Keń minezden kemdik kórmeısiń

nemese Jazylbek Qýanyshbaev atamyzdyń janyna jalaý bolyp, apaly-sińlilideı syılastyqta ómir súrgen Jáıshibala men Álimhan apalarymyz haqynda bir úzik syr Jazekeńniń báıbishesiniń aty Jáıshibala. Al toqaly­nyń aty Álimhan. Álimhan anamyz Jaza­ta­nyń tegimen Qýanyshbaeva bolyp jazylady. О́z áke­siniń aty Baıdildá. Anasynyń esimi Qoılyqyz. Ekeýinen bir ul, eki qyz bolǵan. Álimhan anamyz Jaze­keńe 28 jasynda turmysqa shyǵypty. Aıdarlyda otyrǵanda. Qysta. Al Qoıshybaı men Toıshybaı 1967 jyly naýryzda dúnıege kelipti. Olardyń aldynda bir uly shetinep ketken kórinedi. Aty Rashıd eken. Sodan tórt jyldan keıin egizin kótergen. Egiz uldy dúnıege ákelisimen bireýin ózine enesindeı emirene báıek bolǵan báıbishe – Jáıshibalanyń baýyryna salypty. Minekı, Domalaq pen Sylandy analardyń dalalyq da­nalyqtarynyń jalǵasy! Minekı, aýyl áıelderiniń lúpil­de­gen júrekteriniń keńdigi men kemeldigi! Sol egizdiń sy­ńa­ry áli kúnge deıin Jáıshibala apasynyń balasy bolyp esep­teledi. Al týǵan anasy Álimhandy jorta «moıyndamaıdy». Kezinde Dinmuhammed Qonaev Jazylbek Qýa­nysh­baevqa Almaty qalasynan 4 bólmeli páter beredi. Bular onda 4 jyl otyrady. Ol úıge keıin Jaze­keńniń asyryp alǵan qyzy ıe bolady. Biraq kúıeýi qaıtys bolǵannan keıin mináıi sebeptermen páterden aıyrylyp qalady. Álimhan apanyń ómirdiń ózindeı qarapaıym áńgimesine óz janyńnan birdeńe qosýdyń da, alýdyń da qajeti joq. – Bizdiń shal barmaı ma Qonaevtyń úıine. Qonaevtyń ákesimen de sálemdesedi. «Bir sharýaǵa keldim» depti. Qonaev: «Ne sharýa?» deıdi. «Qoıshy­baı men Toıshybaıdy oqýǵa ákeldim» depti shal. Sonda Qonaev: «Oı, Jazeke, siz oqýǵa túsirýge kóp bala ákeldińiz ǵoı» dep qaljyńdapty. Jazekeń sas­papty. Ázilge ázilmen jaýap berip: «Taǵy da bala ákep otyrmyn, al qaıtesiń!» dep salypty. Sonda Dinmuhammed Qonaevtyń ákesi Ahmet ata: – Dımash-aý, Jazekeńniń bunysy sende ne ul, ne qyz joq, sonan keıin eldegi baýyrlaryńnyń bala­laryn shetinen ákelip jatyrmyn degeni ǵoı, – dep kúrsinipti. Áke sóziniń astaryn túsinip, júregi qan jyla­ǵanymen, qandaı aýyr soqqyny da qabaq shyt­p­aı qabyldaıtyn Dımekeń sonda: – Qazaqstannyń balalary bizdiń de balalarymyz emes pe, áke? Jazeke, eldegi barlyq balany ákele berińizshi, – degen eken. Álimhan apa aıtyp otyrsa, taǵy bir qyzyq jáıt bar. Jazekeń quıryǵy sharadaı dáý qazaqy qoıdy toqalym bosanǵanda soıamyn dep júredi eken. Biraq toqalynyń naǵashysy Úshkempir Jazekeńe: «anaý turǵan qyzyl qoıdy beresiń» dep álgi dáý qoıdy kórsetedi. Jazekeń: «men ony áıelim týǵanda soıamyn dep júr edim» deıdi. Sonda naǵashasy: «sizge qoı degen sóz be eken» dep dál sol qoıdy alyp ketipti. Úshkempir, sóıtip, Qoıshybaı men Toıshybaı dúnıege kelgende Aıdarlydaǵy 9 úıden súıinshi surap, 9 qoı alyp, «shala baıyp» qalypty. Egiz ul eki túrli bolyp ósti. Súndetke otyrǵyz­ǵanda Qoıshybaı jylap jiberipti, sonda Jazata uly­men qosyla jylaǵan kórinedi. Muny sol oqıǵaǵa kýá Álimhan apa aıtady. Keıin Qoıshybaı apasy Jáı­shi­balaǵa tán bolyp, Álimhan anasyn moıyndamaı ósedi. Jáıshibala báıbishe, eski tilmen aıtsaq «kún­desi» Álimhan anamyzǵa rıza bolyp dúnıeden ótipti. Bul kisi de báıbishe