa qyzmetke jańa aýysyp kelipti. Endi sol uly qalaǵa úırengenshe ózi tústendirmek. Jarasymdy, jyly, janǵa shýaq quıar sát edi bul... Turash-Turarbek – bir otbasynyń jalǵy­zy. Saǵyndyryp, zaryqtyryp dúnıege kelgen. Son­dyqtan da ákesi Májil men anasy Aý­han dú­nıege kelgen uldy qazaqtyń eski ádet-ǵurpymen ájeleri Balajannyń baýyryna salady. Turash aıtady: ...Ájem tańǵa jýyq tús kó­rip­ti. «Neǵyp jatyrsyńdar, esikti ashyń­dar! Úıge bala keldi ǵoı. Tur, ash!» – deı berse kerek. ...Meni bala kezimde eldiń bári Tu­rash dep ataıtyn. Iаǵnı, Turash – meniń eki­n­shi atym. Barlyq qujattaryma Turarbek dep jazylady. Iá, Balajan áje Narynqol óńirindegi emshilik, kóripkeldik qasıetimen áz-ana atalyp, bertin kele Baba degen at alǵan qasıeti mol, eski ańyz-jyrlardy, ertegilerdi, hıssalar­dy Turashynyń qulaǵyna quıyp ósirgen, ult­tyq tárbıeni boıyna sińirgen ǵajaıyp jan edi. Turash-Turarbektiń boıyndaǵy poezııaǵa qumarlyq, tabıǵatqa ińkár kózben qaraý, dala men qustyń sulýlyǵyna súısiný sekildi qa­sıetter sol áje tárbıesimen ornyqqan. Bi­raq ákesi Májildiń 9 klastyq bilimi bolsa da fızıka, matematıka, hımııa pánderinen myq­ty­lyǵy arqasynda sol pánderdi jaqsy ıgerdi. San tarap jol, san soqpaq jol jatty. Degenmen, alǵashqy qumarlyq Turash-Tu­rar­bekti QazMÝ-diń fılologııa fakýltetine ákeldi. Biraq joly bolmady. Tamyr-tanys­tyqtan qura­la­qan ol talaby muqalyp, aýylǵa qaıtty. Trak­torshylar kýrsyna tústi. Jumys istedi. 1970 jyly qazaq polıtehnıkalyq ıns­tı­týtynyń metallýrgııa fakýltetiniń stýdenti atandy. ...Sol stýdenttik jyldardyń bir sanadan óshpes sýreti bar. Birde óndiristik praktıkadan О́skemen qalasynan Almatyǵa ushady. Oıynda eshteńe joq. Alań­syz. Samolet terezesinen sulý Almaty­nyń kórkine súı­sine kóz salady. Al qa­syn­da otyrǵan ev­reı aqsaqaldyń beı­­­nesi kóz aldynda. Ál­de­bir tabletka­lar­dy ti­li­niń astyna sa­lyp, ábiger bolyp otyr. – Ne boldy, sizge? Mazańyz bolmaı otyr ǵoı... – Áı, bala, kórmeımisiń. Almatynyń ústin eki ret aınala ushtyq. Qona almaı júrmiz ǵoı... Esh qapersiz otyrǵan Turashtyń boıyn úreı bıleıdi. «Bir shańyraqtyń jalǵyzy emes pe edim? Shynymen, osymen tuqymymyz tuzdaı joıylar ma eken?» Myń oı, myń saýal. Samolet áýejaıǵa qonady. Esh páleket joq. Qustardy qýyp júripti. Hosh. Turash stýdenttik jyldary Sháızada qyzben tanysyp, shańyraq kóterdi. О́mirdiń úlken joly tosyp tur edi. Sol synnan múdirmeı ótkizetin adamı qasıet pen kásibı maman bolý ǵoı. Metallýrgııa mınıstrliginiń arnaıy konstrýktorlyq bıýrosynda ınjenerlikten bastalǵan jol ony Almaty aýyr máshıne jasaý zaýytynyń shoıyn qorytý sehyna ınjener-tehnologtyq qyzmetine alyp keldi. 