Oqymaı-aq kýálik alady. Nege?

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekterine qaraǵanda, jyl saıyn jol-kólik apatynan 1 mıllıonnan astam adam qaza tabady eken. Bizdiń elimizde de bul másele barynsha ózekti. Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń Quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtet­i­- niń málimetterine sáıkes, ústi­mizdegi jyldyń birinshi jar­tyjyldyǵynyń ózinde-aq elimizdiń joldarynda 7901 jol-kólik oqıǵasy tirkelip, onda 11 038 adam zardap sheken, onyń ishinde 910 adam qaza tapsa, sonyń 84-i balalar. Taldaý kórset­ke­nindeı, jol-kólik oqıǵalarynyń 90%-dan astamynyń sebepkeri «adam faktory», ıaǵnı jol júrý erejelerin óreskel buzatyn júrgizýshilerdiń qatelikteri bolyp otyr. Búgingi tańda jaıaý júrgin­shiden júrgizýshige deıingi jol qozǵalysynyń barlyq qa­ty­sý­shylarynyń qaýipsizdigin arttyrýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalar qabyldaý qajet. Bizde ústimizdegi jyldyń maýsym aıynan bastap júrgizýshi kýáligin berý úshin emtıhandar tapsyrý tártibi ózgerdi. Qazir tıisti oqytý ortalyqtary azaıdy, en­di adamdar emtıhandarǵa óz betinshe daıyndalyp, júr­gi­zý­shi kýáligine emtıhan tapsyrýyna bolady. Naqtyraq aıtqanda, atalǵan norma jeńil avtokólikter men motosıkl júrgizý kýáligin alýǵa qatysty. Sarapshylar men maman­dardyń pikiri boıynsha, mun­daı jańalyq jol qaýipsizdigine teris áserin tıgizdi. Keshendi emes, sıtýasııalyq sıpatqa ıe bolatyn emtıhan daıyndyǵy joq júrgizýshini anyqtaı almaýy múmkin. Avtokólikti júrgizýdiń teorııalyq jáne tá­ji­rı­belik jaqtary bar oqy­tý ortalyqtaryndaǵy oqý ǵana kórsetilgen qaýip­ter­­di tómendetip, jolda júrý mádenıetiniń deń­geı­in joǵarylata alady. Bul kózqarasty ishki ister organ­darynyń ókilderi de quptaıdy. Biraq olar Úkimetke silteme jasap, jaǵdaıdy túzete almaı otyr. Kez kelgen kólik – bul joǵary qaýipti qural, sol sebepti bolashaq júrgizýshilerdi daıyndaý kezinde árdaıym baqylaý bolýy qajet. Osydan buryn bir top Se­nat depýtaty Úkimetke tıisti oqy­tý ortalyq­taryndaǵy oqýsyz já­ne emtıhan tapsyrmaı júrgizý­shi kýálikterin berýdi boldyrmaý, sondaı-aq júrgizýshilerdi sapaly oqytý jáne oqý úderisine nemquraıly kózqarasty joıý máselesi boıynsha 2016 jylǵy 22 sáýirde depýtattyq saýalmen júgindi. Alaıda, kórsetilgen sharalardy qabyldaýdyń ornyna, bul máseledegi istiń jaıyn ózgertpeıtin mánerdegi jaýap alyndy, ıaǵnı oqý ortalyǵynda oqymaı-aq júrgizýshi kýáligine emtıhan tapsyrý burynǵysynsha jalǵasyp keledi. Halyqaralyq tájirıbe kórset­kenindeı, óz betimen daıyndyq tájirıbesi Reseıde 1993 jyly engizildi, biraq 2014 jyly kólikti júrgizý quqyǵyn alýǵa emtıhan tapsyrý tártibin qatańdatý sharalaryn iske asyrý úshin emtıhandy ekstern túrinde tapsyrýdy alyp tastady. Germanııada emtıhan tapsyrý kezinde avtomektepten anyqtama kórsetý qajet, al AQSh, Ulybrıtanııa jáne Fransııada jol júrý erejesin kásibı-nusqaýshydan úırengendigi týraly qujat talap etiledi. Bizge de júrgizýshiniń da­ıyn­dyǵy men jaýapkershilik deń­geıin arttyrýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalar qabyldaý kerek. Onsyz jol-kólik apatyn azaıtý múmkin emes. Aqan BIJANOV, Senat depýtaty