Astyq tuqymy tozyp barady

Bıyl elimizdiń egin alqaptarynan alynǵan ónim mol bolǵanymen, onyń sapasymen maqtanyp jatqandar kóp emes. Bul – úlken problema. Qaraǵandy ósimdik sharýashylyǵy jáne seleksııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵa­lym­dary jańa sorttardy seleksııalaý men engizýdi qoldaý jáne tuqym naryǵyn qalyp­tastyrý maqsatynda memlekettik deń­geıdegi sharýalardy sheshetin ulttyq tuqym sharýashylyǵy kompanııasyn qurýdy usynyp otyr. Instıtýttaǵy ǵylymı bólimniń jetek­shisi Nıkolaı Iýshenkonyń aı­týyn­sha, Qaraǵandy oblysynda otyr­ǵy­zylatyn jańa sorttardyń sapasy sońǵy jyldary aıtarlyqtaı nasharlap ketken. Buǵan negizinen óńirde tuqym óndirýdiń aıqyn josparynyń bolmaýy men olar­dy klımattyq jaǵdaılarǵa qaraı otyr­ǵyzý men ósirýdiń baby saqtalmaýy sebep bolyp otyr. Sapasy tómen tuqymnyń ónimi qan­daı bolatyny aıtpasa da túsinikti. «Ne ekseń – sony orasyń». Bıylǵy jaz­dyń tym jańbyrly bolýy men dándi daqyldardyń buryn kezdespegen beımálim aýrýy saldarynan kúzde alyn­ǵan ónim sapasy da tómen boldy. Ǵalym­dar dándi daqyldardyń aýa raıy men túr­li aýrýlarǵa shydas bermeýiniń negizgi sebebi, qoldan jasalǵan sorttar men tuqym­dardyń sapasynan dep otyr. Ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń málimetinshe, Qaraǵandy oblysynda qa­zirgi ýaqytta jazdyq bıdaıdyń 12 sor­tyn, arpanyń tórt sortyn jáne su­ly­nyń bir sortyn paıdalanýǵa ruqsat berilgen. Biraz sharýa júrgizýge jetkilik­ti de sııaqty. Alaıda, joǵary sapaly tu­qymdy tek arnaıy tuqym sharýashy­lyq­tarynda ǵana ósirip shyǵarýǵa bola­tynyn esten shyǵarmaý kerek. Biraq óńirde oǵan mán berip otyrǵandar az. Shyny kerek, tuqym sharýashylyǵyna ketetin shyǵyn az emes. Qyrýar qarjy óz aldyna, osy saladaǵy bilikti mamandardy tabý men tartý da ońaıǵa túspeıdi. Sondyqtan,  tuqym sharýashylyǵynan paıda tabý úshin aldymen ony ótkizý joldaryn oılastyryp, naqty josparlap alý qajet. Áıtpegen jaǵdaıda, qymbat tuqymǵa ketken shyǵyndy da qaıtara almaı qalý qaýpi bar. Onyń ústine, jyl asqan saıyn, joǵary baǵaly tuqymǵa degen suranys ta azaıyp, tuqym óndirýshiler olardy meılinshe arzan baǵamen satýǵa májbúr. Sharýa adamyn da túsinýge bolady: sapaly tu­qymdy onyń qaltasy kótermeıdi. Aına­lyp kelgende, taýaryn ótkize almaǵan tuqym óndirýshi de, kóńil kónshiter ónim ala almaǵan dıqan da utylady. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, sapasy tómen tuqymnan alynatyn ónim sapaly tuqym óniminen úsh esege deıin kem bolady eken. – Oblysymyzdyń kóptegen sharýa­shy­lyqtarynda áli kúnge «Sara­tovs­kaıa-29» sorty paıdalanylady, – deıdi Nıkolaı Iýshenko. – Bul tuqym Qara­ǵandy oblysynda alǵash tyń ıgerý kezinde, sonaý 1957 jyly sebilgen. Ol soń­ǵy ret 2005 jyly jańartylǵan. On bir jyl ishinde onyń sapasynan ne qal­dy deısiz!? Túk te qalǵan joq! Degen­men, «Saratovskaıa-29» tuqymy bıyl ob­lys kóleminde jalpy aýdany 133,5 myń gektar jerge sińirildi. Bul óńirdegi bar­lyq egistik aýmaǵynyń shıreginen asady. Qaraǵandy oblysyndaǵy 753 myń gektar dándi daqyldar egistiginiń 60 paıy­zy 5 myń gektarǵa deıin egin sala­tyn orta jáne shaǵyn sharýa qoja­lyq­tarynyń ıeliginde. Olardyń óz tuqym sharýashylyǵyn júrgizýge múmkin­dikteri joq. Al ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń mamandary tuqym sha­rýa­shylyǵy júıesin qalpyna keltirý úshin tuqym naryǵyn retteýdi memleket óz qaramaǵyna alyp, bul salanyń materıaldyq bazasyn nyǵaıtý kerek dep esepteıdi. – Bizdiń oıymyzsha, sorttardy qor­ǵaý, tuqym naryǵyn josparlaý, sorttarǵa ruqsat berý men sertıfıkattaý, salany ǵylymı turǵydan damytý isteri­men shuǵyldanatyn ulttyq tuqym sharýa­shylyǵy kompanııasyn qurý qajet, – deıdi Nıkolaı Iýshenko. – Bir tuqym­dy uzaq ýaqyt boıy paıdalanyp, kóbeıtýden onyń sapasy joǵalady. Bul álbette ónim sapasy men túsim kólemine de keri áserin tıgizbeı qoı­maıdy. Qaraǵandy ósimdik sharý­ashy­lyǵy jáne seleksııa ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń paıymdaýynsha, Qaraǵandy oblysyna jyl saıyn bıdaı­dyń 3,5-5 myń tonna, arpanyń 800 tonna, sulynyń 250 tonna joǵary sapa­ly tuqymdary qajet. Tuqym jetis­peý­shiligi qazirdiń ózinde oryn alyp otyr. Ásirese, arpa tuqymy az. Egistik kólemderi jyl saıyn 10 paıyzdan artyp, mal sharýashylyqtary da qanat jaıyp keledi. Sondyqtan, sapaly tu­qymǵa degen suranys ta toqtaý­syz arta bereri sózsiz. Qaraǵandy ǵalym­dary ortaǵa tastaǵan usynystyń jany bar. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY