Uly dala ulaǵattary (5-bólim)

Jańǵyryp keler jas tolqyn

Elimizge boıyna ata-babamyzdyń el men jerge degen súıispenshilik qasıeti daryǵan,

egemen elge aıanbaı qyzmet etetin, oı-órisi keń, alǵyr da júrekti,

saýatty da  salamatty azamattar qajet.

«Jastar – bizdiń bolashaǵymyz» degendi jıi aıtyp júremiz. Alaıda, aıtý bar da, onyń maǵynasyna tereń boılaý taǵy bar. Bir qaraǵanda, bári de túsinikti. Áıtse de, solaı bolýy úshin jumys jasaýdyń máni tipten bólek. Osy oraıda, myna támsil eske túsip tur. Aýyldaǵy kópti kórgen kónekóz, kókiregi shejire abyz aqsaqalǵa bir kisi kelip, «Meniń jurtymdy synap berińiz, bolashaǵy qandaı eken?» dep qolqa salypty. Sonda abyz: «Anaý kúndi kórip tursyń ba, qandaı mini bar, túnde aıdy kóresiń, qandaı túri bar?» depti. Kelgen adam da qara jaıaý bolmasa kerek, «Ata, alysty boljaý qıyn ǵoı, jaqyndy kórińiz, janyńyzǵa úńilińiz» dese kerek. Sonda qarııa: «Olaı bolsa, jurtyńnan jaqyn ne bar, jastaryńdy ákelip kórset, sonda aıtaıyn» depti. Ertip kelgen jastaryn kórip: «Bolamyn dep tur eken, bolar, ozamyn dep tur eken, ozar, betinen qaqpasań, elińniń erteńi baıandy bolǵaly tur», dep batasyn beripti. Bul támsil álem halyqtarynyń birazynda bolsa kerek, biraq osy sóz bizdiń qazaq jerinde týǵandaı bolady da turady. Táýelsizdik alǵan tusta, ásirese, 1993-1994 jyldary eldegi qarajat tapshylyǵyna baılanysty asa kúrdeli kezeńdi bastan keshýge týra keldi. Naryq qatynasynyń qıyndyǵy onyń zańdylyqtaryna áli beıimdele qoımaǵan halyqqa aýyr tıdi. Ol kezde kóptegen ata-analar úshin balasyn shet elde oqytý iske aspaıtyn arman bolyp kórinetin. Qarjy tapshylyǵy jomart eldiń de qolyn baılady. Degenmen, táýelsiz memleketimizge ozyq oıly, bilikti mamandar qajet ekenin eskere kele, sol tusta biz táýekel dep, jastarymyzdy alys shet elderge oqytýǵa bel baıladyq. Ol úshin arnaıy halyqaralyq baǵdarlama qabyldaý qajet boldy. «Biter istiń basyna jaqsy keler qasyna» degen ádemi sóz bar ǵoı. Janymdaǵy serikterim aıtqanymdy uǵynyp, tapsyrmam boıynsha jańa, tarıhı baǵdarlamanyń erejesi men qaǵıdattaryn túzip shyqty. Osylaısha, 1993 jyldyń kúzinde, naqtyraq aıtqanda, 5 qarasha kúni arnaıy Jarlyqqa qol qoıyp, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń tusaýyn kestik. Sóıtip, jastarymyzdy shet elderdiń aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynda oqytý máselesin túbegeıli sheshetin halyqaralyq is-shara ómirge keldi. Bul memlekettik jastar saıasatynyń atap aıtarlyqtaı naqty kórsetkishi boldy. Jastar ósti, kadrlar jetildi, maman tapshylyǵy joıylyp keledi. Úsh kezeńnen turatyn bul baǵdarlama mindetin múltiksiz oryndaýda. Alǵashqy oqyǵandardyń aldy qazir jigit aǵasy jasyna da jetti. Ol túlekter senimdi aqtady. Sóıtip, shet elderde jan-jaqty bilim alyp, jańa mamandyqty, tildi meńgergen mamandarymyz táýelsiz elimizdiń ár salasynda eńbek etýde. Olardyń ishinen sýyrylyp shyqqandar qazirgi kezde elimizdiń joǵary laýazymdy memlekettik, kommersııalyq qurylymdarynda eleýli eńbekterimen el kózine túsip, kadrlyq quramdy tolyqtyrdy. Jastaryna qarap, jurtynyń bolashaǵyna boljaý aıtqan qarııa ýaqyttyń bergen baǵasy boıymyzǵa qut, basymyzǵa baq, ómirimizge órleý boldy. Jalpy, qaı iste de aqylǵa sýarylǵan táýekeldiń aqyry qaıyrly bolatyny aqıqat. Abyz aıtqandaı, baqytty urpaq, jas urpaq qazir azat elimizdiń abyroıyn alys-jaqyn shet elge de, ózimizge de tanytyp júr. О́tken ǵasyrdyń basynda «oqyǵan» degen jańa termın dúnıege kelgen. Jıyrmasynshy jyldary ǵumyr keshken urpaq sol kezdegi qıyndyqty jeńe otyryp, joqtyq pen ashtyqtyń qos ókpeden qysqan qysymyna tóze bildi de, qoly jetkenshe qarmanyp, aıaǵy jetken jerden bilim aldy. Biri Qazanǵa, biri Peterborǵa, Ýfa men Orynborǵa umtylyp, dalany jaılaǵan saýatsyzdyqtyń sulbasyna qaısar jigerin qarsy qoıdy. Qınaldy, alaıda, ańsarly armannyń tizgininen aıyrylmady. Jańa dáýir bilimdi urpaqty qajet etetinin barynsha túsindi. Sol kezdegi qaısarlyq pen erik-jigerge adam tańǵalady. Alash kósemderi bir mamandyq tóńireginde ǵana qalyp qoımaı, san alýan mamandyq pen túrli pánderdi ıgerip, ony iske asyrýda azamattyq alǵyrlyq, qaıratkerlik qýat tanyta aldy. Jalyndap ǵumyr keshken jastyqqa ne jetsin, shirkin?! Jasqa tán samǵaý, izdený, qulshynys pen qushtarlyq, mine, osynyń bári – armannyń aq qanattary. Osy rette aǵa urpaqtyń aldyndaǵy paryz: jas urpaqqa aqyl aıtý, jón silteý, joba kórsetý. Jahandanýdyń jaqsy jaǵy da bar, zııandy jaǵyn da baıqamasa bolmaıdy. Internet júıesi, aqparattyq topan, kommýnıkasııalyq kól-kósir derekter men dáıekterdi súzip alyp, ony qazirgi zamanǵy bilim áleýeti retinde birjaqty, talǵamaı qabyldaý durys bola bermeıdi. Máseleni durys jolǵa qoıýdyń eki jaǵy bar: biri – otbasyndaǵy tárbıe, bilim ıgerýdi tańdaýdaǵy olardyń qam-qareketi, ózderiniń úlgi-ónegesi. Buryndary «Kitap – bilim bulaǵy» deıtin edik. Al qazir she? Keıde, tipti, oılanyp qalasyń. Biraq kitaptyń qundylyǵy joıylmaq emes. Nesin jasyramyz, qazir ata-analardyń ózi, ásirese, keıingi 80-90-jyldardaǵy býyn óz balalaryna kitap oqýdyń jaı-japsaryn jetkilikti túrde túsindire almaıdy nemese ózderi de túsine bermeıdi. Oqýdy qoıǵan adam oılaýdy qoıady. Oılanbaǵan jerde oryndy tirlik bolýshy ma edi? Onyń arty jeńil kúnkóris, jasandy qushtarlyqqa aparyp soǵady. Ekinshisi – mektep ustazdary balaǵa kitap oqýdyń mańyzy men maqsatyn, neni oqyp, neni qoıýdy úıretýden jalyqpaýy kerek. Zaman talabyna saı oqıtyn kitaptardyń tizimi men destesin jetkilikti túrde túsindirip, jetkizip otyrýy qajet. Bul salada uıymshyldyq, izdenis kerek. Jas urpaqtyń aldyndaǵy tárbıeniń paryzy men qaryzyn jos­parly deńgeıde ǵana atqarý muǵalimniń álsizdigin kórsetedi. Qııalyn qanattandyryp, bilýge degen qushtarlyǵyn arttyra almaǵan adam shákirtterge qalaı ónege bolady? Mundaıda ata-ana ustazǵa kómekke kelip, birlese eńbek etýleri tıis. «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» degen pikir sondaıdan qalyptasqan. Ustazdardyń bedelin tek materıaldyq turǵydan sheshemiz deý durys emes. Adamgershilik qundylyqtardy arttyrý arqyly da ustaz bedelin kóterýge qadam jasaýymyz qajet. Ustazdyq – ulaǵatty kásip, mártebeli mamandyq. Uly qalamger ári ustazy bolǵan Muhtar Áýezovti onyń úzdik shákirti akademık Zeınolla Qabdolovtyń «Meniń Áýezovim» dep aıryqsha ataýy, erekshe qadir tutýy elge úlgi boldy. Halqymyzdyń tarıhynda ult ustazdary bolǵan. Áıgili Ahańnyń – Ahmet Baıtursynovtyń týǵan halqyna ustazdyq etýdegi eńbegi erliktiń asa joǵary úlgisi desek, kez kelgen ustaz «ondaı bolmaq qaıda dep, aıtpa ǵylym súıseńiz» degen abyz Abaıdyń sózin óz mamandyǵyn meńgerýdiń máńgilik úlgisi dep qabyldaýy kerek. Mine, sonda úlgi darıdy, dáris danalyqtyń jolyn ashady. Biz de bala boldyq. Bizdiń aýyldyń shaǵyn kitaphanasyndaǵy kitaptardyń, ásirese, erlik, otanshyldyq, soǵys jáne beıbitshilik taqyrybyndaǵy kitaptardyń muqabasy tozyp, qoldan-qolǵa jıi ótkeni ábden baıqalyp turatyn. О́z betimizben izdenip oqydyq. Sol aýyldyń abyroıyn asyrǵan kóptegen belgili azamattar boldy. Ár mamandyqtyń nebir maıtalman sheberleri shyqty. Ol úshin árqashan ustazdarymyzǵa, bizge jón siltegen aǵa urpaqqa tek qana rahmet aıtýmen kelemiz. Eń úlken rahmet ustazdan shákirt ozyp, kóptiń úlgisine aınalǵan iske aıtylýy kerek. Bizdiń bala kezimizde keshke qaraı bir úıge jınalyp, batyrlar jyryn, halyqtyq qıssalardy, aqyn-jyraýlardyń tolǵaý-dastandaryn oqytý dástúri bolatyn. Aýyl adamdary jınalyp alyp, batyrlar jyryn oqytqanda, bizder sony úlken dáreje kóretinbiz. Qurandy qıraǵattap oqyǵandaı rýhymyz, jan dúnıemiz jadyrap, keleli is, kemel tirlik tyndyrǵandaı marqaıýshy edik. Batyrlardyń qaskóı jaýmen shaıqastaryn, alapat aıqasta jaradar bolǵan shaǵyn, elin saǵynyp, janarlary jasqa tolǵan sátterin oqyǵanda analarymyz, ásirese, ájeleremiz: «oı, dúnıe-aı» dep kúrsinip, jaýlyqtarynyń ushymen kózderin súrter edi. Olar jaralaryn tańyp, arǵymaqtaryna mingende, aldaspanyn qolǵa alyp, aıbattana qas dushpanǵa atylǵanda, úı ishin kóńildi tolqyn bılep, ákelerimiz ben analarymyz shyraılana shattanyp, shadyman shýaǵy bizdiń balań júrekterimizdi sharpyp ótetin. Taıymyzdy Taıbýryldaı, qasqa qulynymyzdy Qambardyń qara qasqa tulparyndaı kórip, Kendebaıdyń Kerqulasyn erttegendeı-aq elegizip qalýshy edik. Osynaý sáýleli sátter bizdiń urpaqty jiger men qulshynysqa, kúres pen táýekelge, batyrlyq pen batyldyqqa, eń bastysy, otansúıgishtik asyl qasıetke alyp keldi. El úshin erlik jasaý maqsaty bala kezden qalyptasady. Ol – ákeniń qanymen, ananyń sútimen, halyqtyń uly salt-dástúrlerimen beriletin asa qymbat qasıet. Osy asyl qasıetti júrekterge jetkizýge jurtymyzdyń jaýhar qazynasy – batyrlar jyry erekshe úles qosty. Jyraýlarymyzdyń jaýyngerlik rýhy bizdi otanshyl etip baýlydy. О́ńirdegi Súıinbaıdan tartyp, Jambylǵa jalǵasqan erlik jyrlary, Suranshy, Saýryq, Qarasaı batyrlar týraly dastandarda qalyptasqan eren erlerdiń bolmys-bitimderi bizdi qanattandyrdy. Qatarlas jatqan qyrǵyz eliniń shýý degende shań qappas shaıyrlarymen qazaq aqyndarynyń aıtys­tary, ondaǵy erlik pen eldiktiń astasqan aıbary men sara sózdiń maıdany bala kúnimizden bizdiń uly mektebimiz, ulaǵatty ustazymyz boldy. Baıaǵyda Asan atamyz Jelmaıasymen júıtkip júrip, qazaqtyń baıtaq dalasynyń ushy-qıyryn sharlasa, qazirgi zamanda alyp samuryq – aq qanat laınerler barar jerińe áp-sátte alyp jetedi. Qaıda barsań da, qaı tórde otyrsań da – memleketińniń mereıi. Kóp jaǵdaıda halyqtyń rýhy, eldiń nıeti, óz boıyńdaǵy azdy-kópti aqyl-áreketiń tyǵyryqtan shyǵaryp, tutqıyldan jol tabady. Sondaı sátterde bir kezde ustazdardan alǵan tárbıe-tálimiń kómekke kelip jatady. Ult ulylarynyń ulaǵaty kómek qolyn sozady. Asan qaıǵy babamyzdyń qazaqtyń jer-sýyna arnap aıtqan boljamdary men baǵalary, qarap otyrsań, óte tabıǵı ári ǵylymı-geografııalyq ári áleýmettik máseleni molynan qamtyǵan úlken saraptamalar. Juban Moldaǵalıev aǵamyzdyń: «Asan bop týyp qazaqtar, óledi Asan qaıǵy bop» deýinde osyny tereń sezingendik pen tar kezeńniń óksikti ókinishi qatar órilgen. Asan atanyń aıtqandaryn saıasat saıysynda da eskerýdiń joly bar. Bul bizdiń jastarymyz úshin asa qundy ónege dep oılaımyz. Qaı kezde de ózimizdiń jolymyzdy jalǵastyratyn jastarǵa senim bildirýimiz kerek. Senim bildire otyryp, jaýapkershilik júkteýimiz qajet. Jastardyń boıyndaǵy jaman qasıetterdiń ózin qaıta tárbıelep, ony jaqsylyq pen izgiliktiń izine salý – bizdiń ortaq mindetimiz. Ásirese, qoǵamymyzda oryn alyp jatatyn jemqorlyq, sybaılastyq, jershildik, rýshyldyq sekildi súıkimsiz ádetter jastar júregine qonbaýy kerek. Bular – juqpaly keleńsizdikter. Olardyń boılaryna da, oılaryna da teris pıǵyl qonaqtamasa eken dep alańdaımyz. Osy baǵytta túzý joldan taıyp, halyq aldyndaǵy qaryzy men paryzyn buzǵandarǵa kóńilimiz jibimeıtinin, ymyrasyz ekenimizdi jastarymyzdyń bilgenin qalaımyz. Muny basa aıtyp jatqanymyz, jastardy josyqsyz qorqytyp-úrkitý emes, estilerine eskertip, ósetinderine ónegelik sóz aıtý. «О́sek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq», dep Abaı hákim aıtyp ketken bes jaman iske qazir taǵy da birneshe túıtkildi túsinikter qosyldy. Bular – «enjarlyq, jemqorlyq, maqsatsyzdyq» deýge keler. Abaıdan buryn da bolǵan rýshyldyq degen «dert» súıegin súıretip áli keledi. Munymen keńestik kezeńde de keıbir aǵalarymyz azdap «aýyrǵan» bolatyn. Biraq partııadan qorqatyn, basyn qorǵap, buqpantaılaıtyn. Qazir tuqyrtqan partııa, tutqıyldan tusaıtyn qoǵamdyq uıymdar azaıǵasyn, ol da basyn qaıta kóterip, búgingi urpaqtyń keýdesine umsynýda. Short kesip tastaýymyz qajet. Alys elderge maqsat qýyp, táýelsiz elimizdiń senimin arqalap bara jatqan jastardyń aldynda san taraý jol tur. Baıaǵy ertegide aıtylǵandaı, solǵa tartsa solqyldaq, ońǵa tartsa ompyldaq, týra júrse tórge shyǵar baǵyt aıqyndalmaq. Sondyqtan da jas urpaq týra júrýge tıis. Aldyńda arman tur, artyńda alashyń tur. «О́zge elge baryp sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen babańnyń sózi júregińniń tórinde, óreńniń órinde bolsyn. Aǵa býyn men jas urpaq arasyndaǵy rýhanı-áleýmettik baılanystyń altyn tini ajyramaı, ózara sabaqtastyq pen kásibı áriptestik qanatyn keńge jaıa tússin degen tilekpen ártúrli tyń bastamalar men jańasha talaptardy júzege asyryp ta jatyrmyz. Qazir aýyzeki sózderde: «Jastarymyz jalqaý, jumystyń jeńilin qalaıdy, eńbekke enjar, ata kásipten at-tonyn ala qashyp jatyr» degen pikirlerdi de estip qalyp jatamyz. Buǵan alańdaımyz. Qoǵam da, jurtymyz da alańdaıdy. Alań kóńildi alǵyr jastarymyzdyń parasaty tarqatpaq. Olardyń tabysty qadamy men namysty is-qımyly sabyrǵa shaqyrýy tıis. Árıne, bes saýsaq birdeı emes. El bolǵan soń, ishinde tekti de, tentek te bolady. Bul – atamzamannan beri bar aqıqat. «Tentekti tentek dese, bórki qazandaı bolady» degen emes pe? Tez qasynda qısyq aǵash jatpaıtyny sekildi, taǵylymdy tálimger tabylsa, talapty jastyń joly ashylyp, baǵy janbaı ma? Bizdiń memlekettik jastar saıasatyndaǵy eń bas­ty tujyrym-ustanymymyz da osy bolsa kerek. Bul baǵytta jasalyp jatqan júıeli jumystardyń nátıjesi joq dep aıta almaımyn, bar. Biraq áli de jastarymyzdyń jan dúnıesin ashýda jańylyp ta, jetpeı de jatqan jerlerimiz bar. Bul keıde memlekettik qurylymdardyń ózinde talapty jas­ty tańdap tabý, ony ózine laıyqty laýazymǵa taǵaıyndaýda tóreshildik pen kóńiljyqpastyqtyń, tipti, keıde sybaılastyqtyń da kórinip qalyp jatatynyn áste jasyrýǵa bolmaıdy. Bala tárbıesindegi ata-ana rólin óz dárejesinde atqarmaı, tym jalpaqshesheı bolyp, erkeliktiń sheginen asyryp, eserliktiń aýylyna jiberip alyp jatqan joqpyz ba? Buqaralyq aqparat quraldarynan ata-anasynyń qyzmeti men mansabyna mastanǵan bozókpelerdiń ádep pen ıbany jıyp qoıyp, qoǵamdyq oryndarda qalyptasqan erejelerdi mansuq etetinin, jónsiz taırańdap, júgensiz saırandaıtynyn oqyp-kórip qalamyz. Bul otbasyndaǵy tárbıeniń oıdaǵydaı bolmaýy degen sóz. Biz «balany – jastan» degen sózdi qazir kóp aıtpaıtyn boldyq. О́bekteı beretinimizden órkókirektenip bara jatqan urpaqty betinen qaıtarýdyń eldik dástúrin jańasha jańǵyrtyp, ony qoǵamdyq, memlekettik másele retinde qaraıtyn mezgil jetti. Árıne, óz qolyńdy óziń kese almaısyń. Biraq biteý jarany kesip tastamasań, ol qanǵa shabady. Qanǵa shapqan jara janǵa shaýyp, jurtqa juǵady. Jaman ádettiń juqpaly keletini sekildi, tárbıeniń teksizdigi de teperishti tirlikke jol ashady. Ony emdeıtin – eldiń salt-dástúri, ata-ananyń úlgi-ónegesi. Odan qala berse, ortanyń tálim-tárbıesi. Osyny dáriptep, halyqtyń júregine jetkizýde atqarylar jumystar ushan-teńiz. Buǵan tıisti jaýapkershilikti memlekettik organdar da, jalpy halyq ta jumyla birlesip, júıeli jumystar júrgizýi kerek. Qaı zamanda da óskeleń urpaq áke kórip, oq jonyp, sheshe kórip, ton piship ósken. Halqymyzdyń san ǵasyrlyq mektebinde qalyptasqan danalyq dáristeri áli de óz óresin joıǵan joq. Tek solar, teńniń aýzy ashylmaı tunshyǵyp, enjarlyqtan erteńin kútip jatqan sekildi. Ulttyq sanany tórge shyǵaryp, tóbe bıdeı qurmettesek, qundylyq dep qabyldap, otbasynyń ojdany, úı-ishiniń rámizderi dep túısinsek, tańdaıymyzdaǵy sózimiz, mańdaıymyzdaǵy baǵymyz arta túspeı me?! О́ser jasqa – óris keń, ónege mol. О́skeleń urpaq ózine kerekti óristi bilim men ǵylymnan tabady. Endeshe, jaqsyǵa, jańaǵa umtylý kerek. Týǵan tilińdi, halqyńnyń tarıhyn, salt-dástúrin bil, zerdele, ómirińde úlgi tut. Táýelsizdikke qyzmet etý jolyndaǵy aqylyń men qaıratyń adal murat, asqaq armanǵa toly bolsa, baratyn jeriń, shyǵatyn tóriń de bıik bolmaq. Eńbekpen tapqan abyroıdy aqshamen, dáýletpen ólsheýge bolmaıdy. Aqshań kóp bolǵanmen, densaýlyqty satyp ala almaısyń. Jas kezińde salamatty ómir súr, sportpen aınalys, «táni saýdyń jany saý» degen halyq sózin qulaǵyńa quıyp ós. Biz – at qulaǵynda oınap, qyrdyń jelimen jarysqan, quralaıdy kózge atyp, kúreskende jaýyrynyn jerge tıgizbeýge tyrysqan eldiń urpaǵymyz. Bul ǵasyr – eń aldymen, jastarymyzdyń ǵasyry. Jańa myńjyldyqta Qazaqstannyń baıraǵy bıik, tabysy eren, qorǵany beren bolady dep senemiz. Senimniń sergektigi – elińniń erjetkeni. Ol – bizdiń baqytymyz. Eldiń baqyty. Jas kezinde adam eliktegish bolady. О́nerdiń ónegelisin, ǵylymnyń jańashylyn, dástúrdiń ozyǵyn tańda. Talǵamyń taza bolsyn, talabyń oń bolsyn, sonda qajettini taýyp, kerektini alasyń. Mansapty satyp alýǵa bolar, biraq ol turaqty bolmaıdy. Mańdaı teriń tógilgen, adal eńbegiń kóringen mansap – jan serigiń, aınymas dosyń. Úlkendi syıla, qarttyqty qadirle. Sen de qartaıasyń. «Ata-anańnyń qadirin balaly bolǵanda bilersiń, aǵaıynnyń qadirin jalaly bolǵanda bilersiń» deıdi dana halqymyz. Qart – qadirli aqylshyń, qymbat syrlasyń, áziliń jarassa, qurdasyń. «Áziliń jarassa – atańmen oına» degen de halqymyz. Áziliń oryndy bolsyn, kúlkiń qonymdy bolsyn. Elimizdiń kórnekti shaıyrlarynyń biri Turmaǵambet: «Tal jibekteı taza sóz esh jerińdi jyrmaıdy» degen. Tamasha sóz, tapqyr teńeý. Úlgi alsań – ustazyń. Jaqsy sózdi tyńdaı bilip, jadyńa toqy. Adam qolymen jasalǵan ıgiliktiń bári – qymbat qazyna. Ony toltyratyn da sen, eleýli úles qosatyn da sen. Elińniń asyl óneri, ádebıeti – halyqtyq tarıh. Ársiz áýen, urda-jyq yrǵaq, sózi suıyq shyǵarmalardyń topany qaptaǵan qazirgi kezde jastyqtyń jelimen adasýyń ońaı. Jol tabýyń qıyn. Durys joldy tabý úshin janyńnyń rýhanı súzgisin taza usta. Ǵalamtordaǵynyń bári ǵalamat emes, munda jamanat ta, kesapat ta bar. Derektiń bári de daıyn dúnıe emes, ekshemeseń, eseń ketedi. Ketken eseni qaıtara almaısyń. Qazirgi zamanǵy tehnıkanyń tilin bil, ony sanaly túrde keregińe jarat. Jasyńa qaraı tańda, jaǵdaıyńa qaraı tutyn. Halqymyzdyń boıynan maqtanshaqtyq daǵdy da kezdespeı qalmaıdy. Ol – ulaǵat emes, kinárat. Kináratqa kidi talǵammen qara. Jalǵyz júrip jol tapqansha, adastyrmas kóppen keńes. Halyqtyq qaǵıdanyń qasıetin, ata-babańnyń ósıetin ustansań – abyroıyń asqaq, bedeliń bekem. Qolyń tıse, kitap oqy. Kitap oqymaǵan adam oılaý­dan qalady. Demek, ýaqyttan utylady. Al ýaqytqa ilese almaǵan bárinen aıyrylady. Ýaqyt – altyn qazyna, biraq ony satyp ala almaısyń. Ol – samǵaǵan suńqar, júıtkigen tulpar. Ushsa da, zymyrasa da jetkizbeıdi. Moıyn burmaıdy, qaıta qonbaıdy. Kóp nárseni eńserýge bolady, biraq ýaqytty jeńe almaısyń. Qýǵanmen jetpeısiń. Oǵan bilimiń men talantyń ǵana tótep bere alady. Talant – kóne grek elindegi salmaq ólshemi. Demek, talanttyń da óz salmaǵy bar. Onyń salmaǵyn boıyńdaǵy darynyń, oıyńdaǵy tanymyń, júrektegi jaryǵyń ólsheı alady. Shyn talant kúnshildikten taza, kúndestiktiń aýylynan alys bolady. Alaıda, onyń qorǵanyshy qylaýdaı ǵana. «Talantqa kómektesý kerek, darynsyzdar ózi de jol tabady» degen támsil sodan qalǵan. Sondyqtan, daryndyǵa jaqtas bolý kerek. Shyn talanttyń shyndyǵy shymyr, soǵan súıen. О́sekshiniń ár sózi qyńyr, odan boıyńdy aýlaq sal. О́sekshiniń sózi órtemese de, kúıe jaǵady. Sodan saq bolǵaısyń. El men erdiń arasyn senim jaqyndastyrady. Sol senimdi uzaq jyldar boıy abyroımen arqalap kelemiz. Aqtyq demim qalǵansha, ál-dármenim talǵansha, halyq júgin kóterýden qashpaımyn. Bul – meniń prezıdenttik te, perzenttik te paryzym. Eldiń júgin er kóterer, erdiń qunyn el kóterer. Qadirin biler halqy bolsa, er jigitke odan asqan baqyt joq. Qysqasy, bul ǵasyr – bizdiń ǵasyrymyz. Demek: «Bul ǵasyr qazaq úshin altyn der em, dańqymdy álem bildi, saltymmenen. Keýdemde janym barda kóteremin, aıanban, ne kútse de halqym menen!» –degenimiz jón bolar! Árbir jas óren osyndaı maqsatty murat tutsa, el erteńi nurly bolmaq!  

Eńsesi bıik elorda

Astana halqymyz ǵasyrlar boıy umtylǵan Qazaqstannyń shynaıy

táýelsizdiginiń tarıhı rámizi men qýatty qaǵıdasyna aınaldy.

Táýelsizdik tizgini qolǵa tıdi. Halqymyz ǵasyrlar boıy ańsaǵan aqjoltaı kúnine jetti. Jańa joldyń basynda, jańa jeńistiń qasynda turdyq. Alǵashqy adal qadamdy aqsaqaldarymyzdyń aq tilek, aqjarylqap batalarynan bastap, keler kúnderdiń kelbetine úńildik. Oıymyzda kóp maqsat, asqaq armandar turdy. Táýelsizdiktiń tal besigi bolǵan, jurtymyzdyń jaýhary, kóńilimizdiń gaýhary – Almatynyń aıbynyn da, aıdynyn da azyrqanǵan kezimiz joq. Biraq astanany aýystyrý, ony jańa qonysqa kóshirý týraly oı kókeıde kópten júr edi. Qazaq tarıhynda astana bolǵan qalalardyń barlyǵy da óz kezinde ulttyń ósip, órkendeýine tikeleı áser etken. Onyń bárin ata tarıh aıtyp beredi. Syr boıyndaǵy Syǵanaq pen Saýran, Jaıyq boıyndaǵy Saraıshyq, anaý kıeli Túrkistan, olardan áridegi Sýıab pen Qulan, Balasaǵun men Jankent, hıjradan qyryq jyl buryn irge kótergen kóne Taraz, qysqasy, Uly Dalanyń ár qıyryndaǵy sol tarıhı mekenderdiń bári orda aýystyrýdyń da qıly kezeńin bastan keshken. Eýrazııanyń alyp dalasynda salynǵan sol qalalardyń ataq-dańqy Urymǵa da, Qyrymǵa da tegis belgili bolǵan. Bul jóninen de maqtana alamyz. 2001 jyly jańa astanamyzǵa Joǵary Shapaǵatty Rım Papasy Ioann Pavel II keldi. Bul – Qazaqstan tarıhyndaǵy eleýli oqıǵa. Sol qonaǵymyzdyń qurmetpen aıtqan myna sózi áli este: «Men bir kezderi mádenıet pen saýdanyń mańyzdy ortalyqtary bolǵan Balasaǵun, Merki, Qulan, Taraz, Otyrar, Túrkistan sekildi jáne basqa qalalarǵa tańdanyspen kóz salamyn. Olarda Eýropa úshin Arıstoteldi ashqan Ábý Nasyr ál-Farabıden bastap ǵylymnyń, óner men tarıhtyń kórnekti qaıratkerleri turǵan». Kezinde Uly Dalanyń ámirshisi bolǵan Túrik qaǵanaty Dýnaı jaǵalaýynan Koreı túbegine deıin, Gobı dalasynan Baıkólge deıin shyǵandap shyǵyp, jaıylyp jatty. Býmyn qaǵannyń buıryǵy júrip, aıtqany bolyp turǵan zamanda dáýreni tasyǵan Túrik qaǵanaty talaýǵa túsip, yrysy qashty. Han urpaqtary arasyndaǵy taqqa talas kezinde tapqanynan aıyrylyp, berekesi ketti. Jalpy, ata tarıhtyń andyz-andyz silemderi dúrildegen dáýrenniń túbine jetken alaýyzdyq pen ózara qyrqys ekenin taıǵa tańba basqandaı etip aıtsa da, taq talasy men baq talasy kóne túrkilerdiń kún tártibinen túse qoımaǵan. Qarluq memleketiniń astanasy bolǵan Qulan da, odan keıin osy dárejege ıe bolǵan Taraz da, odan beride ǵumyr keshken Deshti Qypshaqtyń astanasy Syǵanaq ta osy zaýaldan qutylyp kete almaǵan. Tóńkeristiń tolqyny qazaq dalasyn jaılaǵan tustan keıingi alas-qapasta dalalyq ólkeniń alǵashqy astanasy bolǵan Orynbor da jańa qoǵam qurýǵa umtylǵan qaıratkerlerimizdiń tiregi bolǵanmen, jurtymyzdyń júregi bola almady. Baǵzy tarıhymyzdyń baıanyn qarap otyrsaq, kóshpendi atanǵan halqymyzdyń qalasy da, panasy da bolǵanyn kóremiz. Topyraq japqan qalalardyń qoınaýyn arshysań, sadaqtyń jebeleri men qylyshtyń synyqtary óz dáýirinen habar berip, sóz jelisin sheship qoıa beredi. Oqı bilseń – oljań, tanı alsań – tarıhyń, jaza qalsań – jadyńdy oıatar rýhyń. Qum basqan tarıh bizden ol kúnderdi alyp qashqanymen, sol sekildi ondaǵan oırany shyqqan qalalardyń sherli shejiresin jetkizedi. Biz oqıǵalary qatpar-qatpar, al «oqýlyǵy jup-juqa» tarıhymyzdyń tili jumbaq taraýlaryn endi ejiktep oqyp, jańadan jazyp jatyrmyz. Astanany aýystyrý erikkenniń ermegi emes ekenin de eskerte ketý artyqtyq etpes. Adamzat tarıhynda mundaı qadamǵa barýdyń san qıly sebepteri men qısyndy qaǵıdalary jetip jatyr. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń júzinde ǵana Qazaqstan óziniń bas qalasyn birneshe ret ózgertti. Elder men memleketterdiń tarıhyna kóz salyp qarasaq, biz bul jóninen de kóbinen kósh ilgerimiz. Bul turǵydan kelgende, kóshpendi ómir keshken kónterili jurtymyzdyń qanynda bar, qasıetinde izi qalǵan dástúri qaıta jańǵyrdy. Al táýelsizdik tusynda astanany aýystyrý tarıhı qajettilikten týyndady. Jıyrmasynshy ǵasyr aıaqtalyp kele jatty. Jańa myńjyldyqtyń tabaldyryǵy aldynda talaı mindet-maqsatymyzdy saralaý qajettigi týdy. Geosaıası jaǵdaı, tarıhı úrdis, ekonomıkalyq-áleýmettik damý barysyndaǵy baıypsyz jaǵdaılar, óndiris pen ónerkásiptiń jańa kezeńge beıimdelýi turǵysyndaǵy túıtkildi túıinder oılantty. Kólik-qatynas logıs­tıkasyn zaman talabyna qaraı beıimdeý, ǵylymı damýdyń ómirge yńǵaılanýynyń negizin jańasha qurý sekildi, budan ózge de ósip-órkendeýimizge óris ashýǵa tıisti ózekti jaıttar men sebepter elordany aýystyrýdyń qajettiligin kún saıyn baıqata bas­tady. Kóńilde túzilgen oılar syzbasy birtindep aldaǵy is-árekettiń kórneki quraldary sııaqty sanada aıshyqtalyp, tolǵandyra tústi. Búgingi jahandaný shaǵynda jańa qala salýdyń máselesi asa qıyndyq týǵyzbaıdy. Ne kerektiń bári de bar. Rasynda solaı ma? Asyǵys oılasań, ońaı sekildi kórinip ketetin istiń artynda úlken prob­lemalar týyndap shyǵa keledi. Qala salý túgili, úı salýdyń da mashaqatyn bala kezden kórip ósken urpaqtyń ókilimiz. Bizdiń aýylda Bısha degen kórshi apamyz boldy. Joldasy qaıtys bolyp ketken jalǵyzilikti jan edi. Sol kisiniń úıi ábden tozyp, qııýy qashyp turatyn. Aýyldastarymyzdyń bári aıaýshylyq bildirgenmen, eshkim de qol ushyn soza qoımady. Durysy, soza almady degen jón-aý? Árıne, ol kezde jetpeıtin zat kóp, eldiń de meldektep otyrǵany shamaly. Kórshi apamnyń júdeý jaǵdaıy ákemdi de oılantqan bolý kerek, birde aýyldastaryn jınap, Bıshaǵa jańa úı salyp berý týraly bastama kóterip edi, aýyldastary biraýyzdan qoldaı ketti. Asarlatyp úı turǵyzyp, jaqsy apany jańa úıge kirgizdi. Bul jaǵdaı bala kóńilimde ádemi de sáýleli sát bolyp qalyp qoıdy. Ol kisiniń menimen qurdas Sádý degen jalǵyz uly bolatyn. Jańa úıge kirgen Sádý qandaı qýansa, men de sondaı qýandym. Kindik sheshem Nurqyz apa men anam Áljannyń asar kezindegi aıryqsha belsendiligi de meni meılinshe marqaıtqan edi. Mundaı jarqyn mysaldardy qazaq aýylynyń kez kelgeninen kórýge bolar edi. Bul da bizdiń halyqtyń azamattyq deńgeıiniń bıiktigin kórsetse kerek. Bizder bala kezden ortaq iske qýanýdy úırendik. Ortaq iske jumylýdy úırendik. Igilikti jańa isti bastaýǵa qulshynyp turatyn boldyq. Bala kezimde Myrzabala ájemniń jan