Sapýra apaı telefon shaldy. Bir kezderi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń eń jas kelini bolǵan, osy basylymmen birge jasasqan ardaqty aǵa Balǵabek Qydyrbekulynyń ómirdegi serigi, «Egemenniń» nesheme jyldardan bergi aınymas tileýqory, bas oqyrmany, áz anamyz.
«Rýhtyń ulttyq ráýishi» degen shaǵyn maqalamyzdy oqypty. Osynda aıtylǵan qazaqtyń úlken aqyndary Jaqan Syzdyqov pen Erkesh Ibrahımdi biledi eken. Balǵabek aǵamen úıge kelgen olardy dastarqanynda qurmettegen, áńgimelerin tyńdaǵan. Ásirese, Jaqan atamyzdyń áńgimeshildigin, jurtqa jaıylyp ketken kúldirgi óleńderin áserlep aıtqan Sapýra apaıdyń jadynyń myqtysy-aı! «Keremet kisiler edi ǵoı. Balǵabek jaqsy kóretin. Erkesh Kókshetaýda, odan Qaraǵandyda «SQ»-nyń menshikti tilshisi boldy. Balǵabek ekeýi syılasyp ótti» deı kele, apaı osyndaı elge qadirli tulǵalardyń týǵan jeri Kókshetaýda elep-eskerilmeı jatqanyna qaıran qalyp, qynjyldy.
Erteńine osy Kókshetaýdyń týmasy, manasshy, jyrshy, aqyn Baıanǵalı dosymnyń telefon soǵa qoıǵany. Kádimgi Baıanǵalı Álimjanov. Jańaǵy maqalany ol da oqypty. Onyń áńgimesi de Sapýra apaımen úndes shyqty. О́z uldaryn umyt qaldyrǵan Kókshe elindegi osy bir keleńsizdikti jaqsy kóteripsiń, biraq tolyq jazbapsyń, dedi ne nárseni de týra aıtatyn dosym.
Aıtýy durys. Biz ótken jolǵy maqalamyzda esimderi eskerýsiz qalǵan E.Ysmaıylov, J.Syzdyqov, E.Ibrahım, S.Júnisovtiń ǵana attaryn ataǵanbyz. Máseleni keńinen qamtýdy maqsat etpegen edik. Endi soǵan kóziqaraqty, kókiregi oıaý, zııaly oqyrman túzetý engizip jatsa nesi aıyp, nesi sham?
Esmaǵanbetke, Jaqanǵa, Erkesh pen Sákenge Kókshetaýda bir-bir eskertkish qoıylsa, olardyń el aldyndaǵy eńbekteri osyǵan tatymaıdy dep kim aıtady? Bul rette Atyraý men Oraldan, Almaty oblysynan, t.b. úlgi alsa da jarar edi. Munyń syrtynda, aıtýly jazýshy Estaı Myrzahmetov, Qazaqstannyń halyq aqyny, qazirgi kóp myqty aıtyskerlerimizdiń ustazy Kóken Shákeev, ózgeshe sıpatty eren ánshi Kárim Ilııasov, ultjandy qaıratker azamat Nurhan Ysqaqov, matematık Myńbaı Ysqaqov syndy ardaqtylardyń da ózderi ketken soń kózderi ketkendeı kereksiz bolyp qalǵandary adamdy pushaıman etedi.
Aqmola – Kókshetaý óńiriniń ómirden ozǵan ónerpazdaryn qasterleý jaıyn da ne bılik, ne basqalar esine alar emes. Qaraótkeldiń Ǵazız aqyny, qaıran Qultýma, Orynbaı, Imanjúsip. Sol ardaqtylar eskertkish bolyp kóz aldymyzda tursa, keıingi urpaqqa tárbıe emes pe, rýhyn asqaqtatyp, mereıdi ósirmeı me? Kúni keshe Berlınge alǵash tý tikken batyrymyz Raqymjan Qoshqarbaevtyń Astanada ornaǵan eskertkishine qýanbaǵan jan qalmady. Kesh te bolsa – asa kádeli ıgi is. Zerendide Balqadıshanyń, Astana – Býrabaı jolynyń boıynda Qulagerdiń eskertkishteri erekshe sezim syılaıdy, janyńdy nurlandyrady. Biraq, bular áli teńizdegi tamshy ǵana. Olaı bolsa, jandary jánnatta bolǵyr Jumabek Táshenov, Tursynbek Kákishev, Kákimbek Salyqov, Ásken Nábıev, Nurǵoja Orazov, Tabyldy Kenjetaev, Nógerbek Maǵzumov, Oktıabr Álibekov, Máten Bıjanov, Marfýǵa Bektemirovanyń rýhtary da rýhty elinen bir qurmet kútip qalyqtaıtyny haq.
«Jas qazaq» ánimen Uly Otan soǵysynda qyrshyn qıylǵan barlyq qazaq bozdaqtaryna eskertkish somdaǵan Ramazan Elebaev esimin Aqmola oblysynyń ne fılarmonııasyna, ne bir basqa mádenıet-mýzyka oshaǵyna qımaı kelemiz-aý. Eskertkish týraly áńgime de joq. Al endi qazaq ániniń atasy Birjan sal esimin uly ánshi, halyq kompozıtorynyń týǵan óńiri – Eńbekshilder aýdanyna berý máselesi kóterilip kele jatqaly 20 jyldan asty. Soltústikqazaqstandyq aǵaıyndar Shal aqyn esimin úlken aýdanǵa berip, baba batasymen kógergeli qashan. Al kózi tirisinde de bilegine arqan batyp qınalǵan Birjan sal máselesi sıyrquıymshaqtanyp áli sozylyp keledi. Áýelde osy oraıda oblystyq máslıhattyń, odan soń respýblıkalyq onomastıka komıssııasynyń sheshimderi shyǵyp ta qoıǵan eken. Odan Úkimetke barǵanda jeke tulǵalarǵa aýdan berilmesin degen pármen shyǵa qalǵan. Bul pármen kúshin joıǵan kezde, obaly ne kerek, oblystyq máslıhat taǵy sheshim qabyldap, taǵy joǵaryǵa joldasa, mańdaıynyń sory bes eli Birjan babamyzdyń taǵy joly bolmapty. Sebebi sol baıaǵy sıyrquıymshaq...
Aqmoladan basqa oblystar, deıdi Baıanǵalı, óz qalamgerlerin túgendep, 100 tomdyq, tipten, 200 tomdyq kitaptaryn da shyǵaryp, oqyrmanǵa tartý etti. Syr, Saryarqa kitaphanalary, Shyǵys Qazaqstan, Shymkent, Mańǵystaý, Almaty oblysy... Bul ıgi iske tek Aqmola oblysynan ǵana selt eter eshkim joq sııaqty. Áıtpese, ádebıet pen mádenıettiń tunyp turǵan qazynasy bul óńirde de mol. Tym qurysa, Aqmola – Kókshetaýdyń arǵy-bergi aqyndaryn túgendep, jyr antologııasyn shyǵarsa deıdi.
Iá, nıet durys. Endeshe, osy durys nıetke oraı «Balam degen jurt bolmasa, jurtym deıtin bala qaıdan shyqsyn» dep ult ustazy Ahmet Baıtursynov aıtqan sózdiń ulaǵatyn uǵatyn azamattar tabylar, Aqmola–Kókshe óńirindegi Birjan sal aýdanyna at basyn tireıtin kún de alys emes shyǵar dep sengimiz keledi.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»