5 myń adam jumys isteıtin iri zaýytta qazaq­tardyń úles salmaǵy tym az edi. Sondyqtan da jas kommýnıst retinde ulttyq kadrlardy tárbıeleý máselesi týraly óz oıyn partııa jıylystarynda ashyq aıtatyn. Bir kúni... Iá, bir kúni adamnyń taǵdyryn­da onyń bolmysyn kúrt ózgertip, basqa arnaǵa salyp jiberetin kezdeısoq sát bolady. Turar­bek Asa­nov­­tyń Almaty aýyr máshıne jasaý zaýy­tynyń aktıvinde sóılegen sózi, sol jıyn­ǵa qatysqan búgingi qyzdar ýnıversıtetiniń rek­tory, sol kezdegi Sovet aýdandyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy Shámsha Berkim­baeva­nyń kózine túspegende, ol saıasatqa birden keler me edi? Jaqsy adamdardyń ómirde bolǵany qan­daı jaqsy. Turash aýdandyq partııa komıtetiniń ónerkásip-transport bólimine nusqaýshylyq qyzmetke shaqyrylyp, úsh jylda tisqaqqan partııa qyzmetkeri bolyp shyǵa keldi. Sh.Berkimbaeva qyzmet babymen ósip ketti. Turash-Turarbek ózimen qyzmettes bolǵan, ózine basshy bolǵan adamdardyń boıyndaǵy jaqsy qasıetterdi aıtyp júredi. Bireýler qu­sap kúl shashpaıdy. О́ziniń júregine saqtalǵan sátterdi boıamasyz ashyq aıtady. Máselen, Z.Nurqadilov «Dengamı lıýboı dýrak mojet rabotat. Smojete lı bez deneg chto-nıbýd sdelat», dep jıi aıtatyn dep eske alady. Odan keıin Almaty qalasynyń ákimdigine Shalbaı Qulmahanov taǵaıyndaldy. «Bul azamattyń da iskerlik qabileti bir basyna jetip artylatyn». Ol Almaty aýdanyna ákimdik­ke shaqyrǵan eken. Bul 1997 jyl edi. Jelmaıa ýaqyt kóz ilespeı ótip barady. Kezinde T.Asanov Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń senimdi ókili bol­dy. Kóp kezdesýlerde únsiz qalmaı, el men jer taǵ­dyry týraly áńgime qozǵady. Elbasy saıasatyn Parlament Májilisiniń depýtaty retinde saılaý­shylarmen kezdesýge barǵan saıyn, ózi kýá bolǵan sátterdi kiristire aıtyp baıandaıdy. Bul saılaý­shyny oılantady, júregine jol ashady. Turarbektiń azamattyq qyrynyń biri onyń pa­­ra­sattylyǵy men kishiliginde, kisiliginde jatyr. ...Medeý aýdanynyń ákimi bolyp jańa bekidi. Eń aldymen ákim retinde telefon qulaǵyn kóterip, eldiń abyroıy men abzal aǵasyna aınalǵan D.A.Qonaevqa telefon shaldy. – Assalamaǵaleıkým, Dımash aǵa! – Men Turarbek Asanov degen inińizbin. Búgin osy aýdanǵa ákim retinde qyzmetime kirisip otyrmyn. Sizge sálem bereıin dep edim... – Qashan kelgiń keledi, aınalaıyn... – Qazir barsam ba dep tur edim. – Kele ǵoı... Abyz aǵa kishilik tanytqan inisine rıza boldy. Batasyn berdi. О́mirdiń bıigin de, kúıi­gin de kórgen asyl aǵa óziniń ádettegi ba­ıypty, salmaqty sózin aıtqan. «Turarbek, birinshiden, aldyńa kelgen adamǵa qolyńnan kelmeıtin is bolsa, «sheshemin, kórermin», dep aıtpa. Olaı deseń, adamdar sen bir­deńe dámetip tur dep oılap qalady. Sondyqtan ol isti sheshe almaıty­nyń­d­y birden aıt. Al eger qolyńda tur­ǵan, «sheshe alatyn isiń bolsa, erteńge qaldyrma». Ataly sóz – bataly. Dımash aǵa dú­n­ıeden ótkenshe Turash-Turarbek ol kisi­men habarlasyp, merekelerde qut­tyq­tap, ártúrli jıyn-sharalarǵa sha­qy­ryp júrdi. «Kim qalaı qaraıdy, kim qalaı oılaıdy» dep jaltaqtaǵan joq. Bul azamatqa tán qasıettilik emes pe?! Iá, depýtat retinde de T.Asanov ha­lyq seniminen shyǵyp, abyroı bıiginen kórinip júr. Ol zańdardyń joba­syn tal­qylaýǵa belsene aralasady. Bir komı­tet­tiń múshesi retinde qarjy, bıýdjet má­se­lesi bolǵanda biz yǵysyp, T.Asanovqa jol beremiz. О́ıtkeni, ol bilikti maman, ár sıfr­ǵa dáıek­tep