«Aýyl – altyn besik», «Aýyl – asyraýshymyz» degen sózderdi biz óte jıi qaıtalaımyz. Búkil ata-tegimen aýyldan shyqqan qazaqtar úshin onyń solaı ekeni ras ta. О́zimiz de dalada quıyn júrip ótkende aq shańdaǵy aspanǵa kóterilip, keshke qaraı óristen mal qaıtqanda mańyraǵan qoı men móńiregen sıyrdyń únine adamdardyń daýystary qosylyp ý da shý bolyp jatatyn naǵyz qazaq aýylynda týyp-ósip, erjettik. Qalada qyzmet istep, búıirimizdi bultıtyp júrsek te, árkez aýylǵa qaraı ańsarymyzdyń aýyp turatyn da sodan bolsa kerek.
Al endi «asyraýshy» jaıyna kelsek, búkil adamzat qorek qylatyn azyq-túliktiń túgeldeı aýylda óndiriletini taǵy da talassyz shyndyq.
Biz qatarlylardyń balalyq shaǵy ótken ǵasyrdyń sonaý 60-shy jyldarynyń ortasyna tuspa-tus keldi. Ol bir halyqtyń «ishkeni – artynda, ishpegeni – aldynda» dep aıtýǵa kele qoımaıtyndaı kez edi. О́ıtkeni, ol shaqta halyq soǵystan keıingi aýyrtpalyqtardan endi-endi ǵana eńse tikteı bastaǵan-dy. Abyroı bolǵanda, áıteýir eki qolǵa bir kúrek tabylady. Sonyń arqasynda adamdar az-muz bolsa da nápaqalaryn taýyp, áýpirimmen kúnderin kórip jatty.
Bir tańqalarlyǵy, turmystyń jalpy alǵanda jupynylaý bolǵanyna qarmastan, álde kóp uzamaı kommýnızmge jetemiz degen keńestik ıdeologııanyń áseri me, álde basqadaı bir sebep bar ma, áıteýir, sol zamandarda halyq kóterińki kóńil kúıde júretin. Biraq ol ýaqyttarda qarapaıym halyqtyń «kommýnızm» degen sózdiń maǵynasyn onsha túsine qoımaǵanyn eskersek, adamdardyń psıhologııasyna ıdeologııa áser etti deýdiń ózi de tym artyqtaý sııaqty. Olaı bolsa, sebep nede?
Keńestik kezeńde keńsharlar dep atalǵan shaǵyn aýyldarda keshkilik klýbta kınofılmder kórsetiledi. Munyń ózi aýyl turǵyndary úshin jumystan keıingi bos ýaqyttaryn ótkizýde aıtarlyqtaı tıimdi ról atqaratyn. О́ıtkeni, jastar túgeldeı derlik klýb janyna jınalady, sóıtip kıno bastalǵansha ózara áńgime-dúken quryp, máre-sáre bolsa, odan soń kem degende bir jarym saǵat boıy tapjylmaı otyryp kıno qaraıdy. Jurt kınodan shyqqanda tún de qoıýlana bastaıdy, demek, úıge baryp demalyp, erteńgi jumysqa daıyndalý kerek. Bul aýylda kún saıyn derlik oryn alyp jatatyn kórinis edi.
Onyń syrtynda mezgil-mezgil jan-jaqtan konsertter de kelip jatatyn. Ondaıda tek oblys ortalyǵynan ǵana emes, sonaý alysta jatqan el astanasy – Almatydan da ártister kelip, shaǵyn-shaǵyn aýyldarǵa óz ónerlerin kórsetetin. Mundaı shaqtar aýyldyqtar úshin shala toı. Taıly-taıaǵy qalmaı jınalǵan halyq klýb ishin lyq toltyryp, oryn jetkenderi – otyryp, jetpegenderi túregep turyp konsert tamashalaıdy. Shirkin, ol kezdiń ártisteri qandaı! Onyń ústine qazirgideı fonogramma joq, bári de jandy daýyspen shyrqaıdy ánderin. Sodan da shyǵar, adamdardyń ártister ketkennen keıin de birneshe kún boıyna kórgenderi men tyńdaǵan ánderin bir-birine tamsana áńgimeleıtini.
Osyndaı kóńil kóterý sharalarymen qatar, ol ýaqyttarda aýyldarǵa ara-tura bolsa da lektorlar da kelip jatady. Ondaı shaqta halyq keńsege jınalyp leksııa tyńdaıdy. Tipti, lektorǵa suraqtar qoıyp, bilim-bilikterin tolyqtyrýǵa umtylyp jatatyndar da tabylyp qalatyn.
Biz bul jaıttardy nelikten táptishtep aıtyp otyrmyz. Sóıtsek, ol zamandarda eń bir alysta jatqan aýyldardyń ózi joǵaryda ózimiz aıtqandaı sebeptermen belgili bir dárejede úlken ómirmen, órkenıetpen baılanysyp otyrǵan eken ǵoı. Ekinshi jaǵynan halyq sol arqyly joǵary jaqtaǵy basshylardyń ózderin umytpaǵanyn, elep-eskerip jatqanyn sezinip júrgen. Tipti, aýdan men oblystan jıi-jıi kelip jatatyn túrli deńgeıdegi basshylar men ártúrli tekserýlerdiń ózi mal baǵý men shóp shabýdan ózge kásibi joq, mımyrt tirlik keshetin aýyl turǵyndarynyń ózderin qoǵamnyń belgili bir bólshegi retinde sezinýlerine yqpalyn tıgizip, ómirlerine óń berip jatqandaı áser qaldyratyn.
Al búgin she? Búgin aýyldaǵy aǵaıyndardy izdep jatqandar bar ma, sirá? Olardyń hal-ahýaldary qandaı eken? Kóptegen aýyldarda qazir klýb ta joq. Avtobýs qatynamaıdy. Myna, teledıdar «sahnalarynda» selteńdep júrgen «ártister» aýyldardyń mańaıyna da jolamaıdy, árıne, eger bireýler mol aqsha beremiz dep toıǵa shaqyrmasa. Alys aýyldardyń birazynda kádimgi dúkenderdiń ózi áldeqashan jabylǵan. О́ıtkeni, dúken ǵımarattaryna elektr qýatyn tartyp, ot jaǵý kerek. Oǵan qarjy qaıda? Sondyqtan búgingi tańda kommersanttar saýdany úıden jasaıdy. Aıaq astynan bir zat qajet bolyp qalsa, adamdardyń kún demeı, tún demeı álgi kommersanttardyń úıleriniń esikterin qaǵyp turǵany.
Abyroı bolǵanda, spýtnıktik teledıdar paıda bolyp, halyqtyń «kózi ashyldy». Bir qoı berip úıleriniń tóbelerine bir-bir «tárelkeni» ornatyp alǵan. Halyq qoldary bosaı qalsa, teledıdardy ermek qylady. Jalpy, órkenıetten shetqaqpaı qalǵan aýyldyqtar úshin búginde osy teledıdar men úsh mezgil tamaqtan ózge qyzyq ta qalmaǵan sııaqty.
Osyndaılardy kórip-bilgende keı-keıde aýyldy ańsaı otyryp, osy «altyn besigimizdi», «asyraýshymyzdy» umytyp ketken joqpyz ba degen oıǵa beriletinimiz de bar. Qalanyń tynymsyz ý-shýyna ilesip, tirshilik úshin kúres óz aldyna, aýyldaǵy aǵaıyndardyń hal-jaǵdaıyn múlde esten shyǵaryp alǵanymyz durys bola qoıar ma eken? Bálkim, olarǵa ara-tura bolsa da kóńil bólip, elep-eskere júrgenimiz jón shyǵar? Jalpy, aýyldaǵylardyń ózderi ne oılaıdy eken, osy...
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»