Áıelin ardaqtaǵan qoǵam alǵa basady

Qazaq eliniń órkendep, da­mý­y­­­na jalpy áıel­­derdiń qo­syp jat­­qan úle­si qan­daı? Saıası, eko­no­mı­ka­lyq jáne áleý­met­tik-rý­ha­nı sa­lalar­da­ǵy olar­dyń alar orny men atqarar róli tý­raly ne aıtýǵa bolady? Áıelderdiń zeı­net­aqysy men járdemaqy­synyń qazirgi qa­ly­by halyq­tyń kóńilinen shyǵyp otyr ma? Áıel-analardyń ju­myssyzdyǵymen bı­lik qa­laı kúresýde? Áıel janynyń jań­ǵy­ryǵy degende, ony jurttyń qoǵam arynyń aınasy ispetti qabyldaýy beker emes desek, jańǵyrý, jańarý, jalǵasý Ana atty alyp atpen baılanysty. Otan-Ana, Jer-Ana, Ta­bıǵat-Ana bolyp, eń asyl ataýlarmen qosar­lana aıtylýynyń ózi bul uǵymdy barynsha ulyqtata túsedi. Sondyqtan da «bir qoly­men besikti, al ekinshi qolymen álemdi ter­bet­ken» áıel-ananyń qudireti jaı­ynda qan­sha áńgime qozǵasaq ta ar­tyq­tyq etpeıdi. Eń­bek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstri, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demo­gra­fııa­lyq saıasat jónindegi Ulttyq komıssııanyń tóraıymy Gúlshara ÁBDIQALYQOVAMEN bolǵan suhbatta, mine, osy jáne munan da basqa máseleler sóz boldy. – Gúlshara Naýshaqyzy, qazaq áıeliniń qazirgi tynys-tirshiligine qatysty suraq­tyń aldymen qoıylýy zań­dy da shyǵar. Tek qazaq áıel­deriniń ǵana boıyna tán bo­lyp keletin qasıetterden olar múlde ajyrap qalǵan deýshiler de kezdesip jatady. Osy sózder qanshalyqty shyn­dyq­qa janasady? О́zińiz qazirgi áıelderdiń beınesin qalaı sıpattap bergen bolar edińiz? – Bizdiń qoǵamymyzda áıel­der úıdegi jumysty úıdegideı, syrttaǵy jumysty munan da asa jaýapkershilikpen, ekeýin jarasymdy juptastyryp, sút­teı uıyǵan shańyraqtyń berekesin kirgizip, balalarynyń ba­qyty úshin kúresken ardaqty ana, asyl jar, aıaýly arý, sony­men qatar ózine júktelgen mindetti minsiz atqaryp, kásibinen násibin adal taýyp júrgen, qo­ǵamdaǵy bolyp jatqan oqıǵa­lardyń qashanda aldyńǵy leginde júretin bilikti, belsendi jandar dep esepteımin. – Qıyndyqqa moıymaı qap arqalap ketken áıel­derdiń árqaısysynyń áýletti bir ózi asyraǵan qaısarlyǵy eske oralady osyndaıda... – 90-shy jyldary Qazaq­stan­da ónerkásip ónimderin ón­dirý kólemi jartylaı qys­qa­ryp, aýyldy jerlerdiń jaǵ­daıy odan da múshkil halde edi. Col kezeńde kóp áıelderdiń shıetteı bala-shaǵalaryn asy­raý úshin otbasynan aılap-jyldap jyraqta júrip jumys isteýine týra kelgeni ras. Sol ýaqytta qanshama áıelderdiń óz mamandyqtaryn tastap, biri bazarda nan satsa, ekinshisi tiginshi bolyp, al endi úshinshi bireýleri úı qyzmetshiligine jalda­nyp degendeı, kúnkóristiń qa­my­men túrli jumysqa aýysyp ketkenine kýá boldyq. Olardyń arasynda dárigerler, muǵalim­der, óner sa­lasynyń qyzmet­ker­leri, t.b. to­lyp júrdi. Muny olardyń júrek qalaýy dep te aıta almaısyz. Solaı isteýge ómir májbúrledi. Qı­yndyqqa moıymaıtyn qajyrly rýhtyń ejelden áıel bolmy­sy­men bite qaınasqan qasıet ekenin sonda bir topshylaǵanmyn. Ne degen tabandylyq deseńshi! Ádet­te otbasyndaǵy bar aýyrt­palyq­ty er-azamattar kóterýi tıis de­gen uǵym sanamyzǵa ábden qa­typ-semip qalǵan ǵoı. Solaıy-solaı-aý, biraq názik jaratylys ıeleriniń eldik te erlik isterine baılanysty tarıhta mysal jetkilikti. Áıeldiń aqyl-pa­rasaty bir aýyz sózben tar­qa­typ aıtyp bere salatyn sóz emes. Al, 90-shy jyldar tap­shylyǵy qalaı joıyldy degen máselege kelsek, ol áıeldiń ár jumystyń da kózin taba biletin úılestirgish qabiletimen, qaı­ratty qaly­by­men tejelgeni kúmán týǵyzbaıdy. – Memleket tarapynan bú­gin­de ana men balaǵa, jas ot­ba­sylarǵa naqty qandaı kó­mek­ter kórsetilýde? – Elimizdiń sońǵy jyl­dar­ǵy ekonomıkalyq jaǵynan qar­qyn­dy damýy sózsiz halyqtyń áleý­mettik-turmystyq jaǵdaı­la­ry­nyń jaqsarýyna edáýir yqpalyn tıgizýde. Úkimet ási­re­se, halyq­tyń demografııalyq ósiminiń artýyna aıryqsha nazar aýdaryp keledi. Mundaı qam­qorlyqty kóp balaly ana­larǵa beriletin «Al­tyn alqa», «Kúmis alqa» belgilerinen, jas otbasylarǵa kórse­tile­tin jár­dem­aqy mólsheriniń udaıy ósi­minen anyq baıqaýǵa bolady. Elimizde «Altyn alqa», «Kúmis alqa» belgilerimen mara­pat­talǵan, «Batyr ana» ataǵyn, birinshi, ekinshi dárejeli «Ana dańqy» ordenin alǵan kóp ba­laly analar sany júz myńnyń ústinde. Jyl saıyn bıýdjetten olar úshin bólinetin arnaýly tólemder artýda. Ana men ba­lany qoldaý maqsatynda «Ba­la­ly ot­basylarǵa beriletin memleket­tik járdemaqylar tý­ra­ly» QR Zańy qabyldandy. Onda bala týýyna baılanysty birjolǵy memle­ket­tik jár­dem­aqy, bala bir jasqa tolǵanǵa deıin beriletin bala kútimi jónindegi járdemaqy, aılyq tabysy jan basyna shaqqanda orta eseppen azyq-túlik sebetiniń qunynan tómen otba­sylarǵa beri­letin on segiz jasqa deıingi balalarǵa arnal­ǵan járdemaqy beriledi. Byltyrǵy jyldyń qańtarynan bastap: tórtinshi jáne odan keıingi bala tý­ǵan­­da beriletin bir­­jolǵy jár­dem­aqy 70650 teńgege, bala bir jasqa tol­ǵanǵa deıin beriletin bala kútimi jónindegi aı saıynǵy járdemaqy boıynsha birinshi ba­laǵa tólenetin járdemaqy 7772 teńgege, ekinshi bala úshin – 9185, úshinshi balanyki –10598, tórtinshi jáne odan keıingi bala­larǵa bólingen qarjy 12011 teńgege artty. Memleket tarapynan bolyp jatatyn mun­daı qoldaý men kómekter basqa da jaǵ­daı­larda, máselen, otbasy óziniń asyraý­shy­synan aıy­ryl­ǵan jaǵdaıda eger bul úıdiń músheleri áli eńbekke jaramsyz bolyp sanalsa, járdem­aqy beriledi. Jasyna baıla­nys­ty járdemaqy azamattar zeınetaqy tólemderine ıe bolmaǵan­ǵa deıin «Qazaq­stan Respýblıka­synda zeınet­aqy­men qam­syz­dandyrý týraly» QR Zańynda bel­gi­len­gen jasqa jetken kezde ortalyqtan, jı­naq­­taýshy zeınetaqy qorlary­nan taǵaıyn­dala­dy. Osynyń mólsheri eń tómengi kúnkóris deń­geıiniń jartysyna teń. Asyraýshysynan aıy­ry­lý, múgedektigi, jasy­na baılanysty memle­ket­tik áleýmettik járdem­a­qylar mól­sheri­niń eń tómengi kúnkóris deńgeıi mól­sher­i­men eseptelip otyrylýy da ýaqyt tala­­bymen úndes týǵan sheshim. Máselen, jyl basynan kún­kóris deń­geıiniń ulǵaıýyna baı­lanysty mem­lekettik áleý­mettik járdem­aqy­nyń mól­sheri de birshama ósti. О́kinishke qaraı, túıindi máseleler túgel sheshilip bitti dep aıtýǵa áli de erte. Birden-bir alań­da­ta­tyn jáıttiń biri elimizde tatýlyǵy ja­ras­paǵan shańyraqtardyń az kezdespeıtindigi. – Tikeleı osy otbasylyq máselemen jumys isteıtin uıymnyń biri de biregeıi Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi Ulttyq komıssııa desek, bul baǵytta ne istelip, ne qoıylyp jatqany jaıly áńgime­leseńiz qaıtedi. – 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan elimizde Genderlik teńdik strategııasy bar, mine, osy qujatta otbasylardyń mártebesin kóterýge baılanysty kóptegen máseleler qaras­ty­ryl­ǵan. Sonyń ishindegi eń bir mańyzdysy jas ot­basylarǵa qatysty ázirlengen júıeli keshen. Bul jaı bir adamnyń, bolmasa ult­tyq komıs­sııanyń oılap tapqan nársesi emes, oǵan biraz jaýapty adamdar, uıymdar qam­tyl­dy. Qazaq­stan­nyń búkil aımaǵyn­daǵy ahýal túgelimen qaıta saralanyp, barlyq oblystar men Astana, Almaty qala­larynyń ákimderi janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq máse­leler jónin­degi komıssııalar jumys istedi. Olar jas otbasylardyń jaı-kúıimen, olardy alań­datqan problemalarmen egjeı-tegjeıli ta­ny­syp shyqqan soń, kóp nárseniń beti ashyl­dy. Ajyrasqandardyń kóbi jastar ekeni, sha­ńyraqtyń shaıqalýyna basty sebep­tiń biri olardyń otbasyn qurýǵa daıyn emestigi anyq­talǵan. Alaıda, otba­sy­lyq odaqtyń buzylýy­na munan da bas­qa turmystyq kóptegen jáıt­ter sebep bolyp jatady. Sol sebep-sal­dar­lardy ortaǵa sala kele baǵdarlama ázirlen­gen bolatyn. Sonda kózim anyq jetken nár­se, eldegi demo­gra­fııalyq ahýaldy qalyp­tas­tyrý úshin al­dy­men halyqtyń ál-aýqa­tyn barynsha art­tyrýǵa kóńil bóli­nýi kerek. Jańadan ǵana qurylyp jatqan shańy­raq­tyń irgesiniń bekem bolýyn oılaý el irgesi­niń sógilmeýin tileý­men bara-bar is. Sol sebepti jas otba­sylarǵa degen qamqor­lyq qashanda úkimet­tiń basty nazarynan tús­peı kele jatqan ótkir máseleniń biri jáne bul osylaı bo­lyp qala bermek te. Ult­tyq komıs­sııa­nyń jergilikti atqarý or­gan­dary­men birge uıymdastyrǵan «Qazaq­stan otbasy­lary jáne onyń órkendeýine jeti qadam» joba­sy osy máseledegi qorda­lan­ǵan oı­lardy taǵy da bir túıindep alýy­myz­ǵa múmkin­dik berdi. Ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ-de «Qazaqstandaǵy qazirgi ot­basy jáne onyń má­se­le­leri» jáne L.N.Gý­mılev atyn­daǵy EUÝ-de «Men jáne meniń elim úshin kásibı-etıkalyq qundy­lyq­tar­dyń ma­ńyz­dy­ly­ǵy» degen atpen ótken dóńgelek ústeldiń keıingi óskeleń urpaqqa taǵylymy aıtarlyq­taı boldy dep oılaımyn. – Memlekettik qyzmetterde já­ne basqa da túrli salalarda jumys isteıtin áıelderdiń alatyn úles salmaǵy qandaı? – Jıyrmasynshy ǵasyrda áıelderdiń ara­synan nebir ǵajaıyp tulǵalar kórindi. Aıtýly ǵalymdar, aqyndar, óner adamdary, jazýshy­lar, jýrnalıster, saıasatshylar, pedagogtar jarqyrap týdy. Qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-mádenı salalardaǵy olardyń bel­sendiligi búgin­de burynǵydan da baty­lyraq, burynǵy­dan da aýqymdyraq dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Áıelder memlekettik qyzmette – 57, sot sala­synda – 61, bilim berý salasynda – 73, densaý­lyq saqtaýda 75 paıyzdy qurap otyr. Táýelsiz­dik jyl­daryn­da mınıstr bolǵan áıelderdiń sany 11 eken. Árıne, áńgime sanda emes, áıel­der­­ge degen qurmetti qurǵaq sıfrmen kórsete almaısyń. Biraq men halyq úshin qaltqysyz ter tógip júrgen ár zamandasymdy maqtan tu­ta­myn. Olardyń esimderiniń asqaqtaýyn eliniń shyn nıetten týǵan sheksiz qurmeti dep bilemin. – Búgin Astanada áıelderdiń sezi ótkeli otyr. Munda nendeı másele­ler sóz bolýǵa tıis? – О́zińizge belgili, bıyl elimiz úshin erekshe jyl. Táýelsizdigimizdi alǵanymyzǵa 20 jyl tolatyndyǵyna oraı qyrýar sharalar qolǵa alynýda. Tarıh bezbenimen qaraǵanda bul az ýaqyt bolyp kóringenimen, bizdiń memleket úshin bul aralyqty ǵasyrlarmen teńeýge bo­la­d­y. Osy ýaqyt ishinde elimiz tek esin jıyp qana qoımaı, aty álemge máshhúr memleketke aınala bastady. Bul jetistikterge aq jaýlyq­ty ana­lary­myzdyń, kásipker qyz-kelinshek­teri­miz­diń sińirip jatqan eńbegi az emes. Sezdi ótkizý­degi basty maq­satymyz – osy 20 jyl ishinde názik jandy­lar­dyń atqarǵan jumys­taryn saralap, ótkenge kóz júgirtip, keler kúnge batyl qadam jasaý. Bul sharaǵa memleketimizdiń qalyptasýy­na óz salalaryn­da laıyqty qyzmet etip júrgen jeti júzden astam áıelder qaty­sa­dy dep kútilýde. Sondaı-aq, olardyń qataryn­da elimizdi shetelderde nasıhattap júrgen qan­das qyz­darymyz ben burynǵy otandas áıelder de osy oqıǵaǵa kýáger bolady. Osylaı bir shańyraqtyń as­tyna qyz-kelinshekterdiń basyn qosyp, res­pýblı­kamyzdaǵy teńgerimdi genderlik jáne ot­basy­lyq-demografııalyq saıasattyń 2020 jylǵa deıingi damý joldaryn jáne búgingi tańda kún tártibinde turǵan máselelerdi egjeı-tegjeı tal­qy­laıtyn bolamyz. Buǵan deıin áıelderdiń túr­li deńgeıdegi basqosýlary bolyp júrgeni­men, mundaı aýqymdy shara alǵash ret ótkeli otyr. Sondyqtan sezd jumy­synyń sátti ótip, el ıgiligine qyzmet eter qyz-kelinshekterimizdiń sany­nyń arta berýine jáne áıelder qaýymyn 8-shi naýryz merekesimen shyn júrekten qut­tyqtap, shańyraqtaryńyzdy shattyq mekendeýine jáne barlyq ıgi isteri­ńizdiń sátti bolýyna tilektes ekendigimdi bildirgim keledi. Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI.