Qazaq teledıdary: keshe jáne búgin

KÚRDELI KEZEŃNEN О́TTIK Qazirgi elektrondy aqparat qural­da­ry týraly sóz qozǵaǵanda, onyń ótken ǵa­syr­dyń sońynan bergi ýaqytta qandaı saıası ıdeolo­gııalyq jáne tehnıkalyq ózgeris­ter­di bastan keshirgenin baıyptap alý kerek. О́ıtkeni, ótkenińdi zerdelemeı, búgi­niń men erteńińdi durys tarazylaı almaı­syń. Bizdiń oıymyzsha, televıdenıe HH ǵa­syr­dyń 1989-1990 jyldarynda ıdeıalyq jáne shyǵarmashylyq jańarýǵa talpyna bastady. Osy tusta jarııalylyqtyń kú­shi­ne enýi telejýrnalısterge keńestik tar ıdeologııanyń sheńberinen shyǵyp, ult­tyq múdde týraly aıtý, oıdy ashyq bil­di­rý­diń halyqaralyq aqparattyq tájirı­be­lerin baıaý da bolsa ıgerý, qoǵamdyq pikirmen eseptesý sekildi qadamdarǵa ba­rýǵa múm­kindik týǵyzdy. El ekrannan aqıqat izdeı bastady. 1990-1992 jyldary osy úrdis beleń ala kele «táýelsiz arna» degen bizge múlde beı­málim uǵymdy qoǵamdyq-ıdeo­logııa­lyq aınalymǵa engizdi. Memlekettik tele­ra­dıonyń yqpaly tómendep, sol jyl­da­ry paıda bolǵan «KTK» sekildi táýelsiz arna­lardyń bedeli kúrt ósti. Olar jańa­lyq­tardy jedel jáne jıi bere bilýimen, sol tustaǵy saıası-ekono­mı­ka­lyq ózgeris­ter­di batyl synaı alýymen daralandy. So­nymen birge Batystyń dó­reki, arsyz ónim­derin talǵamsyz jamy­ratyp jiberdi.  Shet elderdiń buqaralyq aqparat qural­dary respýblıkanyń rýhanı álemine lı­senzııasyz emin-erkin ene bastady. Damyǵan elderde televıdenıe túrli oń­taıly reformalardy sátti júzege asy­ryp, shyn mánindegi tórtinshi bılikke aı­nal­ǵan tusta elimizdegi memlekettik elek­trondy aqparat quraldary óziniń tarı­hyn­daǵy eń qıyn kezeńde turdy. Sol kezdegi telejýrnalıster úshin halyqaralyq aı­nalymǵa baıaǵyda túsken «aqparattyq qo­ǵam men demokratııa», «aqparattyq teh­no­logııanyń jańa býyny», «aqparattyń álemdik sanany qalyptastyryp ornyq­ty­rýy» tárizdi uǵym­dar múlde jat bo­latyn. Keńestik kezeńnen qalǵan eski te­le­teh­nı­kaǵa ıe, halyqqa aq­parat usy­nýdyń ábden kónergen janr­laryna ǵana beıim, kenjelep qalǵan re­jıssýrany ózgertýge qa­bi­let­siz ujymdar shyǵarma­shylyq daǵda­rys­qa ushyrady. Sol tusta olardyń úlgi alatyn mektebi de joq edi. Biren-saran jańa izdenisterdiń júzege asýyna eskirgen qural-jabdyq pen jutań materıaldyq baza múmkindik bermedi. Osyndaı aqparattyq kúrdeli kezeńde jaǵdaıdy birden bolmasa da birtindep jaq­sartý qajet edi. Respýblıkanyń aqpa­rat salasyn jetildirý mindeti júktelgen memlekettik organdardyń jumysyna Pre­­zıdenttiń tikeleı aralasýyna  týra keldi. «Demokratııanyń, Qa­zaq­­stan­nyń búkil progresshil damý pers­pektıva­sy­nyń taǵdyry buqaralyq aq­pa­rat qural­da­rynyń qalaı damıtynyna tikeleı baı­la­nysty bolmaq» degen baǵ­darlamalyq oı-baılam naq osy kezeńde, 1993 jyly aıtylǵan bolatyn. Bul tus elimizde stıhııaly túrde jú­rip jatqan aqparattyq qubylystarǵa bılik­tiń boı salyp aralasýymen aıqyn­dalady.  Memleket aqparat quraldary men aq­pa­rat­tyq keńistikti bólisý úrdisine tikeleı ara­lasyp, ony zańmen retteýge, jańa ar­na­lardyń shyǵarmashylyq qyz­metine taldaý jasaýǵa kiristi. 1993-1996 jyldar ara­lyǵynda respýblıkada «31» telearna sekildi birneshe jekemenshik stýdııalar paıda boldy. Táýelsiz Qazaq­stan­nyń jal­pyhalyqtyq murat-múd­de­sine qyzmet etýdi maqsat etken «Habar» telearnasy efır­­ge shyqty. «Qazaqstan te­le­radıokor­po­rasııasy» qurylymdyq shy­ǵar­mashy­lyq jaǵynan jańa qoǵamǵa beıimdelý jolynda boldy. Ulttyq ba­ǵyt­taǵy keń ty­nysty, tarıhı negizdi baǵdarlamalar sonyń enshisine tıdi. Osy kezeń Qazaqstandaǵy qazirgi elek­tron­dy aqparat quraldarynyń mazmun­dyq (ıdeologııalyq dep te aıtýǵa bolar) jaǵynan erekshelenýiniń alǵashqy kezeńi boldy. Olardyń aldynda birneshe tańdaý turdy, beıimdelýge jáne elikteýge bo­la­tyn úlgiler de jeterlik edi. Álemge másh­húr «Sı-en-en», «Bı-bı-sı» sekildi jańa­lyq­tar tasqynyn usynatyn, saıası tań­daý­dy halyqtyń ózine qaldyratyn, adam­zat­tyq ortaq qundylyqtardy qadirleıtin arnalardyń baı is-tájirıbesin ıgerýge talpynys jasaldy. Memleket qurýshy ult­tyń tarıhy men tilin, dástúr-saltyn jańa qoǵamda qorǵap jańǵyrtýǵa umtyl­ǵan­dar Túrkııa tárizdi elder telear­na­lary­nyń erekshelikterine nazar aýdardy. Jalpy memlekettik bola otyryp, Prezıdent  pen Parlamenttiń, el úkimetiniń qyz­metin nasıhattaýǵa basymdyq bergen ar­nalar da daralanyp kele jatty. Telekeńistiktegi osyndaı mazmundyq tań­daýlar men ózgerister týraly eldiń de, jýrnalısterdiń de pikiri áralýan bo­la­tyn. Bireýler baqylaýsyz, absolıýtti erkin televıdenıeni dáriptese, ekinshileri olar­dy memlekettik baqylaýǵa alý kerek dedi. Úshinshi top alys-jaqyn elderden er­kin aǵylǵan telehabarlardyń jolyn dereý jabýdy usyndy. Taza ulttyq arna­lar­dy ańsaǵandar da az emes-ti. Álemdik tá­ji­rıbege súıene otyryp, efırlik qyz­me­tiniń baǵyt-baǵdaryn halyq ókilderi aı­qyn­daıtyn qoǵamdyq telearna ashý jó­nin­­degi oı-usynystar da qylań berip jatty. Osy qat-qabat talap-talǵamdarǵa mem­leket keshiktirmeı tórelik aıtýǵa tıis bo­la­tyn. Máseleniń túıinin mádenıet pen aqparat salasyndaǵy quzyrly organdar bas­shylarynan buryn Prezıdenttiń ózi tarqatyp berdi. 1994 jyly respýblı­ka­da­ǵy gazet-jýrnaldardyń bas redaktor­la­ry­men kezdesýinde: «Jas táýelsiz memleketter kóbinese syrttan tańylatyn pikir­ler­diń qatal qysymyna ushyraıdy. Nátı­je­sinde óz qısyny bar asa kúrdeli ishki prosester syrt kózqaraspen baǵa­la­nyp, kóbinese ústirt, al, keıde birjaqty túsin­di­riledi. Bul kóptegen memleketterdiń shy­naıy táýelsizdikti nyǵaıtý jolyn­daǵy ózindik kedergige aınalady. Alaıda, syrt­qy aqparat kózderin jabý ózimizdi ózi­miz oqshaýlaý bolar edi», dep aqparattyq tuıyqtalý rýhanı tuıyqtalýǵa alyp bara­tynyn eskertti. Demokratııalyq qoǵam­da­ǵy aq­paratqa sıpattama bere kelip, jýr­nalıs­ter­diń aldyna naqty mindetter qoı­dy. Pre­zıdenttiń: «Azamattardyń naqty ómir­diń, sondaı-aq kópirme sózdiń qaıda ekenin, ekinshiden, aqıqattyń jáne qaraqan bastyń qamy úshin burmalaýshylyqtyń qaıda ekenin, úshinshiden, iskerlik, parasat, sondaı-aq pysyqaılyq qaıda ekenin, tór­tinshiden, halyqqa qyzmet etýdiń  qaıda ekenin bilýine múmkindik týǵyzyńyzdar. Halyqqa osy­naý máselelerdi aqıqat tú­sinýge kómek­te­sińizder», degen sózi áli kúnge mańyzdy. Osy talap-tilek jýrnalıstıka máde­nıe­ti men etıkasynyń álemdik ólshem­de­ri­men astasyp jatyr. Halyqaralyq jýrnalıster odaǵy 1986 jyly Brıýsselde ótken sezinde jańartylǵan deklarasııa­syn­da: «Shyn­dyqty qasterleý, ony bilgisi keletin qaýymnyń quqyǵyn qurmetteý – jýrna­lıs­tiń mártebeli mindeti» ekenin qadap aıta oty­ryp, jete zerttelgen derekterge súıe­ný­ge, aqparat quraldary arqyly shý kóte­rý­den, saıası nemese ózge de za­laldy kózqa­ras­tardy tyqpalaýdan ada bolýǵa, jarııa­lan­ǵan maqalanyń elge zııan shektiretini dá­leldense, ony jóndeý, tú­zetý úshin bar múm­kindigin salýǵa shaqyr­ǵan bolatyn. Dek­­­­­la­rasııada, sony­men birge derekti qasa­qa­na burmalaý, bireýge jala jabý, aby­roıyn tógý, kelemejdeý, para alý tárizdi qadamdar aıyptalǵan edi. Qazaqstan sóz bostandyǵyn alǵash tá­ýel­sizdik alǵan kúnderden bastap demo­kra­tııalyq-rýhanı damýdyń qaınar kózi  retinde qurmetteı otyryp, onyń saqtalýy jáne res­pýblıkanyń óz ishindegi órkendeý jo­ly­na sáıkes bolýy úshin qajetti al­ǵy­shart­tar­dyń bárin jasaı aldy. Memleket bu­qa­ralyq aqparat quraldarynyń, onyń ishin­de Eýropa jýrnalıstıkasy baıaǵyda bastan ke­shirgen, búginde osy qurlyq úshin kúlkili bolyp tabylatyn aýdıtorııany elik­tirýdiń arzan joldary: derekterdi arnaıy bur­ma­laý, jeke kózqarasyn tańý, jurtty qyzyq­tyrý úshin oqıǵalardy oı­dan qurastyrý, jańalyq ataýlynyń bárine oppozısııalyq pıǵylda bolý tárizdi qa­damdaryn sabyrly­lyq­pen retteý baǵytyn ustandy. Álemdik aqparatqa keıbir irgeles elderdegideı úrke, jatsyna qaraǵan joq.  Prezıdenttiń 1997 jyl­ǵy 3 jeltoq­san­daǵy «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń bir­tu­tas aqparat keńistigin qalyptastyrý tý­ra­ly» Jarlyǵynda memlekettik kommýnıka­sııa­lyq orta qurý ar­qyly BAQ-tyń qyz­metin jetildirýdiń jol­dary keń de naqty atalyp kórsetildi. Res­pýblıkanyń aqparat keńistigin saıa­sılan­dy­rýǵa bolmaıtyndy­ǵy­na, álemdik tájirı­be­ler­diń úzdik úlgi­lerine umtyla otyryp, oǵan ulttyq, qazaq­standyq mazmun berýge, jańa tehno­logııa­lardy barynsha jedel meń­gerýge nazar aýdaryldy. Jarlyqta alǵa qoıylǵan mindetterge sáıkes 1991 jylǵy 28 tamyzda qabyldanǵan «Baspasóz jáne bu­qaralyq aqparat quraldary týraly» Zań tolyq­tyryldy. 1999 jyly memlekettik emes BAQ kóbeıip, iri medıa qurylym­da­rynyń paıda bolýyna baılanysty oǵan ózger­týler engizildi. Teleaqparattyń osy kezeńdegi qyzme­ti­ne bir aýyz sózben baǵa bersek, ol kúrdeli ekonomıkalyq qıyndyqtarmen betpe-bet kele otyryp, álemdik telejúıege beıimdele aldy. Telejýrnalıstıka elimizde habar ta­ratyp jatqan sheteldik arnalarmen báse­kege túsý ústinde kásiptik shyńdaldy. Qa­zaqstan syrttan aqparat ala otyryp, ǵa­lam­ǵa ózin tanystyrý muratyn júzege asyr­­dy. 2002 jyly jahandyq efırge shyqqan «CaspioNet» spýtnıktik te­le­ar­na­sy Baılanys jáne aqparat mınıs­tr­liginiń deregi boıynsha qazirgi tańda Eýropa, Ortalyq Shyǵys, Azııa jáne Afrıka el­derine birneshe tilde habar taratady. Son­daı-aq, memlekettik te, jeke de telearnalar osy zamanǵy tehnıkamen jumys isteý múmkindigine ıe boldy. Arnalar sany kúrt artty, qazirgi tańda seksennen astam telearna bar bolsa, onyń 22-si ǵana memlekettik, qalǵany derbes. Respýblıkadaǵy sóz bostandyǵyn qurmetteý men qamqorlyq­tyń nátıjesi osyndaı. QANDAI BAǴYTTY TAŃDAIMYZ? Qazaqstan – halyqqa aqparatty erkin tańdaýǵa TMD elderiniń ishinde jan-jaqty múmkindik bergen birden-bir memleket. Biz­diń osy keńdigimizdi synaıtyndar da, qol­daı­tyndar da bar. Synaıtyndar sheteldik arnalar arqyly jetetin túrli habarlar men kórkem fılmderde qazaq ultynyń dás­túrine saı kelmeıtin, jastardy odan taıdyratyn áreketter nasıhattalatynyn kól­deneń tar­tady. Memlekettik telear­na­lardyń tilge, ulttyq basqa da qundylyq­tarǵa áli de sa­marqaý ekendigine qyn­jylady. «Aıqyn» gazetiniń 2010 jylǵy № 38 sanynda jarııalanǵan «Qorǵansyz qazaq kórermenin kim oılaıdy?» degen maqalada «Qazaqstandyq kórermen kórip otyrǵan kóp­tegen teleónimder qazaq halqynyń ta­bı­ǵı suranysynan alshaq» delingen. Osy­dan arylý úshin avtor memleket qurýshy qazaq ultynyń rýhanı qajetin óteýge ar­nalǵan telejobalardy respýblıkadaǵy bar­­lyq ar­na­lardyń tujyrymdamasyna engizýdi usy­nady. Jastarǵa qaptap ketken tok-shoýlar­dan góri aǵartýshylyq mazmuny joǵary teleónimder paıdaly ekenin atap kórsetedi. «Habar» agenttigi aqparattyq baǵ­darla­malar dıreksııasynyń atqarýshy prodıýseri Erkin Baıǵabyluly  («Aıqyn» 2010 № 205) aqparattyq qaýipsizdik memlekettik til arqyly saqtalatynyna mán beredi, birqatar derbes arnalarda el nazaryn aýdaratyndaı jańa qazaqsha  baǵdarla­ma­lar jasalmaı otyr­ǵanyna, «31 arna», «7 ar­na», «NTK», «STV», «Era» arnalary efırdi  re­seılik baǵ­darlamalarmen tol­tyratyndy­ǵy­na  dá­lelder keltiredi. Mun­daı kórinis­ter­den mem­lekettik arnalar da  ada emes eke­nin aıta keteıik. «Qazaqstan» arnasy­nyń bir kúngi efırlik baǵ­dar­lamasynda Reseı men basqa da shetelder telekompanııa­la­rynyń toǵyz ónimine segiz saǵat bó­lin­gen. Kórermender sonymen birge memlekettik arnalar ashyp jatqan telejobalar kór­shi eldiń eskirgen telebaǵdarla­mala­ry­nyń sátsiz kóshirmesi ekendigine de alańdaıdy. Osyndaı ózekti máselelerge ún qosqan taǵy bir jýrnalıst Kámshat Tasbolat «Eýronıýs», «Rossııa-24» sekildi jańalyq­tar­dy qazaq tilinde táýlik boıy taratatyn, «Nashe kıno» tárizdi otandyq fılmderdi kúndiz-túni kórsetetin arnalardyń joqty­ǵyn eleýli olqylyǵymyz dep biledi. Qaı jaǵynan da dáleldi osy oı-baılam­dardyń negizgi túıini – qazaq tilinde aqpa­rat beretin dara telearna ashý. Bul osy qa­zir aıtylyp júrgen usynys emes, kóptiń talaıdan beri qozǵap kele jatqan talaby. Any­ǵynda táýelsiz memleketimizde osy kún­ge deıin memlekettik tilde taza habar taratatyn telearnanyń bolmaýyn endigi jerde, ekonomıka damyǵan, álemdik deń­geıdegi teletehnıka ıgerile bastaǵan, ha­lyq­tyń tól tili men mádenıetine qush­tarlyǵy artqan kezeńde áldeqandaı sebeptermen túsindirý múmkin emes. Mundaı arna eń aldymen qazaq halqyna qajet bolsa, ekinshi jaǵynan sol ulttyń tilin úırenýge talpynyp otyrǵan, respýblıkamyzda tura­tyn etnostar ókilderine de kerek. Qoǵamdy uıytatyn qýatty kúsh til bolsa, búgingi tań­da ony nasıhattaıtyn, bedelin kóte­re­tin rýhanı quraldyń qudirettisi – televıdenıe. Osy asa ózekti máselege respýblıka Úki­meti oqtyn-oqtyn kóńil bólip keledi. Parlament depýtattary onyń nazaryn bu­ǵan udaıy aýdaryp ta otyr. Alaıda júzege asyrý sharalary ázirge naqty qolǵa alyn­ǵan joq. Premer-Mınıstr Kárim Másimov buǵan taıaýda, Baılanys jáne aqparat mı­nıstrliginiń alqa májilisinde taǵy da oral­dy. Qazaqstannyń aqparattyq keńis­tigi jaı­ly áńgimeleı kelip: «Aldaǵy 4-5 jylda aqparattyq naryq tolyq ózgeredi, munyń bári qazaq tilindegi aqparatqa sal­maq salady. Naǵyz básekelestik endi bastaldy. Son­dyqtan da bizge táýlik boıy qazaqsha habar taratatyn arna ashý kerek. Al telearna ashpaı, memlekettik tildi damytamyz deý bekershilik», – degen edi. Biz, bir top depýtattar Úkimet basshy­sy­nan osy tapsyrmany jeke basshy­ly­ǵyna alýdy ótinip otyrmyz. Búginde atal­ǵan mindetti sátti oryndaý úshin múmkindik mol. 2010 jyly qolǵa alynǵan, tıisti jemisin bere bastaǵan sandyq televızııaǵa kóshý ju­mysy ári qaraı josparly jal­ǵasady. 2015 jyly respýblıka óńiriniń 98 paıyzy osy júıemen qamtylady. Qysqa merzimde atalǵan tehnologııanyń bererin tıimdi paı­dalanyp, «Balapan» arnasyn ashyp úlger­gen mınıstrlik endigi kezekte «Bilim», «Má­denıet» arnalaryn iske qospaq. Memlekettiń qazirgi rýhanı suranysyn saralasaq, tilge qurmet, ony nasıhattaý men úıretý quraldaryna degen zárýlik kún ót­ken saıyn artyp kele jatqanyn kóremiz. Memlekettik tilde jumys isteıtin jeke arna barsha qazaqstandyqtar qoldap otyrǵan áleýmettik-rýhanı máni erekshe mindetti dáıekti júzege asyrýǵa ólsheýsiz úles qosar edi. Osy tusta aıta ketelik, mundaı ulttyq arnany «Qazaqstan» teleradıokor­porasııa­sy­nyń nemese «Elarnanyń» negizinde ashý týraly usynystar bar. Bizdiń oıymyzsha, shyǵarmashylyq qoltańbasyn qalyptasty­rýǵa birqatar ýaqyt jumsaǵan, turaqty kó­rermen qaýymy bar, memlekettik mazmun­daǵy jáne qazaq minezdi arnalardy saqtap, múlde jańa teleotaýdyń shańyraǵyn kó­tergen jón. Qazaqstannyń aqparattyq keńistigin she­telderdiń teleónimderinen oqshaýlaý jó­nindegi usynystarǵa kelsek, ony osy pikirlerdi qoz­ǵaýshylardyń deńgeıinde qos­taý qıyn. Álem saıası-ekonomıkalyq, áleý­met­tik-rýhanı qarym-qatynastardy kú­sheı­tip jatqan shaqta, órke­nıetter almasý keze­ńin­de, adamzattyń barlyq salada ortaq kúsh-jiger jumsaı otyryp damı­tyny ýaqyt ótken saıyn dáleldene túsken yn­tymaqqa zárý zamanda aqparattyq oq­shaý­laný qolyń­dy jipsiz baılaýmen birdeı. Biz ǵalam­daǵy ózgeristerge jahanǵa tanylǵan telearnalar arqyly qanyp kelemiz. Syrt­qy dúnıe qa­laı qubylýda, qandaı saıası aǵymdar beleń alýda, ekonomıkalyq ba­ǵyt-baǵdarlamalar­dyń asta­rynda nendeı tyń oı-ıdeıalar bar, adam­zattyq mádenıet qandaı qundy shyǵar­ma­shylyq týyn­dylarmen baıytylýda degen alýan túrli saýaldarǵa solardy kórip-tyńdaý arqyly jaýap tabamyz. Mundaı kólemde jan-jaqty habar taratýǵa ózimiz­diń tele­jú­ıemiz ázirge qabiletsiz. Birdi-ekili arnanyń shetelderde birli-jarym tilshiler qosyny bar. Olardyń qyzmeti negizinen respýb­lı­kanyń basqa memleketterdegi res­mı qyz­metin oqta-tekte berýmen shekteledi. Al otandyq telejýrnalıstıka álem­­dik ór­ke­nıetti bizge jetkizbek túgili eldiń tarıhy, baı ádebı-mádenı murasy jan-jaqty zerdelengen, ótken kúnniń rýhanı qundy­lyq­taryn búgingi zamannyń ózgergen, udaıy jańǵyrý, tolysý ústinde bolatyn jańa kórkem­dik talaptarymen úıles­tire kór­setetin jotaly telehabarlarǵa da ja­rytpaı otyr. Joǵarydaǵy oıdy qamshylaýshylar TMD elderindegi keıbir qadamdardy tilge tıek etedi. Sol memleketter saıasat­taný­shy­lary men jýr­nalısteriniń oı-baılam­da­ry­na súıenedi. Máselen, Ázirbaı­jan­daǵy «Ha­zar TV» tele­arnasynyń tilshisi Fırýza Qurbanlynyń  «Ázir­baıjanda tildi saqtaý úshin sheteldik arnalarǵa tyıym salyndy» (Aıqyn» 2010, № 242) degen suhbaty oq­shaýlanýǵa umtylý­shy­lardyń arasynda  edáýir áńgime boldy. «Muny óz elimizde nege qoldanbaımyz?» degen pikirler ár gazette qylań berdi. F.Qurbanly atalǵan elde Reseıdiń te­le­arnalaryn kórsetýge tyıym salyn­ǵa­nyn aıtady. Mundaı tyıym basqa da elderdiń arnalaryna qoldanylady. Orys tilindegi habarlar beriletin bolsa, ázir­baıjan tiline mindetti túrde aýdarylady. Osy talap­tar­dyń oryndalýyn televızııa men radıonyń qyzmetin baqylaıtyn arnaıy organ qadaǵalaıdy eken. Aǵaıyndas halyqtyń tilshisi osylaı deı otyryp, eldiń aqparattyq keńistigi  taza ázirbaıjandyq teleónimdermen aıqyn­dal­maıtynyn, shetel arnalaryn jurt kabeldik júıe arqyly kórip jatqanyn, Túr­kııa televıdenıesiniń yqpaly kúshti ekenin aıtady. Budan qanshama oqshaý­la­namyn de­seń de, oǵan eldiń ulttyq quramy tolyq múmkindik berse de, birjola tuıyq­tala almaıtynyńdy kóresiń. Halyq qaı zamanda da ózge dúnıeden bó­linbegen, qanattasa, aralasa damyǵan. Esh­qandaı da órkenıet tek óz qazanynda ǵana qaınaǵan emes. Jańa tolqyn tyń oılar men sheshimderdi izdeıdi. О́z orta­synan tap­qan­dy ıgergen soń álemge kóz salady. Sol tusta jahanǵa jaltaqtama dep tyıyp tas­tasań, órisin taryltasyń, qoǵam­dyq damý tuıyqtala kele toqyraıdy. SONDA NE ISTEIMIZ? Álemde óziniń telekeńistigin qorǵaýdyń san alýan tásilderi men amaldary bar. Solardyń ishindegi eń tıimdisi – otandyq telearnalardyń básekelestik qabiletin kú­sheıtý. Biz qazir osy jolda kelemiz. Bul – uzaq ta qıyn jol. Ol memlekettiń te­le­aqparatqa degen turaqty qamqorlyǵyn qa­jet etýmen birge osy saladaǵy kóptegen shyǵarmashylyq-tehnıkalyq mindetterdi sa­paly júzege asyrýdy talap etedi. Basqa olqylyqtarymyzdy bylaı qoıǵanda, respýblıkada búgingi kúnge deıin elektrondy buqaralyq aqparat quraldarynyń menedjmenttik jáne marketıngtik saıasaty qa­lyptasqan joq. Olardyń deńgeıi álemdik standarttan kóp tómen. Ekinshi kemshin sala – qazirgi zamanǵy televıdenıeniń shyǵarmashylyq, operator­lyq jáne rejısserlik erekshelikterin tereń meńgergen jýrnalısterdiń tapshy­lyǵy. Mu­ny telearnalardyń basshylyǵy da, jýr­nalısterdiń ózderi de moıyndaıdy. Olar osyndaı kásibı mamandar daıar­laıtyn Al­maty Energetıka jáne baılanys ýnıversıteti men Ortalyq Azııa Kıno jáne televıdenıe tehnıkasy ınstı­týtynyń, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetteri jýrnalıstıka fakýlte­t­teriniń, T.Júrgenov atyn­daǵy О́ner aka­demııasyndaǵy televıdenıe fakýltetiniń jumysynan jańa maz­mun men kúrt ózgerister kútedi. Olar álem­dik talapqa saı bilim beretin arnaýly oqý oryn­darynyń deńgeıine jetýdiń amalda­ryn qarastyrý ústinde. Bul úrdistiń qa­shan­ǵa sozylary da belgisiz. Soǵan oraı atal­ǵan salany zertteýmen aınalysyp júr­gen ǵalymdar men belgili telejýrnalıster Astanadan barlyq jaǵynan qam­tamasyz etilgen, shetelderdiń bilgir maman­dary dáris beretin Massmedıa jáne kommýnıkasııa ınstıtýtyn ashýdy usynady. Aq­parattyń qazirgi jáne erteńgi qoǵamdaǵy aıryqsha yqpalyn eskere otyryp, biz de osy usynysty qoldaımyz. Ázirge talap-tilek túrindegi bul ınstıtýt bolashaqta Va­shıng­tondaǵy «Televıdenıe jáne ra­dıo­habarlaryn taratý akadamııasy» nemese Nıý-Iorktegi tele jáne radıo óneri fakýlteti úlgisinde uıymdastyrylǵany durys bolar edi. Telekeńistiktiń tórin syrtqy aq­pa­rat­qa berip qoımaýdyń álemde bar, biz qolǵa ala qoımaǵan taǵy bir joly – tórtkúl dúnıege qanat jaıyp jibergen iri teleradıokompanııalarmen turaqty shy­ǵar­ma­shy­­­lyq-tehnologııalyq baı­la­nys ornatý. Qa­zaq televıdenıesi qazirge deıin sheteldik telekorporasııalardyń bizden basqa aýdı­torııa­ǵa laıyqtalǵan, ózderiniń múd­de­lerin kózdegen ónimderin qyrýar qar­jyǵa satyp alýmen keledi. Endi olarmen birikken telejobalardy daıarlaýǵa kóshý qajet. Respýb­lı­ka­myz­dyń HHI ǵasyrda Batys­pen de, Shy­ǵyspen de, dúnıeniń tórt qıy­rynyń bárimen de tize qosa oty­ryp tol­ǵaı­tyn oıy jeterlik. Ǵalamnyń kóptegen elderimen tarıhymyz tamyrlas. Túrki dú­nıesiniń barlyq memleketterimen rýhanı astasyp ketkenbiz. Ortaq ta­rıh­tyń, bú­gingi sabaqtasa damýdyń aıasynda talaı qundy telebaǵ­dar­lamalardy bizde joq, olarda bar muralarǵa, aǵaıyndardyń baı is-tájirıbesine súıenip jasaı alar edik. Televıdenıe salasyndaǵy sátti shara­larymen tanyla bastaǵan Baılanys jáne aqparat mınıstrligi endi osy júıeni tú­begeıli qolǵa alýǵa tıis. Menshik túrine qa­ramastan barlyq otandyq telearnalardan sheteldik arnalardyń habarlaryn translıasııalaýdy qysqartyp, álgindeı birikken jobalardy talap etetin ýaqyt jetti. Ondaı jobalardyń mán-mazmunyn mı­nıs­trliktiń ózi aıqyndap, elimizdegi te­leaqparattyq saıasattyń quramdas bóli­gine aınaldyrýy qajet. Biz osyndaı sharalardyń mańyzdy­ly­ǵyn atap kórsetýmen birge teleekrandy ulttyq dástúr men ádet-ǵuryp turǵysy­nan tazartý baǵytynda batyl qadamdarǵa baratyn kez keldi dep esepteımiz. Demokratııa dese ishken asyn jerge qoıatyn Eýropa bul oraıda bizden kósh boıy ozyq tur. Batystyń kóptegen damyǵan elderinde jas tolqynnyń moraldyq-rýhanı tár­bıesine zardabyn tıgizetin habarlarǵa baıa­ǵyda tyıym salynǵan. Amerıka Qu­rama Shtattarynda «Federaldyq baqylaý ko­mıssııasy» telebaǵdarlamalardy ult­tyq, memlekettik múdde turǵysynan kún­delikti jiti qadaǵalaıdy. Fransııada sonaý 1993 jyly qurylǵan «Buqaralyq aqparat qu­ral­daryndaǵy aýdıovızýaldyq keńes» jas­tar men jasóspirimderge arnalǵan aqparattyń barlyq túrine saraptama ja­saýǵa, qajet dep tapsa efırge jibermeýge quqyly. 1997 jyly Italııada BAQ-ty qa­daǵalaý komıteti uıym­das­tyry­lyp, otan­dyq jáne sheteldik ha­barlardy ulttyq súz­giden ótkizýge kiristi. Osy taqylettes qurylymdar Germanııada da bar. Endeshe, Qazaqstan Respýb­lı­kasynda Baılanys jáne aqparat mınıs­trliginiń janynan osyn­daı arnaıy komı­tettiń nemese keńes­tiń ashylýy bizdiń qazirgi jaǵdaıymyzda artyq bolmas edi. Otandyq telekeńistikti tuıyqtamaı qor­ǵaýdyń  synnan ótken tájirıbeleriniń biri – shetel telearnalaryna halyq­aralyq jáne respýblıkalyq zańnama­lar­dyń negizinde qu­qyqtyq jaýapkershilik júkteý. Qa­zaqstan halqy kórip tyń­daıtyn teleradıo­kompanııa­lar qaı eldiki bolsa da otandyq BAQ-qa qoıylatyn ta­laptardy qurmetteýi jáne oryndaýy  kerek. Mundaı jaýapkershilikten qazirgi kúnde baqylaýsyz qalyp otyrǵan kabeldik jáne spýtnıktik telearnalar da shet qalmaýǵa tıis. Atalǵan talap júzege asy­rylsyn desek, Qazaq­stan­nyń qazirgi aq­parat keńistigindegi arna­lar­dy memlekettik lısenzııalaýdan ótkizýdi qolǵa alý qajet bolady. Televıdenıe rýhanı qundylyq bola otyryp, ekonomıkalyq-kommersııalyq sala bolyp tabylady. Keıbir derekterge qa­raǵanda, telekommersııalyq tabys álem­dik munaı saýdasynan túsetin kiristen asyp túsken kórinedi. Sondyqtan onyń kimniń, qaı menshiktiń qolyna kóshý kerektigi álem­de qazirge deıin pikir talasyn týǵy­zyp keledi. Eýrokomıssııanyń 2005 jyly sandyq televıdenıege jedel kóshý týraly sheshiminen keıin analogtyq televıdenıege qarjy bólýdi toqtatyp, iske jedel kirisken kórshiles elder de osy taqyrypta bas qatyrýda. Olardyń qaı­sybiri aqparat taratý rynogyn lıbe­rı­zasııalaýdy usynyp otyr. Sandyq tehnologııa memleket bıýd­jeti esebinen  tolyq engizilgen soń jekemenshikke berilgeni tıimdi dep sanaıdy. Mundaı baılamdy Ýkraına men Grýzııa hosh kóredi. Al Reseı, Belarýs, О́zbek­stan, Armenııa men Ázirbaıjan memleket­tiń baqylaýynda bolýyn qalaıdy. Osy uıǵarym, televı­de­nıeniń, ásirese sheksiz tehnıkalyq múm­kin­dikke ıe bolatyn san­dyq televı­denıeniń bastapqy kezeńde mem­lekettiń qadaǵalaýynda qalýy tele­keńistigin endi-endi túgendep jatqan biz úshin qolaıly demekpiz. Tehnologııalyq ja­ǵynan ba­rynsha jetildirilgen elek­tron­dy buqa­ralyq aqparat quraldaryn menshikke berýdiń quqyqtyq negizi jasalmaı jatyp, jeke kommersııalyq jáne basqa da qurylymdardyń qolyna ustata salý orny tolmas qatelikke aınalar edi. Jańa zań jobasynda bul ózekti másele meılinshe aıqyn zerdelenýi kerek. Son­daı-aq qazaqstandyq kontent qurýdyń jol­­dary da qarastyrylýǵa tıis. Bu­larsyz te­leaqparat júıesi zań turǵy­synan tolyq túgendelmeıdi. Kórip otyrǵanymyzdaı, telekeńistik, te­leaqparat salasynda atqarylatyn sharalar ushan-teńiz ári kúrdeli. Qazaqstan sekildi shar­tarapqa ashyq memlekette olar­­dy júzege asy­rý kezinde barynsha ba­ıyp­ty bolý qajet. Aq­parattyq-ıdeo­lo­gııa qaı kezeńde de ulttyq qa­ýipsizdik múddesine negizdelýge tıis. Aldan SMAIYL, Parlament Májilisiniń depýtaty.