Arqalaǵany nardyń júgi

О́R ALTAIDYŃ TО́RINDE Tór Altaıdyń búge-shigesin, bar bolmysy men qyr-syryn, aspanmen talasqan bıik taýlardan qulap aq­qan Buqtyrmanyń syldyryn alysta jat­sa da estip, el dese eleńdep tu­ra­tyn bir azamat bar. Onyń sýrettep jetkize almaıtyn basqa da qa­sıetteri tolyp jatyr. Zamandas­tary Shaımardan Súleımenuly Ora­zaev tóńi­re­ginde áńgime bola qal­sa, bir tam­sa­nyp alyp «ań men qus­ty, ózen­der men kólderdiń ba­ly­ǵy men baqa­syn, myń jyldyq samyrsyn men qaraǵaı, balqaraǵaı, jer ataý­lary men tarıh­yn tereń biletini ras», dep eriksiz mo­ıyn­daıdy. Ja­qynda Shá­keń­men jo­lyqqanda kóz aldyma osy­dan shırek ǵasyrdaı bu­ryn bolǵan kezdesý eriksiz keldi. 1990 jyl. Issaparmen Katon­qara­ǵaı aýdanyna bardyq. Ol kezde «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetine menshikti tilshi bolǵanyma jarty jyl da ót­pegen. Atalmysh aýdannyń ag­ro­óner­kásip salasynda eldi eleń et­kizetin qundy jańalyq dúnıege kelip, aýdan­daǵy 7 keńshar, basqa da birneshe aýyl sharýashylyǵy qury­lym­dary «Aqmaral» degen ataýǵa ıe bolǵan agrokombınat quramyna engen. Onyń bas dırektorlyǵyna buǵan deıin komsomol uıymynyń, kásipodaq pen partııa komıtetiniń tóraǵasy jáne hat­shy­sy, aýdandyq atqarý komıteti tór­aǵa­­sy­nyń orynbasary qyzmetinde ysyl­­ǵan, tipti óziniń kásibı maman­dyǵy or­man salasynda da uzaq jyl­dar qyz­met etken bilimdi de bilikti Shaımardan Orazaev taǵaıyndaldy. Bas dırektorǵa aýdannyń qaı sa­la­daǵy bolsyn jaı-kúıi jaqsy ta­nys bolatyn. Sol jyldary aýdan­da 10 myń maral, 3,5 myń teńbil buǵy, 147 myń qoı-eshki, 12 myń iri qara, osynshama jylqy bar bolatyn. Qaıta qurýdyń dúmpili estilip jatsa da aýdannyń ekonomıkasy ol kezde ydyrap, kúızeliske túse qoımaǵan. Bas dırektor bizdi jyly qarsy aldy. «Aqmaral» agrokombınatynyń bola­sha­ǵy zor ekenine toqtala ketken Shákeń aldaǵy is-jospary jaıly habardar etti. Jaqyn arada muhıttyń ar jaǵyna baryp, pantyny ol jaqqa ótkizý jospary oıda bar degen edi Shákeń. Issaparda bolǵan kezde aýdan­nyń birneshe keńsharyn araladyq, atqaryp jatqan isterimen tanystyq. Qaı jerde bolsaq ta, pysyq azamat­tyń aıshyqty izderi jatyr. Arada eki-úsh jyl óte shyqty. «Aqmaraldyń» ataq-dańqy elge taraı bastady. 1991 jyly Shákeń AQSh-tyń San-Fransısko shtatyna saparǵa shyǵyp, bes tonna pantyny ótkizip, 2,5 mıllıon shetel valıýta­syn alyp keldi. Ol kezde bul qyrýar qarjy. Maral basyn kóbeıtti, onyń tuqy­myn asyldandyrýǵa da kóńil bóline bas­tady. Aýdan basshylary táji­rı­be jı­naqtap, kelissózder júr­gizý úshin Shákeńdi Amerıkaǵa, Anglııa men Qy­taı­ǵa, Reseıge birneshe ret issaparǵa shyǵaryp aldy. Ondaǵy maqsat – aýdan ekonomıkasyn kóterý, ozyq táji­rı­beni qoldaný. Aqyry is nátıjesin berip, ortalyqtan qarjy­lan­dyrý kóptegen iri ǵımarattar, joldar men kópirlerdiń salynýyna yqpal etti. Árbir sharýashylyqtyń ekonomıka­syn kóterý nátıjesinde kóptegen áleýmettik máseleler de sheshimin taýyp jatty. Osy jyldar ishinde Ka­tonqaraǵaı aýdanynda 150 shaqyrym joldyń irgesi kóterilip, júz shaqy­rym­ǵa asfalt tóseldi. Ar­shaty men Aqsý aýyldaryna jetý muń. Bıik quz jartastardy jaryp sal­ǵan jol tolas­syz jaýǵan jańbyr­dan soń kóktaı­ǵaq­qa aınalady. Ne isteý kerek? Tas tósep, Buqtyrmaǵa qaraı syrǵyp ketpes úshin ózenniń jaǵasyna tireý ornatý qajet. Mine, osy istiń basy-qasyn­da sharshamaıtyn Shákeń júrdi. – Sol kezdegi aýdan basshylary­men birge tize qosyp aýdan ekono­mı­kasyn kóterý úshin rezervter kózin izdestire berdik. Katonqaraǵaı aýda­ny­nyń beıneti kóp bolsa da, tabı­ǵat-ana syılaǵan baılyq shash-etek­ten. Tek retin taýyp, ormannan da, besinshi túlik maral men teńbil buǵydan da qarjy taba bil. Al beıneti mol degenge kelsek, bıik taýlar men quz-jar­tastardy buzyp jol salý qıyn­nyń qııameti. Aqsý, joǵarǵy Katon aýyl­daryn alaıyq. Jambyl men Fadıha arasy da ońyp turǵan joq. Qar­jy kóz­derin taýyp, alǵash­qy 45, al soń­ǵys­yna 40 shaqyrym joldy salý­ǵa týra keldi. Arly berli júrip jat­qan jo­laýshylardyń alǵysyn estigen kezde eńbegińniń esh ketpegenine qýa­na­myz. Joǵarǵy Katon keńshary óz qarjy­sy­na 504 oryndyq mektepti salyp aldy. Ka­ton­qaraǵaı keńshary men Jambyl aýyldarynda 300 oryn­dyq máde­nıet úıin paıdalanýǵa berdik. Tur­ǵyn úı qurylysy da erekshe qar­qyn­men alǵa basty. Bul istiń ba­sy-qasynda júr­geni­mizdi maqtan tu­ta­­myn. 1996 jylǵa deıingi jeti jyl­da aýdanda turǵyn úı qory 19 pa­ıyz ósken eken. Demek, árbir besinshi úı jańa salyndy degen sóz. Agrokombınat quramyna enetin sharýashy­lyq­tar­dyń barlyǵy rentabeldi jumys isteı bastady, – dep Shákeń sol kezderdi eske alady. 1993 jyly barlyq jerlerdegideı aýdanda da jekeshelendirý naý­qa­ny bas­talyp ketken soń Sh.Orazaev agro­kombınattyń bas dırektorlyǵy qyz­metin doǵardy. «Aqmaral» ja­byl­ǵan soń ony aýdandyq aýyl sha­rýashy­ly­ǵy basqarmasynyń basty­ǵy qyzmetine taǵaıyndady. Bul qyz­met­ti de isker azamat sheber uıym­das­ty­ra bildi. 1997 jyly Úlken Naryn men Katonqaraǵaı birigip, irilengen soń ol aýdan ákiminiń orynbasary – Katonqaraǵaı aýyldyq okrýginiń áki­mi qyzmetin atqara bas­tady. Shynyn aıtý kerek, shekaralas, shalǵaı aýdan­nyń kúıi ketip, barlyq máseleler tyǵyryqqa tireldi. Qarjy azaıǵan soń sharýa ońsyn ba? Alaıda, isker basshy taǵy da tuıyqtan shyǵa bildi. Arly-berli shapqylap júrip, prob­le­malardy sheshýge belsene ara­las­ty. Jekeshelendirý kezinde paı­lary­­nan aıyrylyp qalǵan azamattar da kezdesti. Olardyń barlyǵy ádilet úshin Shákeńe kelip, máseleni oń sheshýdi ótinetin. О́zinen góri ózgelerdiń qamyn kúıtteıtin azamat jerlesteri úshin barlyq jaǵdaıdy sheshýge tyry­sa­tyn. Alǵys arqalaǵan azamat jeti jyl atalmysh qyzmette bolyp, aby­roıǵa bólendi. 2004 jyly Shy­ǵys Qa­zaqstan oblysynyń tabıǵı re­sýrs­tary jáne tabıǵat paıda­laný­dy retteý basqarmasy memlekettik mekemesine bas maman bolyp qyz­met­ke ornala­sa­dy. Bir kezderi Le­nın­ogordaǵy or­man tehnıkýmyn támamdap, ormanshy mamandyǵyn unatqan Shákeń Katon­qaraǵaı mehanıkalandyrylǵan orman sharýashylyǵynda ınjener, prorab, óndiristik salany basqaryp, mol táji­rı­be jınaqtady. Endi, mine, kásibı ma­mandyǵy qajetke jarap, ózi unata­tyn qyzmetke qaıta oralýdyń sáti tústi. TABIǴATTYŃ TAMYRShYSY Elimizdegi orman qorynyń 70 pa­ıyz­ǵa jýyǵy Kendi Altaıda ekenin eki­niń biri biledi dese qatelese qoı­maı­myz. Tabıǵat-ana syılaǵan ólsheý­siz baılyqty qadirlep júrmiz be, mine, osy saýal Shaımardan Sú­leı­menulyn qatty tolǵandyrady. О́ki­nishke qaraı, orman baılyǵyn aıaý­syz otaıtyn jat pıǵyldy adamdar­dyń azaımasa, kóbe­ıip bara jatqany shyndyq. Tipti, or­manǵa ádeıi órt qoıyp, kúıip ketken ba­ǵaly aǵashty otynǵa nemese sý teginge saýda­laı­tyn eki aıaqty pendeler­diń kezdesetini janǵa batatyny da ras. Tabıǵat baılyǵyn qorǵaýda da isker maman aıanbaı eńbek etti. Memlekettiń baı­ly­ǵyna qol suqqan talaı jan­dardy jaýapqa tartty. Bul qyzmette alty jyl eńbek etip, ótken jyldyń so­ńyn­da О́skemen orman sharýashy­ly­ǵy memlekettik mekemesine dırektor qyzmetine taǵaıyndaldy. Atalmysh mekemege Serebrıanka, Bobrovka, Komsomol, Tarhanka jáne taýly Úlbi ormanshylyqtary qaraı­dy. Bul mekemede 240 adam eńbek etedi. Olardyń maqsaty men múddesi – or­mandy qorǵaý, jańa aǵash kó­shet­terin otyrǵyzyp, el baılyǵyn eseleı túsý. Mekemege qarasty bes or­man­shylyqtyń tabıǵı baılyǵy 246 myń 530 gektar jerdi alyp jatyr. Olar Zyrıan, Glýbokoe, Shemonaıha, Ulan aýdandarynyń aýmaǵyna ornalasqan. Ormannyń eń birinshi jaýy – órt. Al órttiń aldyn alýdyń san-qıly jol­dary bar. О́tken jyldyń kókte­min­de Shá­keńniń tikeleı uıymdas­tyrýy­men or­man­dy avıasııamen qor­ǵaý, tó­ten­­she jaǵdaılar jónindegi basqarma jáne aýyldyq okrýgter ákimderimen birlese otyryp taýly Úlbi orman­shy­lyǵy aýmaǵynda orman órtin joıý, ony bol­dyrmaýǵa arnalǵan oqý-jattyǵý ót­ti. Oǵan tikushaq, úsh órt sóndirý kó­l­igi, sharýa qojalyqtaryndaǵy jer jyr­tatyn soqalary bar birneshe traktor, júzden astam adam qatysty. Mine, osyndaı oqý-jattyǵýlardyń kóp paıdasy bar ekenine Shákeńniń kózi jetken. Máselen, ótken jyly bolǵan shaǵyn órtter der kezinde són­dirilip, apattyń aldyn ala bilgen. Tek taýly Úlbi, Serebrıanka jáne Komsomol ormanshylyqtarynda órt­tiń aldyn alý jáne qysyltaıań kezde paıdaly sheshim qabyldaý nátı­je­sinde nebári 0,004 jáne 0,002 gektar jerdiń aǵashy búlindi. Eger der kezinde shara qoldanylmaǵanda onyń zardaptary ora­san bolar edi. Jańa jyldyń qar­sańynda orman alqap­tarynda úsh ba­qy­laý-tekserý qosy­ny, eki utqyr top quryldy. Orman­dy qorǵaýshylar da shyrsha urlaý­shylardyń jat áreket­terine tyıym salý maqsatynda kún­diz-túni qyra­ǵy kúzette turdy. Ol ol ma, Shá­keń­niń uıymdastyrýymen or­man­dy órt­ten qorǵaý, brakonerlerge ty­ı­ym salý úshin 245 reıd pen 217 tekserýlerdi júrgizdi. Nátıjeleri jaman emes, osyndaı profılaktı­ka­lyq sha­ra­lar júr­gizý óz jemisin ber­di. 51 adam ákim­shilik jaýapkershi­likke tar­ty­lyp, keltirilgen zııan­dy óteý úshin 606,7 myń teńge tóledi. Orman baılyǵy – el qazynasy. El­ba­synyń Qazaqstan halqyna Jol­­daýynda el baılyǵyn kózdiń qara­shy­ǵyndaı saqtap qana qoımaı, ony eseleı túsý mindeti qoıylǵany belgili. Sondyqtan da ormandaǵy qyl­qan japyraqty aǵashtardy qalpyna keltirý úshin kóp jumystar atqarýǵa týra keledi. Bizdiń eki ormanshy­lyqta tu­qym-baq bar, ótken jyly Bobrov­ka­daǵy ormanshylyqta jy­ly­j­aıdy ke­ń­eı­tip, kórshi Komsomolda jyly­jaı salýdy qolǵa al­dyq. Bul baq­tar men jyly­jaılarda qaıyń, shyr­sha, emen, sháń­gish egemiz. О́tken jyl­dyń kók­temin­de taýly Úlbi or­man­shylyǵy­nyń mek­tep bóliminde qazaq­standyq qys­qa shybyq jáne báı­terek ósire bastadyq. Onyń sany 20 myń­nan asady. Aldaǵy eki jylǵa jumys jos­paryn bekittik. Iаǵnı, 155 gektar alań­da aǵashtardy qalpyna keltirý, qo­symsha 15 gektarǵa kóshet­ter­di otyr­ǵyzý qarastyrylǵan. So­ny­men qatar, Qyzyl kitapqa engen baǵaly ań-qustar­dy qyzǵyshtaı qor­ǵaý maq­satynda da baǵdarly jumys­tar júrip jatyr. Bulan men maral ormanshylyqta kó­be­ıip keledi, qun­dyz jáne tyrna, bas­qa da qustardy qorǵap qana qoımaı, olarǵa tabıǵı mıneraldy zattardy taýyp beremiz, dep tabıǵat tamyryn dóp basatyn Shaımardan Orazaev biraz maǵlumat­tar bere ketti. Shaımardan Súleımenuly jetekshilik etetin iri kásiporynda problemalar da az emes. Mekemede bilimdi de bilikti kadrlar tapshylyǵy sezile bas­taǵan. О́tken jyly Rıdderdegi agrar­lyq-tehnıkalyq kolledjdiń orman sha­rýashylyǵy mamandyǵy bólimine 15 adamdy óndiristen úzbeı oqýǵa jibergen. Taǵy 15 adamnyń bilimderin jetildiripti. Kadrlar tapshylyǵynyń ta­ǵy bir sebebi, atalmysh salada eń­bek etetinderdiń jalaqysy mardym­syz. Máselen, joǵary bilimdi qyz­metin endi bastaǵan ınjener bar-joǵy 27 myń teńge alady. Eger on jyl eńbek etse, jalaqysy 30 myń teńgege áreń jetpek. Al orman sheberiniń ala­tyny tipti aıanyshty, 25 myń teńge ǵa­na. Komsomol ormanshylyǵynda ótken jyly 17 adam jumysqa qabyldansa, bosa­tylǵany 12 adam. Al Serebrıan­ka­daǵy jaǵdaı tipti kóńil kónshitpeıdi, eńbek etetin 48 adamnyń 25-i jal­aqynyń azdyǵynan jumystaryn tastap ketken. Kásiporyn basshysy bul proble­ma­lardyń sheshimin tabýǵa bo­latynyn aıtady. Ras, Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi Orman sha­rýa­shylyǵy ko­mı­tetiniń basshylary qoldan kelgen kómegin aıamaıdy, al­daǵy ýaqytta bul másele sheshimin ta­batyn shyǵar. Elimizdegi qarjy daǵ­da­rysy qashanǵy sozyla berer deısiz. DOSTARYMDY SAǴYNDYM... Mine, ózinen góri ózgelerdiń qa­myn kóbirek kúıtteıtin, el baılyǵyn eseleı túsýge eleýli úles qosyp júr­gen Altaıdyń ajarly azamaty osy­laı dep syr shertedi. Shákeńniń dos-jarandary kóp. Almatylyq Baınazar Nuralyuly bylaı dep syr shertedi. «О́r Altaı jeriniń qyr-syryn, minez-qulqyn, ózen-sýynyń týra aq­qany men teris aqqany, ań-qusyn, jer ataýlarynyń túp maǵynasy men tarıhyn Shákeńdeı biletin azamatty kezdestirmeppin. Kórshi halyqta mun­daı tulǵaly azamattardy natýralıst dep ataıdy. Mine, solar jaıly kóbi­rek aıtsaq, utylmaıtynymyz anyq», dese Astanada turatyn, uzaq jyl­dar Katonqaraǵaı aýdanyn, mınıstrlik­tiń О́skemendegi aýmaqtyq agroóner­ká­sip salasyn basqarǵan úzeńgiles dosy Janymhan Qundyzbaev «Shaımardan Súleımenuly qarapaıym, isker, tehnıkýmdy da, Almaty Joǵary partııa mektebin de qyzyl dıplomǵa bitirgen óte bilimdi azamat, ol óziniń Katonqaraǵaı aýdanynyń ekonomıka­syn damytýǵa erekshe úles qosty, jer­lesteriniń arasynda bedeli zor», dep tolǵanady. Eki azamat ta Shákeń­niń 60 jyldyq mereıtoıy qarsańyn­da ózderiniń júrekjardy lebizderin aq qaǵazǵa túsirgen eken. El maqtaǵan, jerlesteri jaqta­ǵan Shákeńniń ómirlik qosaǵy Má­rııa Zııat­bekqyzy qazir Úlbi metallýrgııa zaýy­tynda jumys isteıdi. Shákeń men Márııa eki ul, bir qyz tár­bıelep ósir­di, joǵa­ry bilim ber­di. Úlkeni Qur­met – Tımırıazev atyn­daǵy aýyl sharýashy­lyǵy aka­de­­mııa­syn bitirgen, «Qazposhta­nyń» Shyǵys Qazaq­stan ob­lystyq fı­­lıa­lyn basqarǵan, qazir Almaty­daǵy Eýrazııa saýda bırja­syn basqa­ra­dy. Qur­met pen kelini Jannadan Azamat, Ásem jáne Aızere degen nemereleri bar. Qyz­dary Naz­gúl oblys­tyq statıstıka bas­qar­ma­sy bastyǵy­nyń orynba­sa­ry. Kúıeý ba­la­sy Baýyr­­jan ekeýi Er­kejan, Elnara degen súıkimdi ba­la­laryn ósirip jatyr. Al kenje ul­dary Qaırat ta joǵary bilimdi, qazir Zaısanda izdestirilip jatqan mu­naı salasynda eń­bek etýde, ma­man­dyǵy eko­nomıst. Mine, Kendi Al­taıǵa syı­­ly Shákeńdeı azamatty máýeli báı­te­rekke teńesek, onyń ul-qyz­dary, nemereleri ózderi­niń oqý­lary men eń­bek­terimen jemisin berip jatyr... Ońdasyn ELÝBAI. О́skemen.