Tildegi qoıyrtpaq qashan tyıylar eken?

Akademık Seıit Qasqabasovtyń kúıinip, «kalka kóbeıip ketti» dep ana tiliniń bolashaǵy úshin asa abyrjyp alańdaıtyndaı jóni bar. Túsinikti túısik. Bul úlken-kishi bárimizdi de tereńnen tolǵandyrady. Qadam basqan saıyn til zańdylyqtary men erejeleri qatań saqtala bermeıtinin kóz kórip, qulaq estip júr. Búıte berse endi az ýaqyttan keıin jańa uǵym paıda bolatyn jan ashıtyndaı jaǵdaıǵa jetippiz. Tilderdiń kózin shyǵaryp, murnyn buzyp, basyn jaratyn orqazdardyń (orasholaq oılap, oryssha-qazaqsha qoıyrtpaqtap sóıleıtinder) kókten izdegeni jerden tabylyp, qudaıy berip qaldy. Ulan-baıtaq Qazaqstannyń qaı túkpirine barsańyz da kóńil qulazyp, jan júdep qaıtady, kúldibadam sózderdi aralastyra shúldirlep, anany da, mynany da sapyryp saıraıtyndar jıi ushyrasady. Qoǵamdyq kólik pe, saýda orny ma, JOO men mektep pe, báribir, olardyń qysylyp, qymtyrylyp jatqan jaıy joq. Qaısybir kúni Almatyny uzy­nynan da, kóldeneńinen de armansyz aralaýdyń (ádeıi emes, árıne) sáti tústi. Qoǵamdyq kólikke otyrý muń eken, qulaq sarsylyp, kóz qaraıdy. Qyzmetkerlerdiń dórekiligi men jaýapsyzdyǵy jú­rek aýyrtty. Kisilerdiń «jolaqy­syn» tekserýshiler shimirikpeı «Sofıa Kovalevskaıa», «Baýmana» dep taqyldady. Bul kósheler birazdan beri Nurǵısa Tilendıev, Turǵyt О́zal atymen atalyp, ózgergen joq pa edi? «Daıyndalamyz: Abaıa, Baıtursynova, Seıfýllına, Vı­nogradova, 8 marta. Túsemiz: Zelenyı bazar, Mehkolonna, Bıb­lıoteka, Ekran» dep shubyrta bas­tady aıaldamalardy birinen keıin birin atap. Ne qazaqsha, ne oryssha emes aralas ataýdyń ornyna naqtylap «Qarasaı batyr, Qaldaıaqov, Kók bazarǵa toqtaıtyn tus» dese bireý taǵynan taıyp qalatyndaı. Ońtústik astananyń shyǵys aınalmasy men Qulja kúre joly qıylysynan alys emes «Vernenskıı bazary» ornalasqan. Durysy – «Vernyı bazary». Aty áıgili án baıqaýyn Reseıdiń ózinde «Slavıanskıı bazar» atamaı, «Slavıan bazary» demeı me? Alańdar men kósheler abyroıdy aırandaı tógetin saýatsyz jarymjan jarnamalarǵa tolǵan. Aty da, zaty da joq baspalardan shyǵyp jatqan kitap ónimderinde emlelik, grammatıkalyq jáne maǵynalyq qateler órip júr. Bir jazbager G.N.Potanınniń «Maǵan kúlli qazaq dalasy án salyp tur­­ǵandaı seziledi» degen sózin A.V.Zataevıchke telise, «Joshy uly­sy» habarynda avtory Jamı at-taýarıh («Jylnamalar jınaǵy») avtory parsy oqymystysy Rashıd ad-dın, Fazlallah ıbn Abýl-Haır Hamadanıdi (At Tábıb) arab tarıhshysy dep shatastyrady. Jazýshy Dýlat Isabekov jýyrdaǵy bir suh­batynda qazaq telearnalarynyń tobyrlyq mádenıettiń yqpalyna túsip, sony nasıhattaýǵa beıim ekenin ashynyp ádil synady. «Bó­riniń táńirisi bolsa, ıttiń ıesi bar» emes pe? Júgensiz aýa jaıylyp, táıt deıtin eshkim bolmaı ba­ra­dy. Bul qashanǵa deıin jalǵasa beredi? Bireýlerdiń qańsyǵy (qytaı, káris, úndi men túrik serıaldary) bizge tańsyq bolǵany ma? Tek keıingi kezde kók jáshikten berilip jatqan qısapsyz hám qyzyqsyz hıkaıattardan qaryn ashady. Olarǵa syrttaı qaraǵan adamnyń jany jabyrqap, júıkesi syr berip sala beredi: «Aram aqsha, adal mahabbat», «Mahabbat pen óshpendilik», «Nysanadaǵy ma­hab­­bat», «Katıanyń mahabbaty», «Áıel baqyty», «Áıel qyryq shyraqty», «Kelin», «Fatmagúl», «Kıeli neke», «Zına, Zınýlıa», «Urlanǵan ómir», «Urlanǵan taǵ­dyr», «Taǵdyrmen taıtalas», taqyryptary qandaı taıyz. Aıtary az. Qozǵap otyrǵan máselesi kóńil kónshitpeıdi. Ana bir kezde habarlarda 50 de 50 paıyz til múmkindigin paıdalaný jaıy sóz bolyp edi. Oǵan pysqyryp qarap jatqan eshkim joq. Qaıta qoıyrtpaq tildi órshite bastaǵandaı. Ásirese, bul turǵyda 31-arna aldyna qara salmaı tur. Onyń «Informbıýrosy» sol baǵytqa qurylǵandaı ma desek, asyra aıtqandyq bolyp shyq­paıdy. Oǵan «Oń-TV» qosyldy. Telearnanyń habary shalaǵaı, tili shubar. Súzgiden ótkizilmeıdi. Ana tiliniń janashyrymyz dep keýde qaqqan bir basylym byltyrǵy bir nómirinde ústirt qaraǵannyń ózinde ambısııa, aýra, annekcııa, pýblısıstıka, t.b. orys sózderin balalatyp, biren-saran qoldansa, bıylǵy sáýirdegi sandarynda ana tili taǵdyryna júrdim-bardym qarap, qulaqqa jat uǵymdar órip júr: memýar, ıahta, aksıoner, derjava, materıal, dezınformasııa, propaganda, resýrs, konsentrasııa, genetıka, mýtasııa, format, rejim (rejım), okkýpasııa, aýksıon, kodeks, rezolıýsııa, reforma, referendým, rol, revansh, pozısııa, ýltımatým, ıntegrasııa, kompleks, gonorar, mesenat, kýlmınasııa, arena, vızıt, tochka, dýet, t.b. qoldanylýy qorash. Bulardyń balamasy qaıda? О́kinishke qaraı, qazaqshany óristetip, onyń orasan baılyǵy men kórkemdik-beınelik qasıetterin odan ári órkendetýdiń ornyna keıbir qalamgerlerdiń ózderi sózdi qoldaný aıasyn taryltyp, til buzýdy jaman daǵdyǵa aınaldyra bastaǵandaı. Ult tiliniń shuraıy, qory men qu­narlylyǵyn bes saýsaqtaı bile­tin Kámel Júnisteginiń bir maqalasynda qasqyrdyń qanshyǵy (qurtqasy) jerik bolyp júr. Ondaı ádet pen qylyq áýeli áıel zatyna qaraı aıtylmaı ma? Ilıa Jaqanov «Dýdaraı» essesinde ústi-ústine tópelep, maǵynasynan kem túspeıtin maǵynasy bola tura dacha (saıajaı), kýpes (kópes), zavod (zaýyt), kvartal (orama), teoretık (boljamger), regıstr (deńgeı, dáreje), kvartet (tórttik) jáne de basqa orys sózderin týyndysyna orynsyz tyqpalaıdy. Taǵy bir áriptes «arystannyń kúshigi» dep jazsa, «Atamura» bas­pasy 3-synypqa arnalyp byltyr tórtinshi ret basylym kórgen «Qazaq tili» oqýlyǵynda (60-bet) qurastyrýshylar «arystannyń tóli» depti Amerıka ashqandaı. Sonda bul shirkinder arystannyń abdany bolatynyn bilmegeni me? Mysyqtyń máýleni, tek úı haıýanattary eshki men qoıdyń tóli, ıttiń kúshigi men qasqyrdyń bóltirigi, túıeniń botasy, aıýdyń qonjyǵy, kıiktiń quralaıy, arqardyń qo­zyqasy, aqqýdyń kógildiri bolmaýshy ma edi? «Búırekten sıraq shyǵaryp», jyrtqyshqa tóldi teligeni nesi? Baspasózge jıi aralasyp júrgen serkesózshi B.Omaruly jazýshy, marqum Seıdahmet Berdiqulov tósek tartyp jatyp ta til taǵ­dyryna qatty alańdaǵanyn aıtady. «Osy kósemsózdiń balamasyn taba almaı júr edim, –  deıdi Sekeń kóńil suraýǵa kelgen inilerimen kezdeskende de oıǵa batyp. – Sony bedelsóz degenimiz durys-aý. Áıtpese, qolyna qalam ustaǵannyń bári kósemsóz jaza berse... onysy kósemniń sózindeı bolyp shyqsa jaqsy...». Qoıdy serke, oıdy serkesóz bastaǵany sińisti sııaqty. Termınder týraly dúdamal túıinder bizdi de kópten beri tolǵandyryp júr. Bátýasóz, júıesóz ne serkesóz kirigip ketse ıgi. «Svejııdi» balǵyn, «zdorovyı obraz jıznıdi» salamatty ómir salty, «pýblısıstıkany» kósemsóz dep tárjimalaýǵa túbe­geıli qarsymyn. Almaty kósheleri men jer­tólelerinde «Srochnyı remont obývı», «Srochnoe ızgotovlenıe klıýcheı» degendegi «Jedel kilt daıyndaý», «Jedel aıaq kıim jóndeýge» saıypty. Aıaq kıim jedel me, nemese jóndeý jedel me? Ekiushty. Kilt te sondaı. Jańyltpashtaı bas qatyryp, til syndyrady. Adasyp aýdarylyp júrgender qanshama. Bul indet turmystaǵy basqa salalardy da tutastaı qam­tıdy. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Qor­qyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti, Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ýnıversıteti, M.Áýezov atyndaǵy Qazaq mem­lekettik akademııalyq drama teatry, Ádebıet jáne óner ınstıtýty dep jattandy ataýǵa etimiz ólip, úırenip ketkenbiz be? Sonda, baıqap-baıyptasaq, osylar durys pa? Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq halyq mýzykasy aspaptarynyń orkestri degenniń ózinde qanshama jańsaqtyq bar. Qashannan beri qazaq, memleket, ult, oblys, pedagogıka, ádebıet pen óner áldebireýdiń atynda edi? Eger jónge kóship, til zańdylyqtary men erejelerin saqtaǵanda, Qazaq­­tyń ulttyq ál-Farabı atyn­daǵy ýnıversıteti, Qazaqtyń peda­gogıkalyq Abaı atyndaǵy ýnı­versıteti, Qyzylordanyń mem­lekettik Qorqyt ata atyndaǵy ýnı­versıteti, Ádebıet pen ónerdiń M.Áýezov atyndaǵy ınstıtýty desek bizge kim qoı dep jatyr? Sál oılanýǵa mursha bolmaǵany ma? Qatal muz kóbesin sógip, ózgertýge batyldyǵymyz jetpeıdi. Nege? Kúzeý emes, tildegi múkisti túzeý mindet, bul – barshanyń boryshy. Joldaý bizden, eger reti kelip jatsa qoldaý sizden, qazaq qaýymy! Aıan-Seıithan NYSANALIN, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi   ALMATY