Dám aıdap Kavkaz baryp, ondaǵy aǵaıynmen jaqyn aralasqanda, ázerbaıjandar men armıandardyń ultshyldyq «dertine» shaldyqqanyn baıqadyq. Qıt etse tildi, jerdi, tarıhty aıtyp qyzylkeńirdek bolyp shyǵa keletin olardyń taıtalasy aqyr sońynda Qarabaq qasiretine baryp tireletin. Ázerbaıjandar tipti basqasyn qoıyp, dolma taǵamyn da, Kavkaz bıin de «ózimizdiki» dep qyzǵyshtaı qorıdy, ejelden bite qaınasqan aımaqta ónerdiń de, taǵamnyń da aralas-quralastyqtyń arqasynda ortaq qundylyqqa aınalyp ketkenin dáleldemek bolsań, daýǵa qaldym deı ber. Tek grýzınder ǵana mundaı órekpigen emosıonaldyq daý-damaıdan oqshaý qala beredi.
Jaqynda Amanda Kanıdiń «Mádenı jaraqat, jazylý jáne qaıta tirilgen etnostar» (Amanda Kearney, «Cultural wounding, healing and emerging ethnicities») eńbegimen tanysyp, osy qubylystyń jaı-japsaryna qanyqqandaı boldym. «Mádenı jaraqat» degen jaı abstraktili uǵym emes, naqty ǵylymı dáleldermen tujyrymdalǵan qubylys bolyp shyqty. Avtor Avstralııadaǵy aborıgender men Brazılııadaǵy qara násildilerdi zerttep, olardyń boıyndaǵy mádenı jaraqatty sıpattaǵanda, bizben kóp uqsastyqty baıqadym.
Biraq «óz jerimizde úndisterdiń kúıin keshtik» degen taptaýryn oıdy qaıtalaǵym kelip turǵan joq. Qudaıǵa shúkir, jaraqat alǵan ult dertinen aıyǵady jáne qazaq ultynyń boıynda sol aıyǵýdyń biraz belgileri bar.
«Mádenı jaraqat degen – mádenıettiń fızıkalyq, emosııalyq, rýhanı jáne ıdeologııalyq turǵydan úzilýi ne shabýylǵa ushyraýy», deıdi A.Kırnı. Iаǵnı, belgili bir mádenıet pen sol mádenıettiń ıelerin janyshtaý maqsatynda olarǵa zaýal keltirý, zorlyq-zombylyq jasaý.
Mádenı jaraqat tek genosıd, etnostyq tazalaý, jappaı zorlyq-zombylyq, bostandyǵynan aıyrý sııaqty belgili ádistermen ǵana júrmeıdi. Halyqty biriktirip, olardyń etnostyq biregeıligin saqtap turǵan áleýmettik baılanystardy úzý, stıgmatızasııa, uıaltý, kemsitý, kedeıshilikke ushyratý, bostandyǵynan aıyrý tásilderi de ulttyń rýhyn álsiretedi.
Eshqandaı da japa shekpegen adamnyń óz ulty alǵan jaraqatty sezinýi múmkin be? Adam ultyna rýhanı turǵydan neǵurlym jaqyn bolǵan saıyn álgi jaraqatty soǵurlym qatty sezinedi, deıdi avtor. Onyń ústine, mádenı jaraqat alǵan ulttyń urpaǵy «aýrýynan» jazylǵansha jasqanshaq bolady.
Jaraqatyn jazatyn ultta bulqynys bastalady, olar ulttyq qundylyqtaryn túgendep, biregeıliginiń búlingen atrıbýttaryn qalpyna keltirýge kóshedi. Oıaný kezeńinde olardyń tym qyzbalyqqa salynyp, artyq ketýi de yqtımal. Bul jaǵdaıda halyqtyń tek ótkenniń qasiretine baılanyp qalmaı, bolashaqqa jarqyn úmitpen qaraǵany jón.
Jaraqat salǵan ulttan keshirim suratý, eske alý kúnderin belgileý, aqıqat komıssııalaryn qurý – munyń barlyǵy aıyǵý úderisteriniń atrıbýttary ǵana. Jaradan jazylý úshin ult ótkenniń qasiretin búgingi taýqymetimen baılanystyrmaı, ony tek ótkenniń sabaǵy dep qabyldaýǵa úırenýi kerek. Bul turǵyda jeke adamnyń psıhologııalyq jaraqaty men ulttyń mádenı jaraqatyn emdeýdiń joldary óte uqsas bolyp shyǵady. Sondyqtan A.Kırnı medısınalyq, psıhologııalyq eńbekterge kóp súıenedi.
Eger ult «qazirgi qıyndyǵym ótken qasirettiń saldary emes» degen oıǵa uıyp, ótken tarıhyna salqyndylyqpen úńilse jáne biregeıliginiń jaralanǵan tustaryn birtindep qalpyna keltirýge kóshse, onda onyń dertten aıyǵa bastaǵany.
Qazaq ulty Keńes Odaǵy kezinde alǵan jaraqatynan aıyǵý úderisterin bastady ma? Menińshe, bul úderis 1986 jyly Jeltoqsan oqıǵasynan bastaldy. Qyzyl qyrǵyn men qýǵyn-súrginniń, asharshylyq pen Alashordanyń, tyń ıgerýdiń aqıqaty tolyq ashylyp, kópshilikke jetkende sanada rýhanı aıyǵý bastalady. Qazirgi ulttyq sımvoldarǵa degen erekshe kózqaras – sol úderistiń taǵy bir kórinisi.
Aıyǵýdyń mańyzdy eki komponenti bar. Birinshi – ótkenine qurmetpen, bolashaqqa úmitpen qaraıtyn jańǵyrǵan ult bolý. Ekinshi – ótkenniń jaraqaty úshin kináli tirilerdiń arasynan izdemeý. Rýhanı jaraqat urpaqtan urpaqqa beriletini anyq, al ol jaraqatty salǵan zamandaǵy saıası júıe men rejimniń kelesi býynǵa asysýy neǵaıbyl.
Muhtar SEŃGIRBAI,
saıasattanýshy