Bilim, biligi myqty muǵalimdi qalaı qalyptastyramyz?

Álemde búginde tórt myńnan astam mamandyq bar dep esepteledi. Biraq, qandaı qo­ǵam, qandaı zamanaýı ózgerister bolmasyn, bilim salasynda muǵalim sheshýshi tul­ǵa bolyp qala beretini daýsyz. Sebebi, Elbasy N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda bilim berýdiń barlyq deńgeılerin túbegeıli jańǵyrtýǵa erekshe mán berdi. Sońǵy jyldary bilim sapasyna, zııat­kerlik, ınnovasııalyq is-áreketke bet­ alýmen qatar, mektepterdi jas muǵalimdermen qamtamasyz etý problemasy ótkir bola bastady. Búginde muǵalimderdi kolledjder, pedagogıkalyq ınstıtýttar, ýnıversıtetter kóptep daıyndaýda. Alaıda, muǵalimder sonda da jetispeıdi. Mektepke barýǵa umtylys bar, sonymen qatar, mektepten ketý de jıi kezdesedi. Osyǵan baılanysty kásibı bilim júıesinde muǵalimderdi daıyndaý kúrdeli másele bolyp otyr. «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdar­lamasy da bul máseleni tolyq sheshpese de, mektepke jas muǵalimderdiń barýyna az da bolsa jol ashty. Biraq, endi áıelder zeınetke 63 jasta shyǵatyn bolsa, al olar muǵalimderdiń 80 paıyzdan astamyn qurasa, jastarǵa aýyldyq mektepterde jumys tabý qıyndaıdy, áleýmettik jaǵdaı kúrdelenedi. Sondyqtan, búgingi pedagogıkalyq baǵyttaǵy oqý oryndary stýdentteriniń ómirlik ustanymdary men kásibı baǵyty, qundylyqtar tańdaýy, basymdyq múddeleri teorııalyq jáne praktıkalyq jaǵynan asa mańyzdy bolatyndyǵy belgili. Ásirese, bolashaq muǵalimderdi tárbıeleý pedagogıkalyq praktıkasyz iske aspaıtyndyǵy bel­­gili. Stýdent kásibı qyzmetke aralasyp, qıyndyqtarmen betpe-bet kelgende ǵa­na shyńdalady. О́ziniń múmkindikterin baı­qaı­dy, tekseredi, muǵalim mamandyǵyna ja­ram­dylyǵyn zerdeleıdi. Sebebi, muǵalim mamandyǵyna tek oqýlyqpen, ne dárispen ǵana úıretý múmkin emes. Pedagogıkalyq praktıka – stýdentter úshin muǵalim mamandyǵyn ıge­rý jolyndaǵy kúrdeli de jaýapty kezeń. Stýdent praktıka barysynda eki birdeı qyzmet atqarady: bir jaǵynan, áli de ýnıversıtet úshin bilim alýshy nemese obekt, al, ekinshi jaǵynan, muǵalim, pedagog, kásibı bilimi bar sýbekt. О́rkenıetti elder de praktıkaǵa basymyraq mán beredi. Máselen, Prezıdenttiń «Bolashaq» stıpen­dııasynyń ıegeri, Japonııa­daǵy Tokaı ýnıversıtetiniń IV-kýrs stýdenti Sáýle Joldaıaqova: «...Japonııada bilim berý júıesi de erekshe. Japondyqtar teorııadan góri tájirıbege kóp kóńil bóledi. Barlyǵyn is júzinde istep, óz kózińmen kórgeniń jadyńda jaqsy saqtalady. Qabyldaýǵa ońaı, túsinikti. Túrli eksperımentter bolady. Sabaq dep aýdıtorııada qamalyp otyrmaısyń. Taýǵa da shyǵasyń, teńiz jaǵalaýyna da barasyń. Sóıtip, sondaǵy tirshi­likpen jaqynyraq tanysasyń. Mysaly, Hokkaıdo degen soltústik aralǵa apardy. Barlyǵyn ýnıversıtet uıymdastyrdy. Sol aımaqtyń ereksheligimen, tabıǵatymen tanysyp, aımaqta qandaı ekologııalyq problema bar, ony sheshý úshin ne isteý kerek ekeni týraly jobalar daıyndadyq. Oqý úrdisi ári qyzyqty, ári paıdaly», – degen edi. Stýdenttik kezeń sapaly bilimniń, minez­diń qalyptasatyn kezeńi, kásibı sana, ózin muǵa­lim retinde seziný osy kezde bastalady. Pedagogıkalyq oqý ornynda oqı júre stýdenttiń kásibı jospary, oı-nıeti naqtylanady. Kóp nárseni qaıtadan oı eleginen ótkizedi. Ásirese, birinshi kýrs pen sońǵy kýrsta mamandyq tańdaýda sheshýshi ról atqarady. Kóptegen zertteýler stýdent­terdiń kásibı baǵdaryna joǵary oqý ornynan alǵan bilim sapasynyń áser etetinine nazar aýdarady. Ýnıversıtettiń bergen bilimine stýdentter qanaǵattanbasa, oqytýshylar pedagogtyń shynaıy úlgisin kórsete almasa, ol stýdenttiń muǵalim bolýy kúmándi. Ýnıversıtette bilim sapasy joǵary bolsa, oqý barysynda bolashaq muǵalimderdiń mańyzdy kásibı daǵ­dysy, erekshelikteri aıqyndalyp qana qoımaı, pedagogıkalyq qyzmetke qyzyǵýshylyǵy qa­ly­p­tasady, baǵyt-baǵdary ysylady, jas urpaqqa bilim berý men olardy tárbıeleýdiń mańyzdylyǵyn túsinedi, jaýap­kershilik sezimi de oıanady. Jas urpaqqa sapaly bilim berý – qazirgi kún tártibinde turǵan eń ózekti máseleniń biri. Bul máseleni tek isker, saýatty, bilimdi mamandar ǵana júzege asyra alady. Sapaly bilim berýge birden-bir yqpal etip, baqylaýǵa alyp otyrý mektep basshylaryna tikeleı baılanysty. Sol sebepten, mektepte sapaly bilimdi qamtamasyz etetin birden-bir tulǵa – mektep basshylary. Ol oqý-tárbıe jumystaryndaǵy naqty ǵylymı izdenisterdi, bilim berýdiń ınnovasııalyq ádis-tásilderin aıqyndap alýy qajet. Basqarý isin de jańartyp, jarııaly, ujymdyq basqarý tásiline kóshý jónindegi bastamalaryn kórsete bilýge tıisti. Sapaly bilim berýdiń kelesi bir baǵyty – ár ustaz ózi sabaq berip júrgen synyptarynyń oqý baǵdarlamasynda kórsetilgen shyǵar­malar men erejelerdiń keminde 80-90 paıyzyn óte joǵary deńgeıde bilip, sabaq ótkizýdiń eń tıimdi ádisterin tańdap alyp, bilim-biliktiligin, kásibı sheberligin, tyń shyǵarmashylyq izdenisin kórsetýge tıisti. Oqýlyqtyń sheńberinen shyǵa almaı, jalań daıyndyqpen tııanaqty, sapaly bilim berý múmkin emes. Qandaı sabaq ótkizse de dıdaktıkalyq zańdylyqty saqtaı otyryp, jańa sabaqqa kirisý – eń tıimdi jol ekendigi belgili. Mektep oqýshylaryna sapaly bilim berý – 5-6-7-synyptarda berilgen bilimniń sapasyna tikeleı baılanysty. Sebebi, osy synyptarda negizgi pánderdiń teorııalyq materıaldarynyń alǵy sharttary ótkizile bastaıdy. Sondyqtan, osy synyptarǵa mekteptiń eń shyńdalǵan, bilimdi, tájirıbeli ustazdary sabaq bergeni jón. Mektepishilik tekserýdi osy synyptarda kún saıyn júrgizý qajet. Jasyratyny joq, atalǵan synyptardy bilim-biliktiligi tómen, kásibı sheberligi áli shyńdalmaǵan, «kúlsheli bala súıýge jaqsy» degendeı, kez kelgen ustaz­ǵa bere salý qatelikke uryndyrady. Qazir jo­ǵary synyptarda oqýshylardyń bilimsiz, saýatsyz bolýy, 5,6,7-synyptarda sapaly bilim berilmegenniń saldary ekeni aıtpasa da túsinikti. Bilikti muǵalim men sapaly bilimniń qalyp­tasýyna áleýmettik ortanyń da belgili bir dá­rejede áseri bar. Sebebi, búgingi mektep – bili­mi, tájirıbesi ár túrli, eńbekaqysy kún­de­li­kti turmysyna ǵana jetetin, birqatar­ynyń den­saýlyǵy kem, júıkesi sharshańqy muǵalimderdiń ortasy. Bir mektep dırektorymen tildeskende ol jumysynyń aýyrlyǵyn aıta kelip, «Oqýshylardyń qyryq paıyzy ákesiz tár­bıelenýde, ata-analary ajyrasqandar, al muǵalimder negizinen áıelder, olardyń da son­shasy kúıeýinen aıyrylǵan jalǵyzbastylar jáne turmys qurmaǵan qyzdar. Oqýshylar men muǵalimderdiń birazy psıhologııa jaǵynan zaqym kórip júrgen jandar. Synyptarda solardyń soqtyǵýynan keıde «naızaǵaı» jarqyldaıdy», – degeni bar. Bul beınelep aıtylǵan áńgimeniń astarynda úlken shyndyq jatqany anyq. Tańdap alǵan taqyrybymyzdy túıinder bolsaq, bilim sapasy bilikti muǵalimnen, oıly oqýshydan bastalady. Eger muǵalim mamandyǵy áleýmettik jaǵynan shynaıy qorǵalsa, ol erteńine senimdi. Senimine selkeý túspese jas­tar mektepke barady. Intellektýaldy jáne azamattyq áleýeti joǵary muǵalim qoǵamnyń kez kelgen salasynda jumys isteı alatyn erik-jigeri myqty, biliktiligi tolysqan jańa formasııa mamandaryn tárbıeleıtindigi aqıqat.   Aıdar SABYROV, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti   Sýretti túsirgen Erlan Omarov, «Egemen Qazaqstan»