Bitelgen bulaqqa kim jaýap beredi?

Halqymyz ejelden «bu­laq kórseń, kózin ash» degen da­na­lyqty urpaqtyń sanasyna sińi­rip kelgen. Bul tirshiliktiń qaı­nar kózin biteme, jaqsylyqty jal­ǵastyr, ósýge jol ash degen ma­ǵy­namen qazirgi bizdiń uǵymy­myz­daǵy «damýdy qamtamasyz et» degenge saıady. Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Qa­zaq­stan-2050» Strategııasy: qalyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqy­na Joldaýynda HHI ǵasyrdyń on jahandyq syn-qateriniń biri sýdyń tapshylyǵy ekeni aıtylǵan. Qazaqstan sýy tapshy elder qataryna jatatynyn eskersek, sý kózderiniń esebin júrgizý, qorǵaý salasynda memlekettik turǵydan jan-jaqty sharalar alynýy kerek dep sanaımyz. Sonyń ishinde, bulaqtardyń jaǵ­daıyna erekshe kóńil bólinýi qajet. Qazaqstannyń ishindegi ózen­derdiń negizgi kózi – kóktemde erı­tin qar sýlary men bulaqtar. Mysaly, Aqtóbe oblysynyń Mu­ǵaljar taýlarynan bastaý alyp, Atyraý oblysynyń Jylyoı aýdany arqyly Kaspıı teńizine quıatyn uzyndyǵy 700 shaqyrym Jem ózeni 14 saǵalyq ózen men bulaqtan quralǵan. Osy ózen bas­taý alatyn naq Egindibulaq aýyl­ynda 200-den astam bulaq bolǵan. Alaıda, qazir osy bulaqtardyń basym kópshiligi bitelip qalǵan. Ekinshi mysal aıtatyn bolsam, osy óńirlerden ótetin uzyndyǵy 800 shaqyrymdyq Oıyl, uzyn­dyǵy 511 shaqyrymdyq Saǵyz ózenderi de bulaqtardan nár alyp, aǵynyn jalǵastyryp keledi. Degenmen, bulardyń boıyndaǵy kóptegen bulaqtar da bitelip qalǵan. Bulaqtardyń bitelý sebep­teri­niń qataryna tabıǵı jaılar­men qatar, Keńes Odaǵy kezin­degi sharýashylyq júrgizýde ekolo­gııalyq talaptardy eskermeý jatady. Aýyl sharýashylyǵy úshin sý alý maqsatymen ózen arna­lary tehnıkanyń kúshimen topy­raqpen bitelip qalǵan. Ekinshi sebep, bulaqtardyń memleket tarapynan qorǵalýdan tys qalǵandyǵy. О́kinishke qaraı, sol úrdis Táýelsiz Qazaqstanda da jalǵasyp keledi. Kúni búginge deıin elimizde bulaqtarǵa jaýapty memlekettik organ anyq­tal­maǵan. Osyǵan baılanysty esh jerde bulaqtardyń esebi joq. Demek, búgingi kúni elimizde qan­sha bulaqtar bar, olardyń jaǵ­daıy qandaı degen suraqqa ja­ýap beretin birde-bir memlekettik organ joq. Osy oraıda bizdiń zańnama­larda bulaq máselesine baıla­nys­ty jetispeýshilik birden kózge tústi. Atap aıtqanda, qolda­­nystaǵy Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Sý kodeksinde «bulaq» tú­si­niktemesi múlde berilme­gen. Bu­laqtar Kodekstiń 5-ba­byn­daǵy sý nysandarynyń qura­mynda da kórsetilmegen. Sý ko­deksiniń 13-babynda jer asty sý nysandary bekitilgen. Osy baptyń 4-tarmaǵyna sáıkes «jer asty sýlarynyń qurlyqta nemese sý astynan tabıǵı shyǵýy» jer asty sý nysanyna jatady deli­nipti. Shet elderdiń zańnamalarynda bulaqtar týraly naqty normalar bar. Mysaly, biz qaraǵan Reseı Federasııasynyń, Qyrǵyz­stannyń zańnamalarynda ol arnaıy qarastyrylǵan. Olarda bu­laqtar jer ústi sý nysan­dary­na jatqyzylǵan jáne olar sý sharýashylyǵyna jaýapty memlekettik organnyń quzy­ryna berilgen. Sondyqtan men Úkimet basshysyna saýal joldap, onda tómendegilerdi jasaýdy usyndym: Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Sý kodeksine «bulaq» anyqtamasyn naqtylaıtyn norma engizý; halyqaralyq tájirı­beni zerdelep, bulaqtardy jer be­tin­degi sý nysandaryna jatqyzýdy qarastyrý; Bulaqtarǵa jaýapty memlekettik organdy anyqtaý; Mem­lekettik sý kadastryn jasaý úshin tıisti qarjy bólý jáne basqa da uıymdastyrý jumys­taryn iske asyrý. Osyndaı máseleler sheshil­mese, elimizdegi bulaq kózderi bitele beretin túri bar. Olardyń keıbirinen shyqqan móldir, mıneraldy sýlardyń emdik qasıetteri de bar ekeni belgili. Olardyń da sapasyn anyqtap, qorǵalýǵa alynýy kerek. Bul elimizdiń aýmaǵynda týrızmdi damytýǵa da óz yqpalyn tıgizer edi. Sársenbaı EŃSEGENOV, Senat depýtaty