Jaqsylyǵy mol jańa múmkindikter

Búgingi aqparattyq tehno­lo­gııa­nyń múmkindikteri jarata bilgen janǵa ushan- teńiz. Onyń biz­diń Quqyqtyq statıstıka jáne ar­naıy esepke alý komıtetiniń qat-qabat jumysyn jetildirýge jáne ony búkil tur­ǵyndardyń ortaq qazynasyna aı­nal­dyrýǵa úlesi mol ekendigine kózi­miz anyq jetip otyr. Osyǵan oraı bul jańa jú­ıeni kúndelikti ju­my­symyzǵa engizý qyzmetimizdiń qazirgi kezdegi basty baǵytyna aınalýda. Bul oraıda eń aldymen turǵyn­dardyń qylmystar men oqıǵalar tý­raly shaǵymdary men habarla­ma­laryn tirkeýde elektrondy júıege kóshirýdiń mańyzy erekshe. Bul bir jaǵynan, jurtshylyqtyń osy rettegi talap­taryn joǵary deńgeıde qa­naǵat­tan­dyryp otyrýǵa mol múm­kindik ashsa, ekinshi jaǵynan, quqyq qorǵaý organ­dary jumysynyń osy bir túıtkildi býynyn jańa sapaly deńgeıge kó­terýdiń senimdi tutqasy bolatyny qazirdiń ózinde belgili bolyp otyr. Kún tártibinde ótkir turǵan bul jumys negizinen byltyrǵy jyly-aq bastalyp ketken bolatyn. О́ıt­keni jurtshylyqtyń aryz-shaǵy­myn qabyldaýdaǵy qaǵazbastylyq polı­sııa­nyń da jáne onyń jumy­syn qadaǵalaýshy prokýrorlardyń da oǵan jedel yqpal etýin qam­ta­ma­syz ete almady. Qylmys týraly aryz biraz laýazym ıelerin ja­ǵalap jedel qyzmetkerdiń qolyna tıgenshe birneshe kún ótip ketetin, al bul bolsa ol qylmystyń izin sýytpaı ashylý múmkindigine úlken kedergi edi. Muny jete zerdelegen bizdiń komıtet jańa elektrondy tehnologııa­lardy jedel engizý jó­ninde usynys jasady. Munyń artyqshylyǵy sol, aryz-shaǵym ishki ister organyna kelip túskennen keıin ol týraly aq­parat málimetterdiń elektrondy bazasyna birden engiziledi. Al bul bolsa óz kezeginde qujattyń tir­kel­­gennen bastap ol jóninde túp­kilikti prosessýaldy sheshim qa­byl­dan­ǵan­ǵa deıingi barlyq qoz­ǵa­lysyn ba­qylap otyrýǵa múm­kin­dik beredi. Al málimetter bazasy salynǵan bir­tutas baǵdarlama ishki ister jáne pro­kýratýranyń qa­lalyq jáne aýdandyq organdaryn bir aqpa­rattyq júıege biriktiredi. Bul bolsa naqty ýaqyt sheń­be­rinde qala men aý­dannyń qyl­mys­tyq ahýalyn qa­daǵalap otyrýǵa já­ne qylmystar týraly kelip tús­ken shaǵymdarǵa jedel shara qoldanýǵa múmkindik týǵyzady. Ta­ǵy bir aıta keterligi, bul jańa tehnologııany engizý aı­tarlyqtaı qarjylyq shyǵyndy da qajet etpeıdi. Bizdiń bul ıdeıamyzǵa Prezıdent Ákimshiliginiń qoldaý kór­setýi ony júzege asyrýdyń kepili boldy desek, oryndy bolar. О́tken jyldyń basty jańaly­ǵy bolyp tabylǵan bul shara qyl­mys­ty jasyryp qalý faktilerin qys­qartyp, qabyldanǵan aryz-sha­ǵym­dar sa­ny­nyń ósýine jáne olar jó­ninde, zańda qaras­tyrylǵanyn­daı, úsh kún ishinde sheshim shyǵa­ry­lýyna, sondaı-aq jeke kásip­kerlik