Saılaý demokratııasy nemese ózgelerdiń tájirıbesi

О́zge memleketter prezıdentti qalaı saılaıdy? Qazir Qazaqstan úshin ózekti bolyp otyrǵan bul máselede halyqaralyq tájirıbe qandaı degen saýaldar aldaǵy saılaýdan habardar bolyp otyrǵan qalyń eldiń múddeliligin týdyrary anyq. Osy máselege oraı, Almatydaǵy Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty (QSZI) men «Trendy ı prognozy» atty ekonomıkalyq jáne saıası zertteýler ortalyǵy birigip «Saılaý demokratııasy: halyqaralyq tájirıbe jáne Qazaqstandaǵy prezıdenttik saılaý» taqyrybynda halyqaralyq májilis ótkizdi. Halyqaralyq basqosýda eldegi saılaý zańnamalarynyń evo­lıý­sııasy men saılaý úderisteri demokratııalyq arnaǵa tústi degen paıymdar aıtyldy. Elimizdegi qazirgi saılaý aldyndaǵy nasıhat jumystary burynǵy saı­laý­larǵa qaraǵanda bólek ekendigi sóz boldy. Máselen, prezıdenttikten úmitker Jambyl Ahmetbekov, Ǵanı Qasymov pen Mels Eleý­sizov oqshaý qadamdar men tosyn sheshimder arqyly qyzyqty jarnamalar júrgizip otyr. Olar BAQ-pen qoıan-qoltyq jumys istep, saılaýshylarmen belsendi baılanys ornatýda. Al is basyn­daǵy Prezıdent óziniń saılaýal­dy naýqandarynan erikti túrde bas tartyp, Memleket basshysy retinde aǵymdaǵy jumystarmen aınalysýda ekeni belgili. Sondaı-aq halyqaralyq jı­yn­da respýblıkamyzdaǵy saılaý aldyndaǵy qoǵamdyq-saıası jaǵ­daı jan-jaqty talqylandy. Bir­qa­tar taǵdyrsheshti faktorlar qa­zaqstandyqtar aldynda is ba­syn­daǵy Prezıdenttiń joǵary senimge ıe bolýyna septesedi, deıdi ǵa­lymdar. «Onsyz da Qazaq­stan­nyń halyqaralyq arenadaǵy ta­bystary men syrtqy saıasattaǵy myqty bedeli, elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy jáne  Astana Sammıti, 7-shi Qysqy Azııa oıyn­dary­nyń sátti uıymdastyrylyp, ót­kizilýi, basqa da jaǵdaılar, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna  baı­lanysty atqarylatyn ju­mys­tar is basyndaǵy Prezıdentti jarnamalaı alady», deıdi saıa­sattanýshylar. Osy úderispen ekonomıkanyń ári qaraı damýy, bastalǵan bar­lyq is-sharalardyń baıandy jú­zege asýy az mańyzǵa ıe emes, tipti táýelsizdikti tuǵyrly etýdiń ózegi desek te bolady. Sondyqtan da osy másele tóńireginde áleý­mettik zertteýler júrgizip otyr­ǵan mamandar bar. Al ómir sapa­syn jaqsartý saıasaty shyn má­ninde qalaı júzege asyp jatyr desek, bul týraly QSZI dırek­torynyń orynbasary Zarema Shaýkenova áleýmettik zert­teý­ler­diń nátıjesi tómendegideı bol­ǵanyn málimdedi. Bir jyl aıasynda saýaldar júrgizilgende suralǵandar materıaldyq jaǵ­da­ıy aıtarlyqtaı jaqsaryp, 35,8 paıyzdan 48,4 paıyzǵa deıin joǵarylaǵanyn ataǵan. Iаǵnı, búgingi tańda árbir ekinshi qa­zaq­stan­dyq tabysynyń óskenin anyq sezinedi. Árıne, bul Pre­zıdenttiń reıtınginiń joǵarylaı túsýine yqpal eteri sózsiz. Eger ótken jyly respondentterdiń 90,2 paıyzy qazirgi Memleket bas­shysynyń qyzmetin tipti ońdy dep baǵalasa, bıyl bul kórsetkish 95 paıyzǵa kóterilgen. Saıasattanýshylar bul faktor­lar­dyń paıymdy qorytyndysy saılaý naýqanynyń sabyrly jaǵ­daıda ótetinine septesetindigin aıtyp otyr. Aıtqandaı, osy halyqaralyq májiliske qatysýshylar arasyn­da Reseıdegi Roza Lıýksembýrg atyndaǵy qor fılıalynyń jetekshisi Peter Lınke, Lomonosov atyndaǵy MMÝ postkeńestik ke­ńistikti zertteý jónindegi aq­parat­tyq-taldaý ortalyǵynyń bas dırektory Alekseı Vlasov, «Nasledıe Evrazıı» qorynyń prezıdenti Elena Iаsenkonyń bolǵanyn aıta ketken jón. Alekseı Vlasovtyń pikirinshe, myqty prezıdenttik bılik qana Qazaq­stan­nyń ári qaraı órleýine kó­mektese alady.  Jáne bul saılaý Nursultan Nazarbaev syndy saıasatker men tulǵanyń kezekti senim votýmy (parlament jına­lysynda daýysqa salynyp qabyl alynǵan toqtam) bola alady. – Osynyń aldynda ótken prezıdenttik saılaýda EQYU Qazaq­stanǵa eskertýler, kemshilikter men tilekter tizbegi bar baıandama jibergen bolatyn. Búgingi tańda sol talaptyń 80 paıyzy júzege asty, –  deıdi reseılik ǵalym. Degenmen, halyqaralyq konferensııa kezinde  qazirgi saılaýǵa qatysty kúrdelilikter men kedir-budyrlar bar ekeni jáne ol halyqaralyq baıqaýshylardyń nazarynan tys qalmaıtyny sóz boldy. Máselen, saılaý  úderis­teriniń qysqalyǵy. Biraq, osyǵan qaramastan, respýblıkadaǵy tu­raq­tylyq deńgeıiniń bıiktigi men  ashyq daýys berý arqasynda saılaý naýqany demokratııanyń kezekti satysyna kóterile alady deıdi sheteldik sarapshylar. Aınash ESALI, Almaty. Sýretti túsirgen Aıtjan SALYQULY.