«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 21 maýsymdaǵy 117-nómirinde «Tolǵandyrar taqyryp» aıdarymen «Aýylyńyzda mal dárigeri bar ma?» degen atpen meniń maqalam jarııalanǵan bolatyn.
Sodan beri meniń atyma ár jerden birneshe hattar keldi. Birtalaı mal dárigerleri telefon arqyly habarlasty. Olar jazylǵan jaılardy negizinen quptap, endi áli de bolsa bizder joǵary jaqqa aıta almaıtyn mynadaı problemalar bar. Siz sol dúnıelerdi basshylardyń qaperine jetkizseńiz degen tilekterin jazady. Olardyń tilekterin jerge tastamaı oryndaý maǵan paryzdaı kórinedi. О́ıtkeni, meni veterınarııa tóńiregindegi máseleler beıjaı qaldyra almaıdy. Sebebi, men bar ǵumyrymnyń 50 jylyn tek maldárigerlik jumysqa arnadym. Sondyqtan taǵy da «Egemen Qazaqstanǵa» maqala jazyp otyrmyn. Kóterilgen keıbir máseleler durys sheshimin tabatynyna kózimiz jetti. Oǵan VBj.QK-niń 31mamyrdaǵy sheshimimen 20 aqpandaǵy eki hatyn keri qaıtaryp alǵany, Úrjar aýdanynyń mal dárigerleriniń eńbek- aqysyn tamyz aıynan bastap 14 myń teńgege kótergeni dálel.
Veterınarlyq-sanıtarlyq aldyn alýdyń is-sharalar josparyn, ıaǵnı qansha maldan qan alý, qandaı aýrýlarǵa egiletindigi týraly máseleni jergilikti atqarý organynyń quramyndaǵy veterınarııa mamandary birjaqty daıarlaıdy. Veterınarlyq sharalardy tuıaǵynda turǵan janýarlar sanyn, eldi mekenderdiń epızootııalyq, klımattyq, janýarlardyń fızıologııalyq jaǵdaılaryn eskere otyryp aýdandar men qalalardyń veterınarlyq ókiletti organdarymen birlesip, kelise otyryp jasaǵan durys bolar edi.
Jospar jasap otyrǵan osy JAO-nyń quramyndaǵy veterınarııa mamandary Prezıdenttiń 2014 jylǵy 25 tamyzdaǵy №898 Jarlyǵynyń №3 qosymshasyna saı veterınarlyq sharalarmen qosa jergilikti ákimdiktiń sharýashylyq jumystaryn da atqarady. Atap aıtqanda, olar jylýǵa jáne sý shyǵyndaryna bereshek zańdy jáne jeke tulǵalardyń qaryzdaryn qaıtarý jumystaryna jumyldyrylady. Ákimdiktegi veterınarııaǵa qatysty emes basqa da ártúrli uıymdastyrý sharalaryn ótkizýge qatysady.
AShM-nyń 2015 jylǵy 29 mamyrdaǵy «Veterınarııalyq qaǵıdasyn bekitý» týraly №7-1/587 buıryǵyna saı brýsellez aýrýyna oń tańba bergen janýarlar oqshaýlanyp 15 kún merziminde joıylýǵa tıis. Alaıda AShM VBQK tóraǵasy S.Qasenovtiń 2016 jylǵy 20 aqpandaǵy №16-04-15/250-I hatyna saı eger mal ıesi kelispese brýsellez aýrýyna oń tańba bergen janýardy qaıta tekserýge ruqsat berilgen. Bul durys emes. Brýsellez aýrýy sozylmaly indet bolǵandyqtan jáne ár ýaqyttaǵy árbir tekserýdiń nátıjesine maldyń ımmýndyq jaǵdaıy, aýa raıy sekildi kóptegen faktorlar áser etetindikten bir ret bolsa da oń tańba bergen maldy qaıta tekserýge bolmaıdy. Bul rette mundaı básekelestik bolyp turǵan jaǵdaıda ǵana VBjQK «Veterınarııadaǵy ulttyq referenttik ortalyǵynda» zerttegen jón bolar. Al ımmýndalǵan janýarlardyń josparly zertteýleri aýdandar men qalalardaǵy «Respýblıkalyq veterınarııalyq zerthana» memlekettik kásiporyndarynyń óńirlik fılıaldarynda júrgizilse durys bolar edi.
Áńgime brýsellezge qarsy RB-51 vaksınasymen ımmýndalǵan janýarlar tóńireginde bolǵandyqtan aıta keteıik, bul vaksına Qazaq eline qajet emes. Muhıttyń arǵy jaǵynan jetkizilgen óte qymbat vaksınany paıdalanǵansha aýasy men sýy, jeli men ushqan tozańy aralasyp jatqan kórshi, ejelden etene aralasqan Reseıdiń vaksınalary tıimdirek bolmaq. Bertinge deıin brýsellezdi sht-19; sht-82; rev-1 vaksınalarymen aýyzdyqtap keldik. Bul másele tóńireginde Batys Qazaqstan agrarlyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń veterınarlyq laboratorııasynyń meńgerýshisi Ǵaısa Absatırov baspasózge brýsellez jóninde bergen bıylǵy jylǵy suhbatynda Reseıdiń synnan ótken eski preparattarynyń biri bar bolǵany – 30, ekinshisi 75 teńge, al Amerıkanyń vaksınasy ótken jyly 470 teńge tursa, bıyl 1500 teńgege deıin kóterilip ketti deıdi. Sondyqtan da biz Reseıdiń vaksınasymen jumys isteýge bet burýymyz kerek.
Búgingi kúni aýylsharýashylyq maldaryn brýsellezge zertteý qolda bar barlyq maldardy tolyq qamtýsyz júrgiziledi. Zerttemeýge bolady, eger ol jabyq rejimde jumys isteıtin sharýashylyq bolsa. Eger tuıaǵynan turǵan bar mal jyl saıyn tolyq qamtylmasa, brýsellezge qarsy barlyq sharalar bekerge ketedi. Qazir ne, birge júrgen bir tabyn 200 bas sıyrdan qan alsa, ony laboratorııa qabyldamaıdy. Nege deseń, 50 bas jospardan artyq, bizge 150 ǵana synama kerek deıdi. Osyndaı nusqaý berip otyrǵan basshy biliksiz adam, ol malmen emes sıfrmen jumys isteıdi.
AShM-nyń 2014 jylǵy 30 qazandaǵy № 7-1/559 buıryǵyna sáıkes brýsellez aýrýyna oń tańba bergen múıizdi usaq maldar sanıtarlyq soıýǵa et kombınattaryna tapsyrylýy kerek. Jergilikti atqarý organdary mal ıelerine naryq baǵasymen onyń 50 paıyz qunyn bıýdjet esebinen, al qalǵan 50 paıyz qunyn et kombınaty qabyldaǵan múıizdi usaq maldardy sanıtarlyq soıylymnan soń et óniminiń shyǵý mólsherine baılanysty mal ıelerimen kelisimshartqa otyryp tóleıdi delingen. Alaıda, et kombınattary jeke-menshik bolǵandyqtan bul buıryqty oryndamaı otyr. Sol sebepti memleket tarapynan qoldaý kórsetilip, jetispegen qarjyny tóleý jaǵyn qarastyrý kerek. Burynǵydaı múıizdi usaq maldardyń kózin joıyp, tolyq qunyn tóleýdi qamtamasyz ete almasa, brýsellez maldyń da etin jeýge jaraıtyndaı etip qaıta óńdep zararsyzdandyrý qazirgi zamanda sheshimin tabatyn másele dep oılaımyz.
Veterınarııa salasynda atqarylǵan barlyq sharalar vebpartalda bolý kerek degen talap tuǵyrynan túspeı turǵandyqtan, mal dárigerleriniń qan alý, mal egý sııaqty negizgi jumystaryn isteýge ýaqyttary jetpeı jatady. Onyń ústine vaksınalardyń 2-3 aı keshigip kelýi ádetke aınalyp ketken. Syrǵamen qamtamasyz etý de jetkiliksiz, ol ásirese brýsellezge qan alǵanda qolbaılaý bolyp tur. Egilgen maldarda syrǵa joq bolsa, birdeılendirý bazasyna tirkelinbeıdi. Ásirese, jas tóldi birdeılendirý bazasyna tirkeý úshin syrǵa joq. Syrǵa tek jospardaǵy malǵa beriletindikten, ótken jyly týǵan maldar da syrǵalanbaı qalǵan.
Eńbeginiń zeınetinen góri arqalaǵan beıneti mol mal dárigerlerine jaǵdaı týǵyzatyn mezgil jetken sekildi. Olardyń eńbekaqysyn arttyryp, áleýmettik jaǵdaıyn kóterip, densaýlyqtaryn durystaýǵa kóńil bólý kerek. Sonda ǵana mal dárigerleri marqaıyp, artyna alańdamaı eseli eńbek etip, halyqtyń údesinen shyǵady dep oılaımyz.
Bazarbaı SATAI
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Úrjar aýdany