sýbektilerine kúshtik qu­ry­lymdar tarapynan bolatyn zań­syz tek­serýlerdiń jolyn kesýge múm­kindik berdi. Buǵan qosar taǵy bir jańaly­ǵymyz, búgingi kúni kelýshilerdiń quqyq qorǵaý organdaryna bergen aryz-shaǵymdarynyń odan arǵy jaǵdaıyn SMS arqyly suraý salý nemese Call-ortalyqqa qońyraý shalý arqyly habardar bolyp oty­­rýyna múmkindik jasaldy. Jańa elektrondy tehnologııa­nyń tıimdiligin aıqyndaı túsý úshin eń aldymen statıstıkaǵa jú­ginip alalyq. О́tken 2010 jyly res­­pýblıkamyzdyń qylmystyq qý­da­laý organdary 5213 qylmys­ty ja­sy­ryp qalǵan! Onyń ústine bizdiń komıtet júrgizgen taldaý qyl­mys­tyq qýdalaý organdaryn­daǵy esepke alý-tirkeý tártibi áli kúnge tolyq ońa­lyp kete almaı otyrǵanyn kór­setti. Atap aıtqan­da, 2005 jyly olar tirkeýden ja­sy­ryp qalǵan qylmystar sany 3255 bolsa, ótken jyly ol 5213-ke jetken. Iаǵnı, 60 paıyzdan astamǵa ósken. Qylmystardy jasyryp qalýǵa negizinen, burynǵysynsha, sol sala qyzmetiniń kórsetkishterin jaqsy ja­ǵynan ǵana kórsetý sebep bolyp otyrǵany aıqyn. Demek, quqyqtyq qýdalaý organdary qylmysty tirkeýge qulyqsyz bolyp otyrǵanyn moıyndaýymyz kerek. Osydan ba­ryp olar kórsetkishterdi oınatýda túrli qıturqylarǵa da barady. Al myna bir jáıt kimdi bolsa da oılandyrmaı qoımaıdy. Qazirgi qol­danystaǵy zańdar erejelerine sáı­kes, qylmys týraly berilgen aryz-shaǵymdar boıynsha proses­sýal­dy sheshim qabyldaý úshin 3 táý­lik ýaqyt beriletinin joǵaryda aıttyq, bul qyl­mystyń izin sý­ytpaı ashýǵa múmkindik beretin eń qolaıly merzim. Alaıda, quqyq qor­ǵaý organdary mundaı aryz-sha­ǵymdardy qaraýdy on kúnge deıin, keıbir kezderde tipti eki aıǵa deıin sozyp, isti sózbuıdaǵa salýǵa jol berýde. Mine, salamyzda oryn alyp, jurt­­shylyqtyń oryndy renishin tý­­dyryp otyrǵan osyndaı olqy­lyq­tardy joıý úshin Bas pro­ký­ra­tý­ranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıteti ótken jyly ishki ister organdaryna aryz-shaǵymdardy elektrondy esepke alý júıesin engizgen bolatyn. Zaman talabyna saı bul shara óz jemisin berip, qylmystardy jasyryp qalý múmkindikterin edáýir qysqar­typ, tirkelgen shaǵymdardyń sanyn kóbeıtip, jeke adamdar men zańdy tulǵalardyń aryzdary boıyn­sha je­del sheshim qabyldaýǵa múm­kindik berdi. Bas prokýrordyń usynysymen sha­ǵymdardy qabyldaý jáne tirkeý kezinde zań buzýshylyqtarǵa jol bermeý maqsatynda 2010 jyldyń 1 aq­pany men 1 maýsymy aralyǵynda Astana qalasy men Pavlodar obly­sy­nyń ishki ister organdarynda azamat­tardyń aryzdaryn elektron­dy esepke alý jóninde synaq ót­kizildi. Bul jobany júzege asyrýda qyzmet­ker­lerimiz negizinen bizdiń komıtettiń on-laın rejimindegi ishki ister or­gan­daryna kelip túsken aryzdar men shaǵymdardy esepke alýdyń statıs­tı­kalyq málimette­riniń birtutas bankine arqa súıedi. Al 2010 jyldyń shilde aıynan bastap elektrondy esepke alý Astana, Almaty qalalary men oblys or­ta­lyqtarynyń ishki ister organ­daryna engizildi. 2010 jyldyń 2-shi jar­tyjyldyǵyna júrgizilgen taldaý osy sharalardyń arqasynda atalmysh organdarda aryz-shaǵym­dar­dy qa­raý­dyń jedeldigi men olar pro­sessýaldyq sheshimder shyǵarý bo­ıynsha ońdy ózgerister bolǵanyn kór­setti. Máselen, 3 táýlik ishinde qa­ralǵan aryz-shaǵymdardyń ózin­dik úlesi munyń aldyndaǵy jyl­dyń osy kezeńimen salys­tyrǵanda 5, 4 paıyz artqan. Bul kórsetkish tá­jirıbe júr­gizilgen Almaty obly­synda – 33,7, Aqmola oblysynda – 27,5, al Astana qalasynda 22,6 pa­ıyz ósken. Sol sııaq­ty tirkelgen aryz-shaǵymdar bo­ıynsha qozǵalǵan qylmystyq ister sany da edáýir óskeni baıqaldy. Bul kórsetkish Aqmola oblysynda 30 paıyz artqan. Joǵaryda keltirilgen málimet­ter aryzdardy elektrondy tirkeýdi engizý ishki ister organdarynda esepke alý-tirkeý tártibiniń ny­ǵaıýy­na jáne olar­dyń qyz­met­teriniń qylmystyq sot isin júr­gizýdiń osy kezeńindegi ashyq­tyǵyn qamtamasyz etýge járde­min tıgizdi. Aryzdardy qaraý ýaqy­tynyń qysqarýyna baılanysty isti sóz­buıdaǵa salý barynsha azaı­dy, sol sııaqty jemqorlyqqa jol asha­tyn laýazymdy adamdardyń aryz berýshiler jáne quqyq bu­zýshylarmen tikeleı aralasýyna tosqaýyl qoıyl­dy. Osyǵan oraı, komıtet tıimdi de osy zamanǵa laıyq tirkeýdiń mundaı túrin qu­qyqtyq qýdalaý organda­rynyń barlyǵy da jappaı engizgeni jón dep sanaıdy. Bul ádistiń qarjy polısııasy salasynda engizilýi de óz jemisin birden berdi. Máselen, Astana, Al­ma­ty qalalary men Qaraǵandy obly­­synyń qarjy polısııalarynda osyn­daı elektrondy tirkeýdiń engizilýine oraı 51 jeke kásipkerlik sýbek­tileriniń qyzmetin zańsyz tek­serýdiń joly kesildi. Bularda ótken jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap aryz­dardy elektrondy tirkeý men tek­serýlerdi esepke alý baǵdar­la­masy alǵash ret engizilgen bo­latyn. Sonyń nátıjesinde kásip­kerlerdi tekserý jónindegi barlyq málimet­ter aryzdardy esepke alý­dyń elek­trondy kitapshasynda aı­qyn kórinip turatyn boldy. Al bul aqparattar arqyly qylmys týraly aryzdy saralap, ol boıynsha naqty kásipkerdi tekserýdiń negizdiligin anyq­taý qıyn emes. Qylmystar týraly habarlamalar men aryzdardy elektrondy tirkeýdi engizýdiń aldyn-ala ja­sal­ǵan qorytyndylary bul jo­banyń esepke alý-tirkeý tártibiniń jalpy ahýa­lyna oń yqpal etip, kúshtik qury­lymdardyń jeke ká­sipkerlerdi negizsiz tekserý­leriniń jo­lyn kesetinin kórsetti. Máse­len, elektrondy tirkeý synaǵy kezinde qarjy po­lı­sııasy