Úıli bolý kúıli bolýdy bildire me?

Teńge baǵamyna túzetý engizilip, AQSh aqshasynyń aqysy artqannan beri eldegi saýda jaıy «syltyp basyp», aınalymynyń «aqsaǵany» ras. Dollar baǵasy kóterilgende kópshilik endi jyljymaıtyn múlik arzandaıdy dep boljaǵan. Árıne, salystyrmaly túrde solaı boldy da. Biraq odan turǵyn úıdiń ótimdiligi artyp ketken joq. Satýshy tilimen aıtsaq, «saýda joq». Tutynýshyda aqsha az. Onyń ústine, álemdik ekonomıkanyń qubylmaly shaǵynda naryqta naqty bir baǵanyń turaqtanýy da ekitalaı. Aıtpaǵymyz, bul aıda qymbattaǵan múlik kelesi aıda arzandap ketýi de ábden múmkin. Elimiz dollarsyzdanýǵa qaraı qadam jasaǵanymen, iri kólemdegi esep-qısap el arasynda áli de bolsa sol bir «kók qaǵazdyń» qunymen ólshenetini jasyryn emes. Mundaı qubylmaly shaqta halyq úı sat­yp alýǵa da, satýǵa da úıir bolma­sy anyq. Álbette, suranys bolmaǵan soń usynys baǵamy túse bas­taıdy. Sondyqtan, turǵyn úı baǵasynyń az da bolsa arzan­daýy ýaqytsha qubylys bolýy da yqtımal, ıaǵnı kenetten suranys artsa, qaıta kóterilýi ońaı. Biraq qazir páter quny arzandaǵanymen, esesine iri qalalardaǵy jaldamaly páterlerge suranys artyp, olardyń quny 10 paıyzǵa deıin qymbattaǵan. Qazir turǵyn úı baǵasy arzandady desek te, qarapaıym halyqtyń qaltasy kóteretindeı emes. Sonymen qatar, baǵa áli daǵdarysqa deıingi deńgeıge bara qoımaǵan. Jalpy, 2004 jyldan beri turǵyn úıdiń baǵasy ósýmen keledi. Árıne, buǵan álemdik daǵdarystarmen qatar, eldegi halyq sanynyń ósýi, kóshi-qon sııaqty faktorlar da áser etýde. Aıtalyq, 2004-2005 jyldary jyljymaıtyn múlik baǵasy orta eseppen sharshy metrine 107-110 myń teńge bolsa, 2015 jyly bul kórsetkish 280  myń teńgeden asyp túsken, al osy jyldyń basynda bul baǵa 400 myń teńgege deıin barǵan. Máselen, eldiń basty qalasy  elordada 2015 jyldyń maýsymy men 2016 jyldyń maýsymy aralyǵynda  úıdiń sharshy metri 288 myń teńgeden 344 myń teńgege deıin kóterilgen. Al qazan aıynda bir sharshy metrdiń  ortasha baǵasy 338 800 teńgeni quraǵan. Naqtylap aıtsaq, qazir Astanada  34-35 sharshy metrdi quraıtyn bir bólmeli páterdiń quny oń jaǵalaýda 12-14 mln teńge bolsa, sol jaǵalaýda 15 mıllıonnan joǵary. Halyq úıdi bankterden qoryqpastan uzaq jylǵa ıpotekamen alyp, ony az ýaqyttyń ishinde qymbat baǵamen qaıta satty. Sóıtip, odan túsken aqshadan banktegi qaryzdaryn jaý­yp tastap, basqasyn alyp jat­ty. Turǵyn úı naryǵyndaǵy táý­ekelge toly shym-shy­ty­ryq saýda osy kezderi qyzyp turdy. Bul Astanadaǵy qu­ry­lystyń qaryshtaǵan kezi. Al Almatydaǵylardyń kóbi Astanaǵa qaraı qonys aýys­tyryp jatqan.  Shyny kerek, sol kez qurylys salasy úleskerlerdiń úlesinen bir­shama damydy. Biraq 2007-2008  jyldardaǵy daǵdarys mundaı alypsatarlyqtyń astań-kesteńin shyǵardy. Iá, ekinshi deńgeıli bankterdiń, sondaı-aq, úleskerlerdiń máselesi osy kezderi bastalǵan edi. Turǵyn úı naryǵynda búginde saýdanyń azaıýyna taǵy bir sebep – bankterdiń ıpotekalyq nesıe berýdegi ózgerisinde bolyp otyr. 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap qaryz alýshylardyń quqyǵyn qorǵaıtyn zańǵa túzetýler engizildi. Soǵan baılanysty qarjy ınstıtýttary nesıe kelisimsharttarynda qa­ryz­dy óteýdiń jańa sharttaryn jasaǵan. Mine, osyǵan baılanysty keıbir bankter qaryz alýshynyń talaptaryna saı paıyzdyq mólsherlemeni ulǵaıtyp, keıbireýler tipti ıpoteka berýden bas tartqan. Ondaı bankter ekonomıkalyq jaǵdaı turaqtalǵan soń ǵana nesıe beretindikterin aıtypty. Al ıpotekalyq nesıe resimdep jatqandary qaryz berý sharttaryn ózgertken. Bankterdiń kóbi óz klıentterine ǵana berýdi shartqa engizgen. Iаǵnı, sol qarjy ınstıtýtynda jeke esep-shoty, depozıti nemese jalaqy kartochkasy bolǵanda ǵana múmkindigi bar. Máselen, keıbir bankten mundaı múmkindikke ıe bolý úshin keminde jarty jyl buryn depozıt ashý qajet eken. Sondaı-aq, keıbir bankter nesıe tóleý ýaqytyn qysqartyp, bastapqy jarna mólsherin kótergen. Sonymen qatar, qaryz alýshylardyń kiris mólsherine qatysty talaptar da ózgergen, tipti keıbir bank­ter nesıe berýde paıyzdyq mólsherlemeni ósirip jibergen. Sondaı-aq, bankterdiń kóp­shil­igi buryn qoldanysta bol­ǵan baspanalardy ǵana ne­sıe­lendiredi, ıaǵnı qurylysy jú­rip jatqan páterlerdiń qujatyn nesıege resimdemeıdi eken. Al jańa úı turǵyzyp jat­qan kompanııa bankpen serik­tes bolǵan jaǵdaıda ǵa­na arnaıy baǵdarlama iske as­paq. Qarjygerlerdiń esep­teýinshe, Astanadan nemese Al­matydan bir bólmeli páterdi ıpo­tekalyq nesıege alǵysy kel­gen otbasynyń aılyq tabysy shamamen 250 myń teńgeden kem bolmaýy kerek. Al aı saıynǵy tólemi  jyljymaıtyn múliktiń quny, alǵashqy jarnanyń kólemi jáne nesıelendirý merzimi sııaqty birneshe faktorǵa baılanys­ty. Árıne, ıpoteka bermegennen úı arzandap ketpesi anyq. Odan halyqtyń qoljetimdiligi tómendeıdi. О́ıtkeni, bul tıimdi nusqa bolmasa da halyqtyń úıli bolýynyń negizgi kózi bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Alaıda, ekonomıkalyq jaǵdaıdy esepke ala otyryp, qazirgi kúni halyqqa beı-bereket qaryz berýdiń orynsyz ekenin uǵynsa kerek. Osy rette, halyqty turǵyn úımen qamtýdyń tetigi memlekettik baǵdarlamalar negizinde qalyptasa bastady.  Onyń bir mysaly, qazir Turǵyn úı qurylys jınaq bankine aqsha jınap jatqandar az emes. Al qolyńda bastapqy jarnanyń 20-30 paıyzy bolsa, tipti  naryqtyq baǵadan sál tómen paıyzdyq mólsherlememen jyljymaıtyn múlik ıelený múmkindigi bar. Qazirgi kúni halyqqa aqsha jınaýdy úıretýdiń satysynan ótip, olarǵa arzan úı usynýdyń joldaryn izdeý qajet-aq shy­ǵar. Árıne, memlekettik qol­daýmen salynyp jatqan tur­ǵyn úıler az emes. Máselen, Úkimet otyrysynda aıtylǵan málimetterge súıensek, 25 jyl­ǵa jýyq merzimniń ishinde 113,2 mln sharshy metr turǵyn úı salynyp,  bul 1 mıllıonnan as­tam otbasyn turǵyn úımen qam­tamasyz etýge múmkindik ber­gen. 2016 jylǵy qańtar-ta­myz­da barlyq qarjylandyrý kóz­­deri esebinen turǵyn úıdi is­ke qosý ótken jyldyń osyndaı kezeńimen salystyrǵanda 14 paıyzǵa ósken. Aǵymdaǵy jyly qarjylandyrýdyń barlyq kózderi esebinen 830 mlrd teńge somasyna shamamen 9 mln sharshy metr tur­ǵyn úıdi iske qosý jos­par­lanyp