Qazirgi kezdegi oqýshylar biliminiń tómendep ketý sebepterin «jahandaný men álemde bolyp jatatyn ózgeristerge sáıkes mektep júıesiniń keshendi túrde ózgertilmegendiginen», «mektepterge oqytýdyń jańa mazmuny engizilip jatpaǵandyǵynan», «muǵalimderdiń zamanaýı oqytý ádisteri men formalaryn paıdalanyp oqytpaǵanynan», t.b. sııaqty qol jetpes «qııannan» izdep jatamyz.
Oqýshylar biliminiń nasharlaýyn mekteptiń ishi-syrtynan izdeý kerek. Olardy tabý da qıyn sharýa emes, kúndelikti oqytý úderisinde qadam saıyn kezdesip te jatady, biraq ony eskere bermeımiz. Solardyń negizgilerine toqtalaıyq.
Qazirgi kezde muǵalimniń de, mekteptiń de, odan joǵary oqý-aǵartý uıymdarynyń da bilim sapasynyń nátıjesi oqýshylar úlgeriminiń paıyzdyq kórsetkishimen ólshenetindigi belgili. Máselen, toqsanda ekilik baǵa alǵan oqýshysy bar muǵalim nashar muǵalim atanatyn boldy. Úlgermeıtin oqýshylarynyń paıyzdyq kórsetkishi joǵary mektep – artta qalǵan mektep. Tájirıbede muǵalimder «jaqsy muǵalim» atanýdyń op-ońaı jolyn taýyp ta alǵan. Ol – oqýshyǵa nashar baǵa qoımaý. 100% úlgerim berý!
Oqý jetistikterin baǵalaýdyń paıyzdyq kórsetkishi oqýshylar bilimine qoıylatyn talaptyń álsireýine ákelip soqtyrdy. Keıbir oqýshylar bilimine saı baǵalanbady. Kerek deseńiz, «kitap betin ashpaǵandar» da kezdesedi.
Oqýshylardy bilimine saı ádil baǵalaý degen másele ótken ǵasyrdyń 80-jyldary qolǵa alynǵan da bolatyn. Ol «oqytýdyń mindetti nátıjesi» dep ataldy. Onda árbir taqyrypty oqyp-úırený kezinde oqýshylar ne bilýi, qandaı biliktilikter men daǵdylar qalyptasýy kerek ekendigin dál anyqtaý kerek degen oı boldy. Eger oqýshy «oqytýdyń mindetti nátıjesine» qol jetkize almasa, oǵan «úshtik» baǵa qoıylmaıdy dep boljamdalǵan da edi. Biraq bul ádistemelik júıeni júzege asyrýǵa «jalpyǵa birdeı mindetti orta bilim berý» naýqany múmkindik bermedi.
Múmkin, qazirgi jaǵdaıda, oqýshylar úlgerimine qoıylatyn talapty kúsheıtý maqsatymen barlyq oqýshy úshin mindetti, árbir taqyrypty meńgerýdiń eń tómengi (mınımým) deńgeıin dál anyqtap alý kerek shyǵar. Oqý mınımýmyn oryndaı almaǵan oqýshyǵa oń baǵa qoıylmaıdy. Sonda oqýshynyń óziniń de jáne ata-ananyń da jaýapkershiligi artady. Bul joǵary synyptarǵa (keıin beıindik synyptar men mektepterge) bilimi tómen oqýshylardyń kelýine de tosqaýyl bolar edi.
Sonda qazirgi kezdegideı orta bilimge sáıkes bilimi joqtardyń «joǵary bilim» týraly dıplom alýynyń tólemaqyǵa táýeldiligi de joıylýy múmkin. Mektepte úlgermeıtin oqýshynyń bolýy da eshkimniń úreıin ushyrmaıtyn bolýy kerek. Sonda úlgermeıtin oqýshynyń synyptan synypqa kóshpeı qalýy da «tótenshi jaǵdaı» bolýdan qalyp, qalypty jaǵdaılardyń birine aınalady. Úlgermeıtin oqýshy úshin muǵalimdi kinálaýdyń da, mektep dırektoryn jazalaýdyń da qajeti bolmaıdy. Ondaı jaǵdaıda oqýshylardyń úlgerimin baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń tekserip turýynyń da keregi bolmaı qalady. Eger «oqý qonbaıtyn» oqýshy bolsa, olardy erte bastan kásipke baýlý da izgiliktilik qaǵıdasyn júzege asyrýdyń bir kórinisi.
Qazir aıtylyp júrgen «oqytýdyń kútiletin nátıjesi» de «oqytýdyń mindetti nátıjesin» meńgerýdi kózdeıdi. Biraq oqýshy bilimin baǵalaýdaǵy paıyzdyq, árippen, sandyq shkala, sońynda sıfrmen baǵa qoıý sııaqty basy artyq jumystar bilim sapasyn arttyrýǵa tıgizer áseri men ózimizdegi qalyptasqan baǵalaý júıesinen artyqshylyǵy bolmaıdy-aý, shamasy. Olaı deıtinimiz, qazirgi kezdegi JOO osyndaı júıe boıynsha baǵalaýdyń stýdentterdiń bilim sapasyn arttyrýǵa eshqandaı yqpalynyń joq ekendigine kýá bolýdamyz.
Oqýshylar biliminiń tómendep ketýiniń taǵy bir sebebi, mekteptegi pándik ǵylymı bilimderdi ıgerýge degen talaptyń nasharlaýy. Endigi jerde «ınnovasııalyq ádiskerler» mektep oqýshylarynan naqtyly ǵylymı bilimdi bilýin talap etý negizgi emes deıtin bolypty. Oqýshylar óz oılaryn erkin aıtyp jetkize alatyn, synı kózqarasy qalyptasqan, tanys emes jaǵdaılarda bilimderdi shyǵarmashylyqpen paıdalana biletin bolýy kerek dep úıretip júr. Biraq oqýshy sanasynda belgili bir bilim qory jınaqtalmaıynsha jańa bilimdi óz betinshe meńgerýi, ony belgili jaǵdaılarda qoldana bilýi, bilimsiz-aq «bilip isteıtin besaspap» bolatyndyǵy týraly sóz bolýy da qıyn-aq. Sondyqtan oqytý úderisinde paıdalanylatyn qandaı oqytý ádisi bolmasyn pándik bilimderdi oqýshylardyń meńgerýin, onymen bir mezgilde sanaly tárbıe berý men damýyn qamtamasyz etýi tıis.
Keıde «jańa», «ınnovasııalyq» ádisterdi nasıhattaýshylar oqýshylar biliminiń nashar bolýyn dástúrli oqytý ádisteriniń tıimsizdiginen dep dáleldegisi keletin de bolyp aldy. Oqýshylardyń barlyǵyn birdeı úlgerimge jetkize salatyn oqytý ádisi joq, ondaı ámbebap ádistiń bolýy da múmkin emes. Árbir oqytý ádisiniń ózindik qoldaný, áser etý aımaǵy jáne tıimdiligi bolady. Ádisti durys qoldaný nátıjesinde sol aımaqta belgili bir oń ózgeris bolsa, jańa oqytý ádisiniń nátıjeli bolǵany. Eger muǵalim oqytý úderisinde jańa oqytý ádisterin neǵurlym kóp paıdalanatyn bolsa, oqýshylarynyń úlgerimi solǵurlym artady dep esepteý de orynsyz árıne.
Qazirgi kezde muǵalimder oqytý ádisterin, ádistemeni de tek Kembrıdj ýnıversıtetiniń nusqaýlyqtarynan ǵana oqyp bilgen «qorapshanyń ishindegi ádiskerler» bolyp shyǵýda. Internet jelisinde osy kýrsty bitirgen muǵalimderdiń jarııalanǵan «sabaq josparlaryn» oqyp otyryp, avtorlardyń pedagogıkalyq, ádistemelik bilimsizdigin baıqaýǵa bolady.
Bilim kóterýdiń kýrstaryn támamdap kelip jatqan muǵalimderdiń eń negizgi jetistigi trener, koýchıng, strategııa, pikirtalas, toptap nemese juptap oqytý, kýbızm, smaılıkter, qytaı deserti, t.b. sózder jıyntyǵy. Osyndaı sózderdi jıi qaıtalap, jańalyq bilip kelgen syńaı tanytqany bolmasa, sol kýrs nátıjesin baıytyp, úlgerim sál de bolsa kóterildi degen muǵalimdi kezdestirmedik.
Sol bilim kóterý kýrstaryna barǵan joǵary synyp muǵalimderi men JOO-nyń oqytýshylary ózi sabaq beretin pánniń teorııasy men ádistemesi jaıly bir aýyz sóz estimeı qaıtýda. Nemese, mysaly, muǵalim daıyndaýmen aınalysatyn JOO oqytýshysy shetelge baryp geodezıster daıyndaıtyn ýnıversıtette tájirıbeden ótip nemese arhıtektorlar daıyndaıtyn sheberhanany kórip qaıtýda. Al muǵalim daıyndaıtyn joǵary mekteptiń tájirıbeli oqytýshylary, olardyń ishinde ǵylym doktorlary, professorlar da bar, joǵary mektep pedagogıkasynyń daıyn, belgili máseleleri týraly leksııa tyńdap qaıtqan.
Muǵalimderdiń ádistemelik daıyndyǵynyń nasharlyǵy olardyń oqý-ádistemelik quraldarmen, kitaptarmen jetkilikti qamtamasyz etilmegendiginen bolsa kerek. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda olardan oqý júıesin jaqsartýdy talap etý ónimsiz áreket sııaqty.
Muǵalimderge arnap oqý-ádistemelik qural jazǵandardy yntalandyratyndaı eshbir tetik te joq! Muǵalimderdiń paıdaly jumystaryna materıaldyq súıemeldeý bylaı tursyn, jaı qoldaý kórsetetin qyzmet túri de bizde qarastyrylmaǵan. Bir ókinishtisi, olar óz ǵylymı-ádistemelik jumystaryn esh ýaqytta qorǵap, ǵylymı ataq pen dárejege qol jetkize de almaı júr.О́ıtkeni, ǵylymı ataqtar men ǵylymı dárejeler berýdiń jańa júıesi boıynsha magıstratýrany kúndizgi bólimde oqyp, doktorantýra bitirgender ǵana dıssertasııa qorǵap, ǵylymı ataq alatyny belgili. Bakalavrdan keıin mektepte jumys istep, tájirıbe jınaqtaǵan, pedagogıka-ádisteme ǵylymyna ıkemi bar muǵalimderdiń endi ǵylymı dárejege ómir baqı qoly jetpek emes. Mektep muǵalimi (bakalavr) birneshe jyl sabaq berip, tájirıbe jınaqtap, pedagogıka men ádisteme ǵylymyna degen qyzyǵýshylyǵy ashylǵan kezde otbasyly bolyp ketedi de, kúndizgi magıstratýrada oqýǵa jaǵdaılary kelmeıdi.
Basqa ǵylym salalarynda «bakalavr – magıstratýra – doktorantýra» júıesi tıimdi de bolýy múmkin. Al pedagogıka men ádisteme ǵylymdary úshin ǵylymı-pedagogıkalyq jáne ádistemelik jumystardyń túp tórkinin túsinip, baıybyna baryp, nátıjeliligine kóz jetkizý úshin mektep tájirıbesi kerek-aq. Mektepte sabaq berip, oqý-tárbıe jumystarynyń qandaı ádis-tásilderi qandaı jaǵdaılarda eń tıimdi ekendigin óz basynan ótkerip kórmegen «izdenýshiniń» pedagogıka men ádisteme ǵylymyna bereri shamaly ekendigi aıtpasa da túsinikti. Bir keremeti, bakalavrdan keıin magıstratýraǵa birden túskender, «mektep kórmegen», tájirıbesi joq magıstrler JOO-da pedagogıkadan nemese ádistemeden sabaq berip júr. Sondyqtan tájirıbeli, izdenýshi muǵalimderdi pedagogıka jáne ádisteme ǵylymdary boıynsha ǵylymı ataq, dárejelerin kóterý joldary men formalaryn oılastyratyn ýaqyt jetti.
Oqýshy biliminiń nasharlaýynyń taǵy bir sebebi oqýlyq sapasyna baılanysty. Oqýlyq – sapaly bilim, sanaly tárbıeniń jáne damýdyń qaınar kózi. Oqýlyq oqýshy úshin ǵana jazylady. Onda basy artyq materıal bolmaýy kerek. Qazirgi oqýlyqtarda oqý materıalyn meńgerýge tikeleı qatysy shamaly «logıkalyq» esepter men materıaldar, ártúrli shemalar men algorıtmder, t.b. engizilgen. Mine, osyndaı, basqa da máseleler jınaqtalyp kelip, mektep oqýlyqtarynyń sapasyna keri áserin tıgizdi.
Oqýlyq oqýshy qolyna tıgenge deıin birneshe kezeńnen ótýi kerek. Birinshi kezeńde kitap synama (probnyı) oqýlyq bolyp shyǵarylyp, kópshilik qaýymnyń, muǵalimderdiń nazaryna usynylady. Bul kezeńde maqsatty túrde pán mamandary – ǵalymdarǵa, ádiskerlerge, oqýlyq problemasymen aınalysyp júrgen zertteýshilerge, basqa oqýlyq avtorlaryna taratylyp, pikirlerin bilý kerek. Syn-eskertpeler eskerilip, kitap qaıta óńdeledi. Ekinshi kezeńde kitap oqý quraly (oqýlyq emes) retinde mınıstrliktiń ruqsatymen jaryq kóredi. Oqý quraly oqýlyqpen teń quqyqta qoldanysta bolady. Osy kezeńde avtor kitapty jetildirý jumysyn jalǵastyra beredi. Oqý quraly birneshe jyl mektepte qoldanys taýyp muǵalimderdiń, ata-analardyń, ǵalymdar men ádiskerlerdiń oń pikirine ıe bolǵannan keıin, oqýlyq mártebesine ıe bolady. Pedagogıkalyq talap-tilekter oryndalady. Oqýlyq mártebesine ıe bolý – úshinshi kezeń. Bizdiń oqýlyqtarymyzdyń keıbireýleriniń sátsiz bolǵany osyndaı kezeńderden ótpegendikten ekeni kúmánsiz.
Dosymhan RAHYMBEK,
Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory
ShYMKENT