álemin baýraǵan ertegilerin kóp tyńdap óskendikten de bolar, ózimdi birde bes qarýy boıyndaǵy batyrdaı, birde kók júzinde samǵaǵan qyran qustaı, endi birde aýyzdyǵyn shaınap, arshyndaı shapqan arǵymaqtyń jalyna jabysqan shabandozdaı elestetip, tátti qııalǵa shomyp jatýshy edim. Qazir búldirshinderine ertegi aıtatyn ata-ájeler az. Ata-analar da júrdek zamanǵa saı tynym tappaıtyn bolyp aldy. Ýaqyt ta, zaman da, adam da asyǵys. Túsinikti jaıt: asyqpasań, úlgermeısiń. Jaıaý-jalpylaı, at-arbamen júrip, bar sharýany tyndyratyn áke-sheshemizdiń sabyrly júzderi osyndaı kezde kóz aldyma kelip, tańǵalatyn da kezim bar. Soǵan oraı oıǵa da qalasyń. Qazaqtyń «asyqpaǵan arbamen qoıan alar» degen támsilinde bir tuńǵıyq syr jatqan sekildi. Ol «sabyr túbi – sary altynmen» sabaqtasady. Tarıhtaǵy Túrik qaǵanaty ulan-baıtaq dalanyń uly birlestigi bolǵany – qazir daýsyz derek. Biz qazir osynaý tarıhı tuńǵıyqty tyń turǵydan ashyp, ári ótkenimizdi ónege ete otyryp, «Biz Uly Dalanyń elimiz» degen túsinikti jańasha rýhta jańǵyrtýdy usynyp otyrmyz. Bul sózder – bizdiń kıemizdeı órkendeıtin júıemiz. Jańa turpatty memleket ornyqtyrý prosesindegi belgili bir belesti qorytý turǵysynan alyp qaraǵanda, biz osynaý saltanatty da sardar sózderdi ár qazaq balasynyń júregine nur men syr quıatyndaı dárejede ulyqtaýymyz qajet. Qylysh pen naızanyń zamany ótti. Zirkildegen zeńbirekterińizdiń ózi qazir qarý-jaraq murajaıynda tur. Qazirgi rýhty sóz – ulttyń tanymyn da, tarıhyn da tolǵaıtyn sóz «Máńgilik El» bolýy kerek. Bul sóz halyqtyń óz kókireginen shyǵyp, ár adamnyń júrekjardy sózine aınalýy qajet, sonda ǵana uly maqsat óziniń mejeli bıigine shyǵady. Astanany aýystyrýdyń áńgimesi áli kúnge deıin aıtylady. Bilip aıtyp, qostaıtyndar da, bilmeı aıtyp, synaıtyndar da kezdesip qalyp jatady. Biraq qalaı aıtsaq ta, jańylǵan ne utylǵan jerimiz joq. Sondyqtan, astanany kóshirýdiń keıbir jaıttaryn osy jazbalardy qaǵazǵa túsirý barysynda, oraıy kelgende, kóp kóńiline sala ketkenniń artyqtyǵy bolmas. 1925 jyly, arada tórt jyldan sál asatyn mezgilde, Qazaq eli astana aýystyrýdyń kezekti qadamyn jasady. Sol jyly Aqmeshitte ótken Qazaqstan Keńesteriniń V quryltaıynda respýblıka Qazaq Avtonomııaly Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy bolyp qaıta atalyp, jańa eldik tólqujatqa ıe boldy. Bas qala ataýy Qyzylorda bolyp bekidi. Biraq eldiń basqa óńirlerinen shalǵaı, tabıǵaty qatal, jazy aptap ystyq, sýy tapshy Qyzylordanyń túpkilikti elorda bolý múmkindigi ýaqyt ótken saıyn qıyndaı beretini belgili edi. Múmkindigi shekteýli qalanyń tórinen keń-baıtaq qazaq jeriniń ár qıyryna jedel basshylyq jasaý, naqty mindetterdiń oryndalýyn qadaǵalaý problemaǵa aınaldy. 1927 jyly endigi astana 1921 jylǵa deıin patshalyq Reseıdiń ámirimen Vernyı ataýyn ıemdenip turǵan qalaǵa qonys aýdaratyny týraly naqty aıtyla bastady da, negizgi kóshý, túpkilikti qonystaný 1929 jyly júzege asyryldy. Almaty osylaısha túpki armandy oryndaýdyń tarıhı mindetin atqarǵan, azattyqqa jol ashqan aqjoltaı qala bolyp, táýelsiz memleketimizdiń máńgilik tarıhyna endi. Alpys segiz jyldyq astanalyq tarıhy bar Almatynyń kóshin keleshekke uzatýyn tarıhtyń jalǵasy dep túsinemiz. Almaty óziniń asqaq ta sulý beınesin saqtaý úshin astana mártebesinen óz erkimen bas tartýy tıis edi. Ony dástúrli dárejesinen aıyrý, naqtyraq aıtqanda, qalanyń ınfraqurylymyn ekologııalyq jáne geofızıkalyq jaǵynan saýyqtyrýdyń da basty joly boldy. Bul iskerlik ıdeıasynyń durystyǵyn ýaqyt dáleldedi. Almaty budan jetimdik kórgen joq, qaıta ózine teteles baýyr qala tapty. Tynysy keńeıip, túrlene tústi. «Oı, nesin aıtasyz, Shuǵa dese, Shuǵa edi ǵoı» dep uly qalamgerimiz Beıimbet Maılın jazǵandaı, nesin aıtasyz, álemde Almatydaı sulý qala sırek, tipti, joq dese de bolǵandaı. Biraq, ýaqyt talaby qandaı da sezimnen joǵary turatynyn zaman kóshi qapysyz dáleldep berdi. 90-jyldardyń basynda qalada ekologııalyq, demografııalyq másele óziniń shekti deńgeıinen asyp, qalanyń qalypty ómirine qolaısyzdyq týdyra bastady. Ardager qalanyń «densaýlyǵyn» saýyqtyrý qajettigi baıqaldy. Halyq sany bir mıllıon eki júz myńǵa jetti. Kezinde tórt júz myń turǵynǵa arnalyp qazan shuńqyrǵa salynǵan Almaty tynysy tarylyp, býlyǵa bastady. Jer tapshylyǵy týyndady. Kók azaıdy. Kólik kóbeıdi. Aýa taryldy. Almatynyń bolashaǵyn oılaý máselesi kún tártibine qoıylatyn mezgil jetti. Almaty ekonomıkalyq-áleýmettik, ekologııalyq-geofızıkalyq jáne geosaıası jaǵynan tar sheńberge tyǵylyp, qala aýmaǵy men halqynyń ósý úrdisi qarama-qaıshylyqqa dýshar boldy. О́sip-órkendeý órisi shektele bastady. Kóńil jetkenmen, kólem jetpedi. Infraqurylym eki ıyqtan dem alyp, ınjenerlik júıe syr berdi. Qalanyń damý qarqyny tejelip, múmkindigi tuıyqqa tireldi. Sóıtip, baılam jasaıtyn kez keldi. 1994 jyly sol kezdegi Qazaqstannyń Joǵarǵy Keńesi depýtattarynyń aldyna astanany aýystyrý týraly tarıhı máseleni shyǵarýǵa bel baıladym. Bul kún 6 shildege sáıkes keldi. Tuńǵysh kásibı parlament atalǵan depýtattyq korpýs bul máseleni birden qyzý talqyǵa saldy. Daý da boldy, dalaba da boldy. Qostaýshylar da, qarsylar da az emes edi. Astanany aýystyrý erliginiń ertegilerdegi batyrlardyń is-qımylyndaı bolǵanyn ýaqyt kórsetti. Halyq qoldady, sendi. El senimi eńsemizdi kóterdi. Astanany daıyndaý jumystary buǵan deıin óte shuǵyl ári isker qarqynmen júrgizildi. Infraqurylymy álsiz, ásirese, qystan ylǵı da qysylyp shyǵatyn Aqmola qalasyn zamanǵa saı qalaǵa – astanaǵa aınaldyrýdyń strategııasy men taktıkasy durys jolǵa qoıylǵandyqtan, qalany daıyndaý prosesi belgilengen keste boıynsha qatań tártippen júrgizilip otyrdy. Sonymen, 1997 jyldyń qazan aıynan bastap jańa elordaǵa baǵyt alǵan tarıhı kósh qozǵaldy. HH ǵasyrdyń aıaqtalar tusynda tarıhymyzda alǵash ret eldiń ulttyq máńgilik múddelerin basshylyqqa ala otyryp, táýelsiz Qazaqstannyń astanasy qaı jerde ornalasatyny týraly sheshim qabyldaýymyzdyń asa zor saıası jáne óte mańyzdy áleýmettik máni boldy. Qalalardyń da óz jylnamasy: týý, qalyptasý, jetilý, tipti, qartaıý kezeńderi bolatyny anyq. Árbir qalanyń óz taǵdyry, óz bederi men beınesi bar. Qalalar da adam sekildi. Máńgilik ómirdiń uly kóshinde olardyń jarqyn isteri jurtynyń jadynda qalady, tarıhqa óz tańbasy túsedi. Qazirgi Astanamyz – bizdiń memlekettik strategııalyq oılarymyz ben umtylysymyzdyń, erik-jigerimizdiń beınesi. Táýekelimiz ben tabandylyǵymyzdyń kelisti kórinisi. Astana halyq kútken bıikten kórindi me? Árıne, sóz joq, ol óziniń atyna, ataǵyna saı abyroıǵa ıe bolyp otyr. Demek, ol el úmitin aqtady. Elorda – búgingi tańda álemdik órkenıettiń kózine túsip tanylǵan, máńgiliktiń tarıhyna túsip tańbalanǵan, mártebeli minbelerden mańyzdy sózin uzatqan qaıratker qala. Biz Astanada asa belgili birneshe halyqaralyq uıymdardyń álemdik deńgeıdegi forýmdaryn, quryltaılaryn, sammıtterin, san alýan halyqaralyq konferensııalaryn tabysty ótkizdik. Memleketimizdiń ishki jáne syrtqy saıasatynda, el ekonomıkasynda, onyń mádenı-áleýmettik, basqa da salalarynda qol jetkizgen tabystarymyz ushan-teńiz. Bulardan da qymbat tabystarymyz jeterlik. Qandaı deısiz be? Olar, eń aldymen, adam sanasyndaǵy sapalyq ózgerister, dúnıetanymdaǵy tyń baılamdar, ulttyq rýhty oıatatyn rýhanı silkinister, jańa elordada memlekettik múddeniń mártebesin kóterý, halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy qazaq jurtynyń yqpaldy aımaǵyn keńeıtý, ózgermeli dúnıedegi ulttyq salt-dástúrimizdi ózgermeıtin ólshemge kiriktirý, el irgesin bekitýdegi erlik dástúrimizdi saıası sergektikpen júzege asyrý, búgingi jurtymyzdyń keler urpaq aldyndaǵy paryzyn parasattylyq deńgeıine kóterý. Sóıtip, Máńgilik El bolýǵa umtylyp otyrǵan Uly Dala eliniń táýelsizdik tuǵyryn tas-túıin etip bekitý! Biz armandaǵan zaman osy emes pe edi?! Qoryta aıtqanda, jańa Astana ómirge keldi. Tarıh tabaldyryǵynan attady, qaz turdy, qadam basty, jıyrma birinshi ǵasyrmen amandasty. Onyń uzaq damý jolynda áli de san taraý belester bar. «Máńgilik El» atty jalpyulttyq baǵdarlamany júzege asyrý jolynda jumyla eńbek etip jatqan táýelsiz Qazaqstannyń búgini qandaı nurly bolsa, erteńi odan da saltanatty bolatynyna kúmán joq. Álemdegi eki júzge jýyq memleketter arasyndaǵy alar ornymyz, shyǵar tórimiz ýaqyt ótken saıyn bıiktep keledi. Juldyzymyz joǵarylaı túsýde. Bul juldyz – baqyt juldyzy. Halyqtyń mańdaıyndaǵy juldyz. Sondyqtan, ol jarqyrap jana beredi. Halqymyzdyń mańdaıyndaǵy juldyzdyń nuryna bólengen jas urpaq – jańa tolqyn bizdiń bul isterimizge alǵysyn aıtatyn bolady.