kóz jumǵansha Qoıshybaıdy «kempirdiń balasy» degen kórinedi. Jazata Qoıshybaıdy mal dárigeri bolsyn dep Almaty maldárigerlik ınstıtýtyna oqýǵa túsiredi. Al Toıshybaıdy QazMÝ-diń quqyq qorǵaý fakýltetine oqytqan. Jazekeń kózi tirisinde balalaryna egiz qyzdy atastyryp ketken eken, sonyń bireýine Qoı­shybaı úı­lenedi. «Atamnyń armany edi» dep tuń­ǵysh bala­lary­nyń atyn Arman dep qoıady. Búginde Qoıshybaıdan Arman, Abzal degen eki ul bar. Al Toıshybaıdan - Erkebulan, Nurlan erjetip keledi. Álimhan apamyzdyń aıtýynsha, Jazekeń túıeniń shu­batyn unatqan. Asqazany qymyzdy da qosh kórgen. Ta­maqtan da tartynbaǵan. Anasynan 7 ja­syn­da jetim qalypty. Ákesi «Batyrbekte» ólipti. «Batyrbek» degen jerdiń aty. «Sol jerge alyp bar» dep sol kezdegi aýdan basshysy Aıtbaı Nazarbekovke aıtqan eken, alyp barypty. Jazekeń ákesiniń qabirine quran oqytyp, «men ólsem osy jerge qoı­ǵyz» dep amanattapty. Biraq Jazekeńniń máıiti Mo­ıynqum aýdanynyń ortalyǵyndaǵy Mádenıet úıi­niń aldyna qoıyldy. Sheshesiniń qabiri Shaldabarda jatyr. Bul... baıaǵy aqsúıek ashtyqqa baıla­nysty qazaqtar aýa kóshken kezde bolǵan oqıǵa sııaqty. Jazekeńniń Temirbek degen aǵasy etikshi ári usta eken. Sol aǵasynyń Imanqul degen jalǵyz balasy bo­lyp­ty. Biraq ol Jazekeńniń ataq-dańqynyń shyq­qanyn kórmeı dúnıeden ótipti. Imanqul bolsa qyzmetke aralasyp, keıin aýrýdan qaıtys bolǵan. Aýrý demekshi... Jazekeń 6 aı aýyrypty. Álimhan apa «oǵan deıin aýyr­ǵan emes edi» deıdi. Alty aıdan keıin jaǵdaıy kúrt tó­men­deı beredi. Qoıshybaı áskerge barǵan joq. Ony alyp qal­ǵan. Al Toıshybaı áskerge ketedi. Ákesi alyp qalmaq bo­lyp áskerı komıssarıattyń bastyǵyna barsa, kónbeı qo­ıypty. Sodan kóńili buzylyp, jylap keledi. «Endi qaı­te­siń, Qudaıdyń salǵanyn kóremiz de» deıdi Álimhan apa. Toı­shybaı áskerden demalysqa kelgende shal aýyryp jatypty. Biraq balasynyń kelgenin bilmeıdi. Esiktiń al­dyna úlken kıiz úı tigip qoıypty. Toıshybaı mashınadan túse salyp, «atam ólip qaldy ma» dep jylap jiberipti. Álim­han apa: «ólgen joq» deıdi. «Onda myna úıdi nege tigip qoıdyńdar?» deıdi. «Toı jasaımyz dep tiktik» dep jaýap bergen. Jazekeń aýyryp jatqan kezde Jambyl keń­sha­ryndaǵy qaryndasyn kútipti. Kútkende «Jumakúl kelsin» dep jan-jaǵyna qaraı beripti. Qaryn­da­synyń kúıeýi molda bolǵan, kelip dem salǵany sol eken, Jazata qaryndasynyń qolynan ustap, júrip ketipti. Búginde Qoıshybaı Tarazda muǵalim bolyp jumys istep júr. Atanyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı úı berilgen eken, sonda turyp jatqanǵa uq­saıdy. Al Toı­shybaı Moıynqum aýylynda ishki ister bóliminde qyzmet etedi. Jazekeńniń Qoıshybaı men Toıshybaıdan basqa báıbishesi ekeýi asyrap alǵan Beıbit degen de balasy bolǵan. Aıtpaqshy, keńes ókimeti kezindegi «kóp áıel aldy» degen qýdalaýdan saqtanǵan Jazekeń báıbi­shesin «áp­kesi» retinde qujattap, toqalymen zańdy nekege turyp alypty. Bul «qýlyqtyń» avtory aýdannyń sol kezdegi aqyldy basshysy Aıtbaı Nazarbekov eken. Aıtyp otyrsa, onyń Jazataǵa óte kóp járdemi tıipti. Shopan-ata atanǵan ardaqty Jazekeń jóninde biz biletin syrdyń birer sáti osyndaı Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy.