Eger elde tártip saqtalmasa, azamattar quqy talapqa saı qorǵalmasa ne bolar edi? Naǵyz keleńsiz jaǵdaı, ıaǵnı bireýdi bireý uryp, tonap, qorlap, áli jetken oıyna kelgenin ister edi-aý. Sóıtip, adamdardyń adamgershiligi de, berekesi de, baılyǵy da qashyp, tynyshtyqqa zar bolatyny anyq.
Bul kimge kerek? Eshkimge de. Sondyqtan eldegi tártipti qadaǵalaıtyn múıizi qaraǵaıdaı quqyq qorǵaý organdary bar. Solardyń qataryna Ishki ister mınıstrligin de jatqyzýǵa bolady. Árıne, ishki ister isinde aıtar syr kóp. Jáne ol syrdyń denin jurttyń kópshiligi bilemiz deıtini anyq. Biraq bilmeıtinderi, durysyn aıtqanda, buǵan onshalyqty mán bere qoımaıtyndyqtary jáne bar. Osy jaǵynan kelgende mańyzdy máseleniń mánin ashqan jón. Halyq ishki ister organdary mindetterin qalaı, qaıtip atqarýda ekendigin, anyǵy ne tyndyryp jatqandyǵyn jáne olardyń qudireti men quzyreti zor ekendiginen mol habardar bolýǵa tıis.
Jalpy, bile-bilseńiz, óz quqy talapqa saı bolýyn tileıtin úlken-kishiniń túgel kózi ashyq, kókiregi oıaý, olar el ishi túgil sonaý muhıttyń ar jaǵynda ne bolyp jatqanyn sol sátte estip, kórip bilip otyrady. Bul úshin ne qajettiń bári bar. Tek kez kelgen adam myna ómir aǵymyna ilesip otyrsa bolǵany. Sondyqtan ana alys, jaqyn shetelderde adam quqynyń qalaı qorǵalatynyn, ondaǵy quqyq qorǵaý organdarynyń qaıtip oıdaǵydaı qyzmet atqara alatyndyǵyn, sonyń arqasynda temirdeı tártiptiń de ornaıtyndyǵyn, sóıtip, eń bastysy – adamdar polısııa qaýymyna úlken senimmen qaraıtyndyǵyn jaqsy biledi.
Al bizdiń elde she? Oılanyp qalasyz. Oılanatyndaı jaı bar. O sheti men bu shetine ushqan qustyń qanaty talatyn ulan-baıtaq elimizde halqymyzdyń adam sanyna shaqqanda qylmystar az ba, kóp pe, ony naqty jarytyp eshkim aıta almaıdy. Biraq kúndelikti jasalyp jatqan qylmystyń sany da, sottalyp túrmege toǵytylyp jatqandardyń da sany az emes ekeni jáne anyq. Máselen, senseńiz de, senbeseńiz de, qazirdiń ózinde 400 myńǵa jýyq qylmys tirkelgen. Soǵan oraı jyl basynan beri myńdaǵan quqyq buzýshylyq týraly aryzdar men habarlamalar qaralǵan. Bul az san emes. Tirkelgen qylmys sanynyń kóptigi, bir jaǵynan qylmysty tirkeý tártibiniń ózgerýine baılanysty bolsa, ekinshiden, Qylmystyq kodekske qylmystyq qylyqtardyń engizilýinen deıdi quqyq qorǵaý ókilderi. Biraq bulaı dep aıtyp kóńil kónshitkenmen, naqty qylmys sany eshýaqytta azaımaıdy. Soǵan qaramastan, eldegi qylmystyq jaǵdaı turaqty degendi alǵa tartady Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymov.
Osy qaralǵan aryzdarǵa baılanysty onyń kóbi boıynsha sotqa deıingi tergeý isi bastalǵan. Al tirkelgen qylmystardyń 60 paıyzyn uıaly telefondardy, avtokólikten jeke zattardy, qalta urlyǵy men basqa da jeńil jáne orta aýyrlyqtaǵy qylmystar quraıdy eken. Osylaısha, áıteýir, adam óltirý, urlyq, qaraqshylyq, alaıaqtyq jáne buzaqylyq birneshe paıyzǵa tómendepti. Bulaısha tómendeý barysy, mınıstrdiń aıtýynsha, ońaılyqpen kelip jatqan sharýa emes. О́ıtkeni, qylmysty qasaqana jasaıtyndarmen qatar, polısııa qyzmetkeriniń zańdy talabyna moıynsunǵysy kelmeıtinderdiń de kóptigi oılandyrady. Ondaı adamdar polısııanyń aıtqanyn oryndaýdan bas tartady. Bas tartý túgel buzaqylyǵyn odan ári jalǵastyrý maqsatymen oqaly kıimdige baǵynbaıdy, qarsylasady. Al polısııa qyzmetkeri zańdy talaptyń oryndalýyn qatańdata bastasa, álgi buzaqy onyń ar-namysyna tıip, tipti kúsh kórsetýge kóshedi.
Árıne, mundaı jaǵdaıdyń oryn alǵandyǵy týraly mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Biraq onyń bári jurtqa málim jaǵdaı. Másele, sol adamdar ózderiniń álgi qylyqtarymen qylmysty odan ári órshitip jatqandaryn túsinbeıdi. Zań boıynsha polısııa qyzmetkeriniń zańdy talabyna eshýaqytta qarsy shyǵýǵa bolmaıtyny belgili. Kópshilik polısııa qyzmetkerine kedergi keltirsem, quryǵanda aıyp tólep qutylyp ketem ǵoı dep oılaıdy. Olaı emes. Mundaı árekettiń saldary aýyr.
Árıne, buryn polısııa qyzmetkerine baǵynbaǵandar kóp bolsa ákimshilik jaýapqa tartylatyn. Al endi mundaı áreket qylmystyq qylyq, ıaǵnı qylmys bolyp tabylady. Muny ár adamnyń naqty bilgeni, tereń túsingeni durys. О́ıtkeni, polısııa qyzmetkeriniń ar-namysyna tııý zań boıynsha 75 táýlikke deıin qamaýǵa alýdy, al oǵan kúsh kórsetý 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýdy kózdeıdi. Sondyqtan qazirgi ýaqytta mundaı derekterdiń bári túbegeıli tekserilip, ol boıynsha ashylǵan ár qylmystyq is qatań baqylaýda turady.
Máselen, ótken jyly polısııa qyzmetkerlerine qatysty kúsh kórsetý boıynsha 592 derek tirkelse, onyń 514-i sotqa joldanǵan. Al sotta bul derekter dálelin tapsa, ol adamdar birneshe jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylatyny sózsiz. Sondyqtan qashanda quqym qorǵalsyn dep zań talabyn ustanǵan adam bılikke qarsy shyqpaıdy. «Tártipke bas ıgen qul bolmaıdy, tártipsiz el bolmaıdy», dep Baýyrjan atamyz tekke aıtpaǵan ǵoı. Zańdy qurmettegenniń kóńili de jaı. Osyny únemi este ustaǵan jón, aǵaıyn!
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»