taǵaıyn­daǵan 900-den astam tekserýlerdiń 51-i óziniń zańsyz­dy­ǵyna qaraı toqtatyldy. Iаǵnı, osy ádistiń engizilýine qaraı osynshama kásip­ker­diń quqyǵy qorǵaldy. Osylaısha, 2010 jyldyń 14 jel­­­toqsanynda Almaty qala­sy­nyń Jetisý aýdany boıynsha sa­lyq organy «Dáýlet-Qurylys» qu­ry­lys kompa­nııa­sy» JShS tekserýdi tirkeý úshin qujat tapsyrǵan bolatyn. Oǵan Almaty qalasy bo­ıynsha qarjy po­lısııasynyń qaı­ta tergeýge baıla­nys­ty atalmysh kásip­oryndy sońǵy 5 jyldaǵy jaǵ­daıyna salyqqa baı­lanysty tekserý qajet degen haty negiz bolǵan. Alaıda elektrondy aryz­dardy esep­ke alý júıesi arqy­ly qaıta tergeý sol jyldyń maýsym aıynda aıaqtalǵany belgili boldy. Osyǵan baılanysty ol seriktestikti qaıta tekserýge jol berilgen joq. Taǵy bir aıta ketetin nárse, aryz­dardy elektrondy esepke alý ádisiniń engizilýi nátıjesinde qar­jy polısııasy organdarynyń qyl­mys­tyq is qozǵaýdan aqtaý negizinde bas tartý týraly sheshimi 21,7 paıyz qys­qardy. Bul arada búgingi kúni qarjy polısııasy aryzdardy esepke alý kitapshasynda tirkelgen ár ekinshi shaǵym boıynsha aqtaý negizinde qylmystyq is ashýdan bas tartý týraly sheshim qabyl­daı­tynyn aıta ketken jón. Qarjy polısııasynyń osyndaı nátıjesiz tekserýleriniń kó­beıip ketkenin esepke ala otyryp, aryzdardy elektrondy esepke alý jónindegi synaq kezinde azamattyq-quqyq­tyq sıpattaǵy daý-damaı­lar­dy negizsiz tirkeýdi bodyrmaý jaıy da qosa qarastyrylǵan bolatyn. So­nyń nátıjesinde aqtaý negizinde qylmystyq is qozǵaýdan bas tartý týraly sheshimder sanyn orta esep­pen 21,7 paıyz qysqartýǵa qol jetkizildi. Máselen, Astanada osy tájirıbege deıin aıyna orta eseppen aqtaý negizinde qylmystyq is qoz­ǵaýdan bas tartý týraly 140 sheshim qabyldanatyn. Al jańa ádisti engizý kezinde bul kórsetkish 30 paıyzǵa deıin tómendedi. Aryzdardy elektrondy tirkeýdi engizýmen birge bizdiń komıtet ol aryz-shaǵymdardy qabyldaý men qaraýǵa qoǵamdyq baqylaýdy qamta­ma­syz etý boıynsha da edáýir shara­lardy júzege asyrdy. Má­se­len, Qyl­mystyq is júrgizý ko­deksiniń 183-babyna sáıkes, qu­qyq qorǵaý or­ganyna aryzdanyp kelgen adamǵa onyń aryzynyń qabyl­dan­ǵany jó­ninde 14 tańbaly nómir­men arnaıy talon berilýge tıis. Endi komıtet qabyldaǵan shara­lar­ǵa saı, aryz berýshi óziniń ary­zynyń odan arǵy jaı-kúıin jáne ol boıynsha qa­byldanǵan sheshimdi ınternet, SALL­-ortalyq arqyly nemese tipti SMS jiberip te bile alady. Bul shara aryz-shaǵym­dar­dy qabyldamaý jáne tirkemeý faktilerin boldyrmaýǵa jár­demdesip, aryz berýshige óz sha­ǵymynyń qa­ralýyn jeke qadaǵalap otyrýy­na múmkindik beredi. Marat AHMETJANOV, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń tóraǵasy.