Aqparattyq tehnologııa asýlary

Kez kelgen eldiń aqparattyq tehnologııany qanshalyqty meńgerip, onyń damýyn qanshalyqty  jolǵa qoıǵandyǵyna qarap ekonomıkasynyń deńgeıin baıqaýǵa bolady desek qatelespeımiz. О́ıtkeni aqparattyq tehnologııanyń áý bastaǵy mindeti buqara halyqtyń suranysyn qanaǵattandyrý, adamı faktordy azaıtyp, ýaqyt únemdeý arqyly tıimdilikti arttyrý bolyp tabylady. Qalaǵan aqparatyńdy keń jolaqty ǵalamtorǵa qosylǵan kez kelgen kompıýterden alýǵa múmkindiktiń bolýy burynǵy tabaldyryqty tozdyratyn sarsylys pen qaptaǵan qaǵazbastylyqtan aryltady. Al usaq-túıek úshin ýaqyt joǵaltý men jemqorlyq nyshandary bolmaıtyn júıe barda ekonomıkanyń damý dóńgelegi biraz jerge barary sózsiz. Qazaqstan sońǵy jyl­dary aq­parattyq tehnologııa salasynyń damýyn jiti baqylap keledi. Ba­qylap qa­na qoımaı, ony endirýge kúsh salýda. Burynǵydaı emes, bi­limmen asý alatyn zaman kóz ilespes jyldam­dyq­pen demesek te shap­shań damyp barady. Dú­nıeniń bir buryshynda bireý bir­deńe oılap taýyp jatsa, ekinshi bir buryshta odan asyp túsý úshin jantalas júrip ja­tyr. Ilesý­diń ózi qıyn. О́ıt­keni, soń­ǵy úlgidegi zamanaýı tehno­lo­gııa­ny jasap shy­ǵarý bir basqa, qoldanysqa engizý bary­synda ony memlekettik tilge beıimdeý taǵy bar. Aqparat­tyq tehnolo­gııa­ny jete meńgerý kez kelgen elmen ıyq tirestirýge múm­kin­dik beredi, son­daı-aq onyń bolasha­ǵy­­­myzdy aı­qyn­daı­­tynyn jete bilemiz. Osy­dan birneshe jyl bu­ryn­ǵy kó­ri­nis­ti eske alaıyq­­shy. Aýyl­dyq jerlerdegi on­­­shaq­ty kompıýter búkil mektep­tiń, bir aýyl­dyń júgin arqalaı­tyn. Ǵa­lam­tor tý­raly oı­lan­baı­tyn­­­byz da. Al endi she? Aýyl­­­dyq jerlerde uıa­ly baı­la­nys jelisi de, ǵa­lam­tor da bar. Kompıýter meń­­ger­gender sany artýda. Endigi kezekte ony úı-úıde tur­mys­tyq qa­jettilik­terge paı­­da­lanatyn kún de alys emes. Olaı aıtýy­myzdyń se­­be­bi bar. “Elek­trondy úki­met” por­­ta­ly arqyly túrli anyq­ta­malar alý, tip­ti ma­ńy­zdy delinetin lısenzııa, notarıat sekildi qyz­met túr­­leri úıde de qol­je­timdi bola bastady. Bul jaǵymdy qu­bylysty eli­miz­diń órke­nıet­­­ter kóshine ilesýiniń bas­­tamasy dep bileıik. Úkimet aqparattyq tehnologııa salasyna basa nazar aýdaryp, ony naqty jol­­ǵa qoıý úshin 2007 jyl­dyń sońyna qaraı qarajat bóle bastady. Ásirese, aýyl­­­­dyq jerlerdi keń jolaqty ınternetpen qamtamasyz etý, ony qolda­nýshylar sa­nyn kóbeıtý, áleý­met­tik mańy­zy bar anyqtama­lar­dy úı­den shyqpaı-aq alý múm­kindigi, túrli memlekettik qyz­met­terdi ınternet ar­qy­ly alý baǵyttary bo­ıyn­sha birshama ju­mystar at­qa­ryl­dy. Ná­tıjesinde, mem­­lekettik elek­tron­dy já­ne ser­vıstik qyz­met kór­se­tetin “Elek­trondy úki­met” por­ta­ly ómirge keldi. Portal bú­gingi tańda 74 túrli qyz­met kórsete alady. Son­­daı-aq, “e-lı­senzııa­laý” mem­le­ket­tik málimet­ter ba­za­sy aq­pa­rattyq jú­ıesi qu­ryl­dy. El aı­maq­taryn telekommýnıkasııa sala­synda jo­­ǵary sapaly baılanys ján­e jo­ǵary jyldam­dyq­taǵy ǵa­­lamtor­men qamtýǵa múm­kin­dik beretin Next Gene­ration Net­work jáne CDMA sekildi joǵary teh­nolo­gııa­lardy engizý joba­lary belsendi túrde júze­ge asyryldy. 2008 jyly “Nur Otan” HDP sybaılas jemqor­lyqqa qarsy fo­rýmynda Elbasy basqarý sala­synda elektrondy úkimet múm­kin­­dikterin, sondaı-aq zamanaýı tehnologııalardy keńi­rek qolda­ný kerektigin aıt­qan bolatyn. Elek­trondy úkimettiń negizgi erek­sheligi memlekettik qyzmetti kór­setý barysynda azamattar­dy sheneýniktermen tikeleı kezdestirmeıdi. Bul sy­baılastyq pen para alýshylyqtyń jolyn kesetini aıtpasa da túsinikti. Qazirgi ýa­qyt­ta ár oblys ortalyǵynda, qa­la­larda en­gizilip jatqan elek­trondy ákimdikterdiń atqaratyn qyz­meti “bir tereze” prınsıpi boıynsha jumys isteıtin bola­dy. Basqarý salasy­men tikeleı júz­desýdi bol­dyr­maıtyn zamanaýı tehnologııa degenińiz osy. 2009 jy­ly “Elektrondy  úkimet bas­ta­malary” atty halyqaralyq kon­fe­ren­sııa­da Úkimet basshysy Ká­rim Másimov elimizdegi ınternet damýy týraly erekshe atap ótken bolatyn. “Soń­ǵy jyldary birqatar saýaldar ınternet da­mýy, elektrondy úkimet tóńire­ginde jıi qoıyldy. Daǵda­rys kezinde, ıaǵnı qarajat tapshy kezinde bul salaǵa munsha kóńil ból­mese de bolatyn edi. О́zge de to­lyp jatqan máseleler bar degen pikirler aıtylýda. Alaıda, daǵ­darys ótedi, ketedi. Qysqa qu­bylys. Odan sabaq alý kerek jáne el­diń básekege qa­bi­letti­ligi hal­qy­nyń, qoǵamnyń, onyń ekonomı­ka­sy kelesi kezeńde qa­laı jumys isteıtindigine baı­la­nysty anyqta­lady. Al biz­­diń oıy­myzsha, aq­pa­rattyq kom­mý­­nı­­ka­sııalyq teh­no­lo­gııanyń da­mýy álem­degi basym ba­ǵyt. Bul salada keıin qalý eli­miz­diń bas­qa sa­lalarda­ǵy damýyn keıinge shegerip tas­ta­maq”. Iаǵ­nı, elek­tron­dy úkimettiń da­mýy eko­no­mı­kanyń kez kel­gen sa­la­­synyń tıimdiligin art­tyrýǵa úles qosady. О́tken jyly Úkimettiń baı­lanys jáne aqparat sala­syn­daǵy jumysy memlekettik saıa­satty baıla­nys, aqparat jáne poshta baılanysy, aqparattan­dy­rý salasy, elektrondy úki­met arqyly jyldam ári sa­paly jú­zege asyrýǵa ba­ǵyt­taldy. Úki­met­tiń tur­ǵyn halyqqa, uıym­darǵa memlekettik elektrondy qyz­met kórsetý jáne aq­pa­rat­tyq kommýnıkasııa sa­la­syn­da bilimdi damytý bo­ıynsha júrgi­zip jatqan jumysta­rynyń negizgi maq­­saty – áleýmettik ma­ńy­­zy bar memlekettik qyz­met túr­­­­le­rin kórsetý úde­ri­­si­niń tıimdiligin, ashyq­ty­ǵyn, sapasyn art­tyrý jáne joǵary mamandan­ǵan IT mamandaryn daıyndaý. Bu­qa­ra halyq pen uıym­dar memleketti elek­trondy qyz­­metti qaýip­siz túrde alýy úshin sandyq sertıfıkattar shyǵa­ryl­dy. Qazirgi tańǵa deıin “Elektrondy úki­­met” portaly arqyly 1,5 mln-nan astam anyq­tama berilgen kórinedi. Joǵaryda keltirip ót­ken ta­ǵy bir memlekettik qyzmet túri – e- lısenzııalaý. Lısenzııa berý úderi­sin avtomattandyrý maqsa­tynda “e-lısenzııalaý” mem­­­leket­tik málimetter bazasy aqpa­rattyq júıesi qu­ryl­dy. Joba júıege lısenzııa berýshi 11 memlekettik or­gan­nyń qatysýy arqyly qa­nat­qaqty aımaqta táji­rı­belik qoldanysqa engizildi. Elektrondy lısenzııalaý júıesi arqyly 700 lısenzııa berilip, 13 824  jazba qaldyryl­ǵan. Astana qala­synda “e-nota­rıat” aq­part­tyq júıesi  qanat­qaq­ty túrde iske qosyldy. Elektrondy úkimet aıa­synda 10-ǵa jýyq tájirı­belik jobalar men 200-ge tarta aqparattyq júıeler iske asyrylýda. Mu­nyń barlyǵy bolashaqta el ıgi­ligine aınalatyn qa­dam­­dar­­dyń bastamasy. Q­a­zir­diń ózinde keńi­nen qol­da­nysqa enip jatqan memlekettik qyzmet túr­leri­niń sany artýy ábden múm­kin. Por­taldy qol­da­na bilmeıtinderge jer-jer­­de nasıhat júrgizýge basa nazar aýdarý kerek sekildi. Qol­da­ný­shylar art­­qan saıyn aqparattyq tehnologııa sa­lasyn tam-tumdap bolsa da túsinetin­der sany arta túsedi. О́ıt­keni, suranys bar jerde usynys bar. Venera TÚGELBAI.