qaraıdy. Árqaısy­myz usynǵan ózge­ris­ter men tolyqtyrýlardy óz usynysyn­daı qorǵaıdy. Sonymen birge, Úkimetke, quzyr­ly mekemelerge, el men jer máselelerine, tabı­ǵat­tyń qorǵalýy jóninde depýtattyq saýal jol­dap, halyq amanatyn oryndaıdy. Solar­dyń ózekti-ózekti degenderin atap ótkim keledi: «Almaty oblysynyń Jalańash-Saty-Kúrmeti-Kólsaı baǵytyndaǵy respýblıka­lyq mańyzy bar avtokólik joly jaýyr at­tyń jonyndaı shurq tesik bolyp jamap-jas­qaýǵa kelmeıtinin, 31 jyldan beri kúr­deli jóndeý kórmegenin nege eshkim kór­meı­di». Jol boıynda turatyn halyqtyń muń-zaryn Úkimet aldyna osylaı qoıǵan-dy. Ataqty Kólsaıdyń jaı-kúıi de depý­tatty mazalaıdy. О́ıtkeni, munda jylyna 25 myńdaı týrıst keledi eken. Al sol qonaqtar kelgende ne kóredi? Tek sulý tabıǵatty ǵana. Jaıly qonaq úıi joq, ınfraqurylymy joq. Al jol azaby qandaı? 293 shaqyrym jol oıqy-shoıqy. Bul nege Týrızm jáne sport mınıstrligin oılantpaıdy? Sharynnyń jyryn aıtqanda Turash-Turarbek tamsana da, tańyrqaı da, synaı da biledi. Biri – Amerıkada, biri – Qazaqstanda ǵana bar Sharyn shatqalynyń ǵajaıyptary, sheten aǵashynyń kóz tartar sulýlyǵy men án salatyn shaǵyldarynyń tylsym dara­lyǵy nege umyt qalady? Almaty oblysynyń Narynqol aýdanyn­da 55 eldi mekenniń 33-inde ǵana sý qubyry bar. Al qalǵan 22 eldi mekenniń turǵyn­dary ashyq sý kózderiniń sýyn paıdalanady. Ońtústik astana – Almatynyń seısmı­kalyq qaýipsizdigin kúsheıtý, metro quryly­syn qarjylandyrý, lıftilerdiń tehnıkalyq jaı-kúıi syn kótermeıtini týraly saýaly kózden de, kóńilden de ketpeıdi. Bul depýtattyq saýaldardyń kópshiligi Úki­met tarapynan qoldaý tapty. Jol karta­sy baǵdarlamasy boıynsha áleýmettik máni bar máseleler 2012-2013 jyldardyń bıýdjettik baǵdarlamalaryna kirdi. Sondyqtan da T.Asanov áriptesteri ortasynda syıly, Úkimette qurmetti, saılaýshylarǵa senimdi. Keıde saılaýshylarmen top-top bolyp aımaqtarǵa shyǵyp jatamyz. Sondaı kezde­sý­diń biri Almaty oblysynyń ortalyǵy – Tal­dy­qorǵan qalasynda ótti. Tús áletinde oblys ákimi, ultjandy, betinen ımany tógilip tura­tyn Serik Úmbetovpen kezdestik. Kórgen-bil­genimizdi aıttyq. Saılaýshylar usynystary týraly aqparat berdik. Biz buryn­nan Almaty oblysynan saılanǵan depýtattar edik. Turash-Turarbek Almaty oblysyna saılaýshylarmen kezdesýge bizben birge kelgen. Sonda ol: – Serik Ábikenuly, búkil eńbek ótilim Almatyda ótkenimen, jaryq dúnıege kelgen jerim Narynqol ǵoı. Umytpaǵaısyz. Men osy oblystyń jigitteri men qyzdarynyń esebinen shyǵyp qalmaıyn, – dep keremet bir shadymen shýaqqa keneltip edi. – Turash-aý, Han Táńiriniń nar ulyn nege umytaıyn. О́z aýylyń, óz jeriń. Kóp eńbek sińirdiń. Babalaryńnyń rýhy jelep-jebep júrsin, – dep ákim de qushaq jaıa qurmettegen. ...Turash-Turarbek qazir ardaqty áke ǵana emes, qasterli ata. Úsh ul, bir qyzynan 11 nemere súıip otyr. Qazir ushaqpen ushýdan da júreksinbeıdi. Alpysyna alqynbaı jetip, ómir ótkel­deri­nen aptyqpaı ótip kele jatqan Turash-Tu­rar­bek, bir sózben aıtqanda, Azamat adam! Ýálıhan QALIJAN, Májilis depýtaty.