otyr. «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasynda 2020 jylǵa qaraı 4,5 mln sharshy metr turǵyn úıdi iske qosý kózdelgen. Árıne, úıdiń baǵasy qarapaıym halyqtyń qaltasy kótere bermeıtindeı kúıde bolǵandyqtan da, bul máselede memleket kómegine zárýlik basym. Al halyqty jappaı memlekettiń esebinen baspanamen qamtý eshqashan múmkin emes. Sondyqtan, bul jerde eldegi qurylys salasyna aıryqsha mán berip, jekemenshik sektordyń úlesin kóbeıtýge kúsh salý kerek sııaqty. О́ıtkeni, memlekettik baǵdarlamalarmen ǵana másele sheshilmeıdi. Osy rette, jaqynda qabyldanǵan úleskerler quqyn qorǵaıtyn zańnyń da bul salaǵa senimdi kúsheıtip, qaıta jandandyrýǵa úles qosaryna úmit bar. Sebebi, turǵyn úı naryǵyn qyzdyrýǵa úleskerlerdiń jarnasyn jumyldyrýǵa bolar edi. Shyny kerek, endi arzan úı bolmasa da, arzan ıpoteka, arzan arenda, túrli jeńildikter degen tetikterdi ańdımyz. О́ıtkeni, qazirgi kúni sarapshylar úı baǵasy ázirge qymbattamaıdy dep kóńil jubatqandaı  bolady. Biraq ol  arzandaıdy degen sóz emes. Elimizde úıdiń baǵasyn ar­­zan­­­da­tý­ǵa qu­ry­lys ma­te­­r­ı­al­darynyń óndiri­si de esh yq­pa­ly­n tıgizbeı otyr­ǵa­ny oı­­­­lan­­ta­dy. Se­bebi, qazir­gi kú­ni qu­ry­lys materıaldarynyń 80 paıyzǵa jýyǵy óz elimizde ón­­­di­­riledi eken. Iаǵ­nı, bul sa­la­­­da otandyq taýar barshy­lyq. Al qu­rylysqa ketetin shy­­ǵyn­­­nyń 50 paıyzdan astamy ma­terıalǵa jum­sa­latynyn es­ker­sek, qurylys ma­te­rıal­da­rynyń otandyq óndirisi arzan úı salýǵa yqpal etýi kerek. Al qala mańynan úı salyp jat­qandardyń áńgimesine súı­en­sek, shynymen satyp alǵan men salyp alǵannyń arasynda ba­ǵa aıyrmashylyǵy tym úlken. Son­y bilip alǵandar en­digi jer­diń de baǵasyn ushyn­dyryp ji­b­ergen. Qa­zir­­gi kúni ózindik qu­nynan ál­de­qaıda qymbat úılerdiń qy­zy­ǵyn rıeltor, jyljymaıtyn múlik satý agenttikteri kórip otyrǵany jasyryn emes. Jalǵa beriletin páterlerdiń de ózindik qunyn eseptep jatqan eshkim joq. Bul rette qojaıyn qoıǵan baǵa júrip tur. Al qazirgi kúni jalǵa tóleıtin aqynyń qymbattyǵy otbasylyq bıýdjetti ǵana emes, shaǵyn bıznestiń de qaltasyn qaǵýda. Sebebi, qa­la­da kez kelgen qyzmettiń ba­ǵasy aldymen «arendaǵa» aryz aıtady. Iá, «úıi joqtyń kúıi joq» degen sózderge de et úırenip ketkendeı. Tize bersek, baspananyń áleýmettik mańyzynan da ózge túıtkildi tustary jetip artylady. Úı joq bolsa, turmys ta tómen. Al turmysy tómen taptyń qymbat úıge qol jetkizýi qıyn. Áıtpese, eldegi qurylys salasynyń qarqyny sonshalyq tómen emes, túrli tehnıkalyq talaptarǵa, ekologııalyq, halyqaralyq standarttarǵa saı keletin sonshama qymbat ǵımarattardyń da bos turǵany joq. Kerek deseńiz, ár sharshy metriniń quny 2 mıllıon teńgege deıin baǵalanǵan, barlyq jıhazdary men árleýge arnalǵan qurylys zattary shetelden ákelingen Astanadaǵy alty bólmeli páterdiń de satylyp ketkenin eskersek, «qazaqtyń bári úısiz, kúısiz» deý­ge aýyz barmas. Qalaı degende de, bar qazaqtyń óz úıinde qazan qaınatyp otyrǵanyna ne jetsin. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan»