Buqaralyq aqparat quraldary arqyly saılaýaldy úgit júrgizý

Memleket azamattarǵa, qoǵamdyq birlestikterge kedergisiz saılaýaldy úgit júrgizý quqyǵyna kepildik beredi. Saılaýaldy úgit – saılaýshylardyń Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdenttigine belgili bir kan­dı­dat­ty (budan ári – kandıdat) jaqtap nemese qarsy daý­ys berýge qatysýyna túrtki bolý maqsatyndaǵy qyz­met («Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý tý­ra­ly» Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 1-tar­maǵy (budan ári – saılaý týraly Konstıtýsııalyq zań). Buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy saı­laýal­dy úgit dep: 1) kandıdattardy jaqtap nemese qarsy daýys berýge shaqyrǵan úndeýlerdi; 2) saılaýshynyń qandaı da bir kandıdattarǵa qa­­tysty artyqshylyq jasaýyn, sonyń ishinde, kan­dı­­dattardyń qaısysyna daýys berý kerektigin kórsetýdi; 3) kandıdattardyń saılaný nemese saılan­baýy­­nyń múmkin degen saldarlaryn sıpattaýdy qamt­ıtyn buqaralyq aqparat quraldary materıal­daryn shy­ǵarý (efırge shyǵarý) jónindegi qyzmet tanylady. Mynalarǵa: 1) memlekettik organdarǵa, jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna, sondaı-aq qyzmettik mindette­rin oryndaý kezinde olardyń laýazymdy adamdaryna; 2) Qarýly Kúshterdiń, basqa da áskerler men áskerı qurylymdardyń áskerı qyzmetshilerine, ulttyq qaýipsizdik organdarynyń, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri men sýdıalarǵa; 3) saılaý komıssııalarynyń múshelerine; 4) dinı birlestikterge saılaýaldy úgit júrgizýge, kez kelgen saılaýaldy úgit materıaldaryn tara­týǵa tyıym salynady (saılaý týraly Konstı­týsııalyq zańnyń 27-babynyń 4-tarmaǵy). Memlekettik organdardyń laýazymdy adam­da­ry bolyp tabylatyn kandıdattarǵa óziniń laýa­zym­dyq nemese qyzmet jaǵdaıynyń artyqshy­lyqtaryn paıdalanýǵa tyıym salynady. Mynalar: 1) baǵynyshty nemese basqa da qyzmet jaǵynan táýeldi adamdardy, atalǵan adamdar kandıdattyń senim bildirgen adamdary retinde úgitti júzege asyratyn jaǵdaılardy qospaǵanda, saılaýaldy úgit júrgizýge tartý; 2) kandıdattyń saılanýyna septigin tıgizetin qyz­metti júzege asyrý úshin memlekettik organdar ornalasqan úı-jaılardy paıdalaný, eger ózge kan­dıdattarǵa atalǵan úı-jaılardy osyndaı sharttarmen paıdalanýǵa kepildik berilmese, laýazymdyq nemese qyzmet jaǵdaıynyń artyqshylyqtaryn paı­dalaný dep uǵynylady (saılaý týraly Kons­tıtý­sııalyq zańnyń 27-babynyń 5-tarmaǵy). Barlyq Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenttigine kandıdattardyń úgit materıaldary buqaralyq aqpa­rat quraldarynda tek 2011 jylǵy 3 naýryzdan bastap 1 sáýir kúngi 24.00-ge deıin ornalastyryla ala­dy (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 2-tarmaǵy). Tyıym salynǵan kezeńde saılaýaldy úgit júr­gizý Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 99-baby boıynsha jaýapkershilik júkteıdi, Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdenttigine kandıdat­ty tirkeýden bas tartýǵa nemese tirkeý týraly she­shim­niń kúshin joıýǵa (saılaý týraly Konstıtý­sııa­lyq zań­nań 59-babynyń 7-tarmaǵy 3)-tarmaqshasy), son­daı-aq saılanǵan tulǵany tirkeýden bas tartýǵa (saı­laý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 66-ba­by­nyń 2-tarmaǵy 2)-tarmaqshasy) negiz bolady. Kandıdattardyń saılaýaldy úgit júrgizýi úshin buqaralyq aqparat quraldaryna birdeı qolje­tim­diligine kepildik beriledi (saılaý týraly Konstı­týsııalyq zańnyń 28-babynyń 2-tarmaǵy). Saılaý kúni jáne onyń qarsańyndaǵy kúni úgit materıaldaryn buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalaýǵa (efırge shyǵarýǵa) tyıym salynady (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 27-baby­nyń 2-tarmaǵy). Saılaýaldy úgit kezeńinde kandıdattardyń saı­laýaldy úgitine baılanysty merzimdi baspa ba­sylymynyń taralymy barlyq kandıdattar úshin birdeı bolýǵa tıis. Buqaralyq aqparat quralynyń redaksııasy kan­dıdattardyń saılaýaldy baǵdarlamalaryn, eger olar Respýblıkanyń konstıtýsııalyq qury­ly­syn kúsh­tep ózgertý, onyń tutastyǵyn buzý, memleket qaýip­siz­digine nuqsan keltirý, áleýmettik, násil­dik, ulttyq, dinı, tektik-toptyq jáne rýlyq araz­dyq­ty qozdyrý, qaty­gezdik pen zorlyq-zombylyqqa bas urý, sondaı-aq zańdarda kózdelmegen áskerı­len­di­ril­gen qurylymdar qurý ıdeıalaryn ýaǵyzdaıtyn bolsa, jarııalaýdan (efırge shyǵarýdan) bas tar­ta­dy (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 29-babynyń 1-tarmaǵy). Buqaralyq aqparat quraldary redak­sııa­lary­nyń laýazymdy tulǵalary kandıdattardyń olar­dyń saılaý aldyndaǵy naýqan barysynda aıtqandary úshin, Konstıtýsııalyq zańnyń 29-ba­bynda kórsetilgen materıaldardy jarııalaý jaǵdaılaryn qospaǵanda, jaýap bermeıdi. Qandaı da bir adamnyń beınesin – onyń jazbasha kelisiminsiz, al ol qaıtys bolǵan jaǵdaıda mu­ragerleriniń jazbasha kelisiminsiz paıdalaný arqy­ly saılaýaldy úgit júrgizýge tyıym salynady (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 27-baby­nyń 10-tarmaǵy). Saılaý naýqany úshin arnaıy ázirlengen baspa materıaldaryn, sonyń ishinde bezendirilgen mate­rıal­dardy, sondaı-aq omyraýǵa taǵatyn belgi­ler­di, jalaýlardy, jalaýshalardy tegin taratýdy qos­paǵanda, saılaýshylarǵa tegin nemese jeńildik shart­tarymen taýarlar, baǵaly qaǵazdar berip, qyz­metter kórsetý, sondaı-aq lotereıalar, qaıy­rymdylyq aksııalaryn ótkizý, aqsha tóleý bolmasa osyndaılarǵa ýáde berý arqyly saılaý aldyn­daǵy úgitti júrgizý saılaýaldy jónsiz úgit dep sanalady. Saılaýaldy jónsiz úgit júrgizýge tyıym salynady. Saılaý taǵaıyndalǵan kezden bastap, kandı­dattarǵa, sondaı-aq olardyń atynan nemese olar­dy qoldap kez kelgen jeke jáne zańdy tulǵalarǵa, oıyn-saýyq jáne sporttyq is-sharalaryn uıym­das­tyrýdy qospaǵanda, qaıyrymdylyq is-sharalaryn ótkizýge tyıym salynady (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 9-tarmaǵy). Saılaýaldy úgit júrgizý quqyǵyna kedergi keltirgeni jáne buqaralyq aqparat quraldary arqyly saılaýaldy úgit júrgizý sharttaryn buzǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik belgilengen (Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 99-1, 105-baptary). Kandıdattardyń saılaýaldy baǵdarlamalary­men sóz sóıleýi úshin memleket qarjylandyratyn efır ýaqyty men baspasóz betinen oryn berý sharttary Memleket kandıdattarǵa ózderiniń saılaýaldy baǵdarlamalarymen Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵyn qamtıtyn tele- jáne radıokompa­nııa­lardyń efırinde, on bes mınót kóleminde (aldyn ala jazyp alynǵan) – teledıdardan, on mınót kóleminde – radıodan sóz sóıleýine birdeı qarajat bólinýine kepildik beredi. Memleket kandıdattarǵa merzimdi baspa basy­lym­darynda 0,1 baspa tabaqtan aspaıtyn kólemde eki maqala jarııalaýyna birdeı qarajat bólinýine ke­pildik beredi. Baspa tabaq dep formaty 60h90 sm, kólemi 5400 sm qaǵaz betin túsiný kerek. Kólemi 0,1 baspa tabaq 540 sm2 kólemge teń bolady, ıaǵnı A-2 for­matyndaǵy gazet betiniń 1/4 quraıdy (saılaý tý­raly Konstıtýsııalyq zańnyń 28-babynyń 3-tarmaǵy) . Kandıdattarǵa óz baǵdarlamalarymen sóz sóıleý úshin efır ýaqytyn jáne merzimdi baspa basylymdar betinen oryn berý úshin kandıdattyń kýáligi men shyǵýyn (efırge shyǵýyn) júzege asy­ratyn buqaralyq aqparat quraly basshysynyń atyna jeke jazbasha ótinishi ne kandıdat ýákildik bergen zańdy nemese jeke tulǵanyń rastaıtyn qajetti qujattardy qosa berilgen ótinishi negiz bolyp tabylady. Tirkelgen kandıdattarǵa sharttyq negizde efır ýaqyty men baspa basylymynan oryn berý tártibi Buqaralyq aqparat quraldarynyń redaksııa­la­ry tirkelgen kandıdattarǵa sharttyq negizde efır ýaqytyn, baspasóz betinen oryn beredi. Buqaralyq aqparat quraldarynda kandıdattarǵa efır ýa­qy­tyn, baspasóz betinen oryn berý týraly sharttyń talaptary belgili bir kandıdatqa artyqshylyq týǵyzbaýǵa tıis. Efırden jáne baspasózden oryn berý tóleminiń mólsheri, sharttary men tártibi tý­raly málimetterdi tıisti teleradıohabarlaryn taratý uıymy, merzimdi baspa basylymynyń redak­sııa­sy saılaýdyń taǵaıyndalǵany týraly sheshim resmı jarııalanǵannan keıingi onynshy kúnnen ke­shiktirmeı habarlaýǵa jáne jarııalaýǵa tıis, son­daı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq jáne oblystyq saılaý komıssııalaryna berýi kerek. Buqaralyq aqparat quralynyń redaksııasy kan­dıdattardyń birine efır ýaqytyn, baspasóz betinen oryn bólýge bergen kelisimi basqa da kandıdattarǵa efır ýaqytyn, baspasóz betinen oryn bólýge kelisim berýi bolyp tabylady. Kandıdattardyń buqaralyq aqparat qural­daryna shyǵýynyń kezektiligi jazbasha ótinishterdiń kelip túsý retimen ne eger ótinishter bir mezgilde kelip tússe, jerebe boıynsha belgilenedi. Kandıdattar jazbasha ótinishterinde ózderiniń sóıleýiniń boljaýly kúnin, ýaqytyn kórsetedi. Osy usynystardyń negizinde buqaralyq aqparat qural­darynyń redaksııalary kandıdattardyń sóz sóıleýi úshin efır ýaqyty men baspa oryndaryn berý kestesin belgileıdi. Kandıdattardyń teledıdar men radıoda sóı­lep jatqan sózderin bólýge jáne sóılegen sóz­de­ri­ne dál sol kúni ile-shala, sondaı-aq, merzimdi baspa basylymdaryndaǵy sózderine sol nómirde tú­sinik­teme jasaýǵa tyıym salynady (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 28-babynyń 3-tarmaǵy). Merzimdi baspa basylymdarynyń, tele- jáne radıo habarlaryn taratatyn uıymnyń kandıdat­tar­dyń saılaý aldyndaǵy úgiti mazmundalǵan bar­lyq jarııalanymdary qarjylandyrýdyń kózderi týraly aqparatty qamtýǵa tıis. Habarlandyrý tásilin buqaralyq aqparat quraly redaksııasynyń ózi belgileıdi. Kandıdattardyń úgit materıaldarynyń shyǵý (efırge shyǵý) quny kandıdattyń saılaý qorynyń qarajatynan tólenedi. Quny kandıdattyń saılaý qorynan ózge qara­jat esebinen tólengen kandıdattardyń úgit mate­rıaldaryn shyǵarýǵa (efırge shyǵýǵa) jol berilmeıdi (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 28-babynyń 7-tarmaǵy). Saılaýdy buqaralyq aqparat quraldary arqy­ly aqparattyq qamtamasyz etý Saılaýdy aqparattyq qamtamasyz etýdi mem­lekettik bılik organdary, saılaý komıssııalary, buqaralyq aqparat quraldary Qazaqstan Respýb­lıkasynyń zańdaryna sáıkes júzege asyrady. Ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organ­dar­dyń merzimdi baspa basylymdarynyń redaksııa­la­ry tıisti saılaý komıssııalaryna saılaý naýqa­nynyń barysy týraly aqparatty jáne saılaý týraly zańmen belgilengen habarlardy kidirissiz jarııalaýǵa múmkindik týǵyzady (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 7-tarmaǵy). Osy habarlar memlekettik emes buqaralyq aq­parat quraldarynda, olardyń redaksııalary keli­simin berse, jarııalanýy múmkin. Bul jaǵdaıda jarııalaý tıisti saılaý komıssııasy bergen kólemde júzege asyrylady. Buqaralyq aqparat quraldarynyń redaksııala­ry kandıdattardyń saılaý naýqanyn obektıvti túrde jarııalaýdy júzege asyrady; kandıdattyń ar-namysyna, qadir-qasıetine jáne iskerlik be­de­line kórineý nuqsan keltiretin úgit materıaldary men ózge de aqparatty jarııalaýdan aýlaq bolady; ótinish kelip túskennen keıin merzimdi baspa basy­ly­mynyń taıaýdaǵy nómirinde sol bette, sondaı kó­lemde jáne sol qarippen nemese teledıdar ne radıo habarlarynda jıyrma tórt saǵat ishinde sondaı ýaqytta atalǵan adamdarǵa ar-namysyn, qadir-qasıetin jáne iskerlik bedelin qorǵaýy úshin teriske shyǵarýdy tegin jarııalaýyna múmkindik beredi (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 27-baby­nyń 7-tarmaǵy). Buqaralyq aqparat quraldarynyń redak­sııa­la­ry kandıdattyń saılaý naýqanyn jarııa etken kezde kandıdattardyń qyzmeti týraly jarııalaýda olar­dyń eshqaısysyna artyqshylyq týǵyzbaı, teń­dik jáne tepe-teńdik prınsıpterin basshylyqqa alady. Buqaralyq aqparat quraldary barlyq kandı­dat­tar­dy usyný, olardy saılaý komıssııalarynyń tirkeýi jónindegi is-sharalar týraly aqparatty baspasóz betinde, efır ýaqytynyń kólemi boıynsha birdeı taratýǵa mindetti (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 7-tarmaǵy). Kandıdattar ne olardyń senim bildirgen adam­dary bolyp tirkelgen jýrnalısterdiń, buqaralyq aq­parat quraldary redaksııalary laýazymdy adam­da­rynyń saılaýdy buqaralyq aqparat qural­dary ar­qy­ly kórsetýge qatysýyna quqyǵy joq (saılaý tý­ra­ly Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 6-tarmaǵy). Saılaýmen baılanysty qoǵamdyq pikirge suraý salý nátıjelerin jarııalaǵan kezde buqaralyq aq­p­arat quraldarynyń redaksııalary suraý salýdy júrgizgen uıymdy, suraý salýdy júrgizýge tap­sy­rys bergen jáne onyń aqysyn tólegen adamdardy, suraý salý júrgizilgen ýaqytty, aqparat jınaý ádisin, suraý salýdyń naqty tujyrymyn, sural­ǵandardyń sany men suraý salý nátıjesiniń qatelik koeffısıentin kórsetýge mindetti. Buqaralyq aqparat quraldarynda qoǵamdyq pikirge suraý salý nátıjelerin, saılaý nátıje­le­ri­niń boljamyn, saılaýǵa baılanysty ózge de zertteýlerdi daýys beriletin kún aldyndaǵy bes kún ishinde jáne daýys beriletin kúni jarııalaýǵa jol berilmeıdi (saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 28-babynyń 9-tarmaǵy).